ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਬੜੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਦੇ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅਤੇ ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ' ਤੋਂ ਤੀਜੇ ਨੰਬਰ 'ਤੇ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਵੈਕਥਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਉਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵੀ। ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦਾ ਕੁਝ ਹਿੱਸਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਮੋਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜਕਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਛਾਪਾਖਾਨਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰਚਨਾਵਾਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਅਤੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ' ਇੱਕ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਰ ਛਪੀਆਂ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਸਤੇ ਮੁੱਲ ਉੱਪਰ ਉਪਲੱਬਧ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ 1970 ਈ. ਵਿਚ ਛਪੇ, ਸੰਸਕਰਣ ਨਾਲ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਹੋ ਗਈ। ਪੱਛਮੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਜਦ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦਾ ਨਵਾਂ ਮਾਡਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਤਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦਾ ਬਿਆਨ ਇਸ ਮੁੱਲਵਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਛੁੱਟ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਬਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਇਕ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ਦਸੰਬਰ 1960 ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਬੋਰਡ ਵੱਲੋਂ ਛਪ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ। ਹੁਣ ਤਕ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਜੋ ਖੋਜਾਤਮਕ ਅਤੇ ਅਲੋਚਨਾਤਮਕ ਕਾਰਜ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ :-

1. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ : ਅਧਿਐਨ (ਦਸੰਬਰ 1960)

2. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ : (ਸੰਪਾ.) ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ (1977)

3. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ : ਡਾ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ (1978)

4. ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦਾ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ, ਜੂਨ 1979 ਅਤੇ ਜੁਲਾਈ 1979 ਈ. (ਦੋ ਭਾਗ)

5. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਕੋਸ਼ ਆਦਿ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸਮੀਖਿਆ ਦਸੰਬਰ 1960 ਈ. ਵਿਚ ਛਪੀ ਪੁਸਤਕ ਕਿਸੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਦਾ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਯਤਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਕਰਨੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਬਾਰੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਹਨ :

1. ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ : ਵਿਦਿਆਲੰਕਾਰ ਤੇ ਗਿ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ
2. ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ : ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ
3. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ : ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ
4. ਵੰਸ਼ ਪ੍ਰਣਾਲੀ : ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੱਕਰਵਰਤੀ
5. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ : ਜੀਵਨ -ਪ੍ਰੋ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
6. ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ : ਨਿਰਮਲ ਅਖਾੜਾ
7. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤੀ ਯਾਦਗਾਰਾਂ : ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ
8. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਰਚਿਤ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ : ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ
9. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭੰਗੂ : ਸ. ਸ. ਅਮੋਲ
10. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹਿੰਦੀ ਰਚਨਾਵਾਂ : ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ
11. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਪੁਰਖੇ : ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਰਾਹੀ
12. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਵਾਰਤਕ : ਪ੍ਰੋ. ਪਰਮਿੰਦਰ ਸਿੰਘ
13. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ : ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ

ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਅਤੇ ਇਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤਕ ਯੋਗਦਾਨ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਗਿ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਅਣਥੱਕ ਘਾਲਣਾ ਪੂਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਫਲ ਹੋਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ) ਬਾਵਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ, ਡਾਕਟਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਦਿ ਸੱਜਣ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਗਏ। ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮੁਹਾਂਦਰਾ ਨਿੱਖਰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਿੰ. ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਕੋਹਲੀ ਤੇ ਡਾ. ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਉੱਦਮ ਕੀਤਾ ਹੈ।” (ਪੰਨਾ 6, ਸ਼ਰਧਾ ਦੇ ਫੁੱਲ) ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ ਬਾਰੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕਸੇਲ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੋ ਗੁਜ਼ਰੇ ਹਨ। ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਸੇਵਾ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਖਰਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਤੇ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਨੇ ਅਣਗਿਣਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਵੀ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਗੱਦਕਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਹਿਤਕ ਘਾਲਣਾ ਇਕ ਵੱਡੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਸਿੰਧੂ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸਮਾਨ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹੀ ਹੈ (ਪੰਨਾ 2)

‘ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ : ਅਧਿਐਨ' ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਲੰਮਾ ਲੇਖ (ਛਪਿੰਜਾ ਪੰਨੇ) ਸੰਤ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਚੱਕਰਵਰਤੀ ਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗਿ. ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖਿਆ। ਇਹੋ ਲੇਖ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਿਆ। ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੇਖ ਵੀ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਲੇਖ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰਿਚਯ ਵੀ।

ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਅਤੇ ਆਲਮਾਨਾ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫੁਰਨਾ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਨੂੰ ਫੁਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਲਿਖਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਤੱਥ ਇਕੱਤਰੀਕਰਣ ਦਾ ਕੀਤਾ। ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬੰਸਾਵਲੀ, ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇੱਕ ਥਾਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਲ 1966 ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਜਾਰੀ ਪੱਤਰ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਛੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ। ਏਹੋ ਲੇਖ ਜਾਂ ਸਮੱਗਰੀ ਮਗਰੋਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਲਿਖਣ ਦੇ ਕੰਮ ਆਈ।

‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਕਿਉਂਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਰਲੀ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਖੈਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਅਰਥਾਂ ਸਮੇਤ ਸਮਝਣ ਲਈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਤਰੱਦਦ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਉਸ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਡਾ. ਪਿਆਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੜੀ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਤੇ ਪ੍ਰਯਾਵਾਂ ਸਹਿਤ ਥਾਉ ਥਾਈਂ ਕਈ ਕਠਿਨ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਤੇ ਗੁੰਝਲਾਂ ਖੋਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਾਠ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ ਕੇ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਯਤਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਸਲੀ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਧੇ-ਘਾਟਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਘਾੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਸੰਸਕਰਣ ਬੜਾ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਇਸ ਸੰਵਾਰੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ‘ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਚੀਜ਼ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।” ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਹੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਹੁਰਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬੜੇ ਜਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪੁਰਾਤਨ ਪ੍ਰਤੀਆਂ ਦਾ ਮਿਲਾਨ ਕਰ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਇਸ ਕਮੀ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸਿਆ ਤੇ ਫੇਰ ਇਕ ਅਦੁੱਤੀ ਹਿੰਮਤ ਤੇ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਜਤਨ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਬੜੇ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿਚ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪ ਅਤੇ ਨਰੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।” (ਪੰਨਾ 6)

ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਸ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਕਾਰ ਉੱਪਰ ਹੋਈ ਖੋਜ ਦਾ ਨਿਚੋੜ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਪਾਦਕ ਗਿ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਪੂਰੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਿਲਦ, ਤਕਰੀਬਨ ਢਾਈ ਸੌ ਸਫੇ, ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਤਰੱਦਦ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੀ ਕੀ ਮੁੱਖ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ, “ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਦਾ ਸੰਕਲਪ, ਸਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਵਾਧਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਖੋਜ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਬੰਧ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ, ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਕਿਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਸੋਮੇ, ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਆਦਿ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ, ਜਨਮ ਨਗਰ, ਜਨਮ, ਬਚਪਨ, ਨੌਕਰੀ, ਸਾਧੂ ਬਣਨਾ ਤੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਰਜ ਹੈ। ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਤਕ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਬੋਲੀ, ਛੰਦ, ਅਲੰਕਾਰ, ਰਸ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਚਮਤਕਾਰ ਤੇ ਆਮ ਵਾਕਫੀਅਤ ਆਦਿ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਕਾਵਿ ਨਮੂਨੇ ਦੇ ਕੇ ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਦੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।” (ਪੰਨਾ 9) ਤੇ

ਉਂਝ ਤਾਂ ਇਸ ਸਵੈਕਥਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥਕਾਰ ਬਾਰੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਹੈ ਪਰ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲਈ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਛੇ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਜਿਲਦ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਜਾਂ ਭੂਮਿਕਾ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਪੰਜ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦਾ ਮੂਲ ਪਾਠ ਸੀ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸੈਂਚੀ ਵਿਚ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਭਾਗ ਦੇ ਉਂਞ ਹੀ ਰਹੇ। ਹੁਣ ਇਹ ਮੁਕੰਮਲ ਗ੍ਰੰਥ ਪੰਜਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਭਾਗਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਹੈ ਉਹ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ :-

1. ਇਤਿਹਾਸ : ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਰੂਪ (ਸਾਰੰਸ਼ਕ ਇਤਿਹਾਸ ਸਵਿਸਥਾਰਕਇਤਿਹਾਸ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਕੋਮਲਉਨਰੀ(ਹੁਨਰੀ) ਇਤਿਹਾਸ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੋਮੇ, ਗ੍ਰੰਥ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਈਮਾਨਦਾਰੀ) ਆਦਿ।

2. ਕਵੀ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ : ਵੰਸ਼ ਪਰੰਪਰਾ ਜਨਮ ਨਗਰ, ਬਚਨ ਤੇ ਮੁੱਢਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਲਾਹੌਰ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ, ਪਟਿਆਲਾ ਫੌਜ 'ਚ ਨੌਕਰੀ, ਗਿ. ਜੀ ਪਟਿਆਲੇ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਸਾਧੂ ਬਣਨਾ, ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾਤੇ।

3. ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ : ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ, ਕਲਕੱਤਾ, ਬਰਦਵਾਨ, ਜਗਨਨਾਥ ਪੁਰੀ, ਆਗਰੇ, ਦਿੱਲੀ, ਬਹਾਵਲਪੁਰ, ਸਿੰਧ, ਕਾਠੀਆਵਾੜ, ਜੂਨਾਗੜ, ਗਿਰਨਾਰ ਪਰਬਤ ਆਦਿ।

4. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ, ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਪ੍ਰਦੀਪਕਾ, ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਆਸਤ ਬਾਗੜੀਆਂ, ਸ੍ਰੀ ਭੁਪਿੰਦਰਾ ਨੰਦ, ਸ੍ਰੀ ਰਿਪੁਦਮਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਤਵਾਰੀਖ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਗੁਰਧਾਮ ਸੰਗ੍ਰਹ ਆਦਿ।

5. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ

6. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਕਾਵਿ ਕਲਾ, ਬੋਲੀ, ਛੰਦ, ਅਲੰਕਾਰ, ਰਸ ਆਦਿ।

‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਇਕ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਵੇਲੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਮਾਡਲ ਦਰਕਾਰ ਸੀ। ਸੋ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਮਾਡਲ ਲਈ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਅਤੇ 1926 ਈ. ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ' ਚੁਣਿਆ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਇਕ ਪੂਰੀ ਜਿਲਦ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦੀ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕਰਤਾ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਅਰਥ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨਤ ਕਰ ਕੇ ਫੁਟ ਨੋਟਾਂ ਵਿਚ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਗ੍ਰੰਥ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਈਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੰਝ ਇਹ ਗ੍ਰੰਥ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸੁਖੈਨਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨ ਕਲਾ ਉੱਪਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ।

ਡਾ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਲਿਖੀ ਗਈ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਬੁਨਿਆਦੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸਨ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਉਹ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ। ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇਸ ਦਾ ਉੱਤਮ ਨਮੂਨਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ‘ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ’ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਕੁਸ਼ਲ ਵਾਰਤਕ ਕਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਵਜੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਡਾ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਿਸਚੈ ਹੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਇਕ ਅਣਮੁੱਲੀ ਦੇਣ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਆਧੁਨਿਕ ਖੋਜੀ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਚੋਖੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿਚ ਮੁੱਢਲੀ ਸਮੱਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਦੇ ਹਨ।” ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਲੇਖਕ ਖੁਦ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਈ ਮੌਖਿਕ ਰਵਾਇਤਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮਿਲ ਗਈ। ਦੂਸਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਦਰ੍ਹਾਂ-ਸੋਲਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰ ਕੇ ਬੇਅੰਤ ਸਮੱਗਰੀ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਹੋ ਹੈ। ਡਾ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਰਚਾਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰ ਪੱਖ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲਈ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ਉੱਪਰ ਝਾਤ ਮਾਰਨੀ ਲਾਹੇਵੰਦ ਰਹੇਗੀ :-

1. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਤੇ ਮੁੱਢਲਾ ਜੀਵਨ।

2. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਅਤੇ ਅੰਤਮ ਦਿਹਾੜੇ।

3. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ।

4. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ।

5. ਗਿਆਨੀ ਜੀ : ਇੱਕ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ।

6. ਗਿਆਨੀ ਜੀ : ਇਕ ਵਾਰਤਕ ਲਿਖਾਰੀ।

7. ਗਿਆਨੀ ਜੀ : ਇਕ ਕਵੀ।

8. ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ।

ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮਾਗਮਾਂ ਮੌਕੇ ਹਰ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਜੋ ‘ਆਗਿਆ ਭਈ ਅਕਾਲ ਕੀ’ ਵਾਲੇ ਦੋਹਰੇ ਪੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਸੰਸਕਰਣ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਰਿਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਮੁੱਖ ਵਾਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10' ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਭੁਲੇਖਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਤਰਾਂ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦਸਮ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਮੁਖਾਰਬਿੰਦ ਤੋਂ ਅਖਵਾਈਆਂ ਹਨ। ਲਿਖੀਆਂ ਇਹ ਉਸਦੀਆਂ ਹੀ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ।

ਨਾਲ ਸ਼ੱਕ ਦੀ ਕੋਈ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਯਾਤਰਾਵਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਅਧਿਆਇ ਤੀਜਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਪਰਿਚਯ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਬੰਧੀ, ਬਹੁਤ ਮਕਬੂਲ ਹੋਈਆਂ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਜਾਂ ਤਾਂ ਛਪ ਨਾ ਸਕੀਆਂ ਅਤੇ ਜੇ ਇਕ ਵਾਰ ਛਪ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਛਾਪੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਸੇ ਲਈ ਕਈਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤਾਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਹ ਅਨੁਪਲਬਧ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਆਪ ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਅਧਿਆਇ ਚੌਥਾ ਵਿਚ ਨਿਰਮਲੇ ਸੰਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਕਾਇਮ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਖਾੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਜਿਹੇ ਹੋਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਪਹੁੰਚ ਨੇ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਉੱਪਰ ਵੀ ਕਾਫੀ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਕੂਕਿਆਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਅਠਾਈ ਕਬਿਤਾਂ ਨੂੰ ਨਾਮਧਾਰੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਬੜੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਅਤੇ ਸਹੀ ਮੰਨਦਾ ਹੈ।

ਡਾ.ਭਗਤ_ਸਿੰਘ_ਕਿਉਂਕਿਆ।ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਸਨ, ਇਸਲਈਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਦੇ ਸੰਕਲਪ,ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਤਰੱਦਦ, ਸਮੱਗਰੀ ਦੇ ਇਕੱਤ੍ਰੀਕਰਣ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਪਰਾਲੇ, ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲਨਾਲ ਇਸ ਦੀਆਂ ਤਰੁੱਟੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਕ ਲੇਖਕ ਵਜੋਂ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਦੀ ਕਲਾ ਕੌਸ਼ਲਤਾ ਪਰਖਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਸਮਰੱਥਾ ਸੀ ਪਰ ਡਾ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਬੇਸ਼ੱਕ ਅਧਿਆਇ ਛੇਵਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰਤਕਕਾਰ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਇ ਸੱਤਵਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਕਵੀ ਵਜੋਂ ਪਰਖਣ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਚਰਚਾ ਸੰਖੇਪ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਪੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਹਰ ਹਾਲ ਡਾ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ, ਭਾਵੇਂ ਸੰਖੇਪ ਹੀ ਰਹੀ, ਪਰ ਇਕ ਮੁਕੰਮਲ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਇਸ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ 1873 ਈ. ਵਿਚ ਬਣਨੀਆਂ ਅਰੰਭ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਦੇ ਸੌ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਪੁਨਰ-ਸੁਰਜੀਤੀ ਵਜੋਂ 1973 ਈ. ਵਿਚ ਫਿਰ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਬਕਾ ਸਪੀਕਰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਗਵਰਨਰ ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਸਨ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪਿਛੋਕੜ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਸਿੰਘ ‘ਸਭਾ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ’ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਮਾਸਕ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਸਨ। ਗਿ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਹਿਲ-ਕਦਮੀ ਨਾਲ ਸਭਾ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਈਂ ਕਈ ਸੈਮੀਨਾਰ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਖੋਜ ਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇੱਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਉੱਪਰ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਗਏ ਖੋਜਪੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਦੇ ਦੋ ਅੰਕਾਂ (ਜੂਨ-ਜੁਲਾਈ 1979) ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਜੂਨ 1979 ਈ. ਵਿਚ ਛਪੇ ਲੇਖਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਹ ਹੈ:-

1. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਐਡੀਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਤੇ ਕਾਰਨ : ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
2. ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਖਾਲਸਈ ਆਚਰਣ ਤੇ ਖਾਲਸਈ ਬੋਲੇ : ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ
3. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ : ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ
4. ਸਾਡਾ ਪਹਿਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ : ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ
5. ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ : ਪ੍ਰੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ

ਜੁਲਾਈ 1972 ਵਾਲੇ ਅੰਕ ਵਿਚ ਇਹ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ:

1. ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਕਾਮਰੂਪ ਯਾਤਰਾ -ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ
2. ਵੱਡਾ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਚਿਤ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ -ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਢਿੱਲੋਂ)
3. ਗਿਆਨ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਚਿਤ ‘ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' : ਤਿੱਥਾਵਲੀ ਅਥਵਾ ਸੰਮਤਾਵਲੀ -ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗਿਆਨੀ
4. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਦੀ -ਡਾ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਨਈਅਰ

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅੰਕਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣਕਰਾਉਣਦੇਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀਅਤੇਸਾਹਿਤਕ ਘਾਲਣਾ ਦਾ ਵੀ ਮੁਲੰਕਣ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕਾਂ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਗਿ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਨ ਦੇ ਲੇਖ ਆਮ ਲੇਖਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹਨ। ਗਿ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਲੇਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ’ ਦਾ ਪੂਰਕ ਲੇਖ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਚਰਚਾ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮੂਲ ਪਾਠ ਦੇ ਪਾਠਾਂਤਰਾਂ ਦੀ ਹੈ।

ਉਪਰੋਕਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਫੁਟਕਲ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰਾਜ ਵੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ’ (ਭਾਗ ਦੂਜਾ) ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਜੀ ਬਾਰੇ ਦੋ ਸਫਿਆਂ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਹਿਤਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਵੱਲੋਂ ਛਾਪੇ ਗਏ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇਸ਼’ (ਭਾਗ ਦੂਜਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਵਾਲੀ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਲੇਖਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰੀ’ ਵਿਚ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਇੰਦਰਾਜ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਅਗਲੇਰੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ।