ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਗੁਰਮੁਖੀ, ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ, ਰੋਮਨ ਅਤੇ ਕਿੱਧਰੇ-ਕਿੱਧਰੇ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਲਿਪੀਆਂ ਵਰਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਧੇਰੇ ਹਿੰਦੂ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਵਰਤੀ ਹੈ, ਜਦ ਕਿ ਸ਼ਾਹਮੁਖੀ ਵਿਚ ਮੁਸਲਮਾਨ ਲੇਖਕ ਲਿਖਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੇ ਰੋਮਨ ਲਿਪੀ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਟਾਵੇਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਪੀਆਂ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦੇਵਨਾਗਰੀ ਵਰਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਲਿਪੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਲਿਪੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਹੈ। ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤ ਹਨ ਪਰ ਇਕ ਗੱਲ ਬੜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਜਦ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਂਧੇ ਕੋਲ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਪਾਂਧਾ ਜੋ ਅੱਖਰ ਫੱਟੀ ਉੱਪਰ ਲਿਖ ਕੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰ ਹੀ ਤਾਂ ਸਨ। ਦੂਜੀ ਠੋਸ ਗਵਾਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਾਗ ਆਸਾ ਵਿਚਲੀ ਬਾਣੀ ‘ਪਟੀ’ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਅੱਜ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹੀ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਤਰਤੀਬ ਵਿਚ ਕੁਝ ਫਰਕ ਹੈ ਅੱਜ ਦੀ ਤਰਤੀਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। I

ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਸਿਖਿਆਰਥੀ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਰਿਵਰਤਨ ਧੁਨੀਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਖਰ (ਚਿੰਨ੍ਹ) ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਘੜ੍ਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਲਿਪੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਮੁੱਢਲੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਵਿਚ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ/ ਪੈਂਤੀਸ ਅੱਖਰੀ/ਪੱਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਅੱਖਰ ਚਾਲੀ ਹਨ। ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਣ ਦੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜਾਂ ਹਰ ਸੰਭਵ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਨਵੇਂ ਅੱਖਰ ਅਤੇ ਲਗਾਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ ਘੜ੍ਹੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਜਦ ਅਸੀਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪਰਖਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕਈ ਦਿਲਚਸਪ ਸਿੱਟੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੱਲ ਅੱਖਰਾਂ ਜਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦੋ ਵਰਣ ‘ਙ’ ਅਤੇ ‘ਞ’ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਕਈਆਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਰੰਙਣਿ, ਰੰਙਣ, ਙਿਆਨ/ਙਿਆਨੀ, ਙਣਿ, ਇੰਞ ਅਤੇ ਙਿਆਤਾ ਆਦਿ, ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਗ’ ਅੱਖਰ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਰੰਗਣ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਗਣਿ ਆਦਿ। ਹਾਲਾਂਕਿ ‘ਙ’ ਅਤੇ ‘ਗ’ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ-ਸਥਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧੁਨੀਆਂ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਦੂਜੀ ਧੁਨੀ ‘ਞ’ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਲਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਮੁਲਤਾਨੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਆਮ ਹੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੰਞ/ਵੰਞਣਾ। ਵੰਞ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ— ‘ਚਲਿਆ ਜਾਣਾ’, ‘ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣਾ’ ਜਾਂ ‘ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਹੋ ਜਾਣਾ’ ਹੈ। ਵੰਞ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੰਞਾ, ਵੰਞੈ, ਵੰਞਾਇਆ, ਵੰਞਾਇਐ, ਵੰਞਇ, ਵੰਞਸੀ, ਵੰਞੇਸਾ ਅਤੇ ਵੰਞਣਾ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਘੜੇ ਗਏ ਹਨ। ਹੇਠਾਂ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ਵਿੱਚੋਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਨਾਲ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ:

-ਨਿੰਦਾ ਤੇਰੀ ਜੋ ਕਰੇ ਸੋ ਵੰਞੈ ਚੂਰੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 967)
-ਜੋ ਸੈਤਾਨਿ ਵੰਞਾਇਆ ਸੇ ਕਿਤ ਫੇਰਹਿ ਚਿਤ ॥

-ਝੂਠੀ ਦੁਨੀਆ ਲਗਿ ਨ ਆਪੁ ਵਞਾਈਐ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1378)

-ਦੁਨੀਆ ਨ ਸਾਲਾਹਿ ਜੋ ਮਰਿ ਵੰਞਸੀ ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 755)

-ਮਾਲੁ ਜੋਬਨੁ ਧਨੁ ਛੋਡਿ ਵਵੇਸਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1020)

-ਸਭਨਾ ਸਾਹੁਰੈ ਵੰਞਣਾ ਸਭਿ ਮੁਕਲਾਵਣਹਾਰ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 50)

ਕਈਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਨੈ/ਵਿਆਨੇ, ਞਾਣਹੁ/ਞਾਣਤੁ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਆਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਇਆਨੇ, ਵਿਆਨੋ ਦਾ ਅਰਥ ਦੂਸਰਾ ਜਾਂ ਅਗਲਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਿਆਨ ਦਾ ਅਰਥ ਗਿਆਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਾਹੂ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ— ‘ਜਿਸਨੂੰ’। ਜੰਞ/ਜਾਂਞੀ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਵਿਚ ਆਏ ਹਨ। ਞਾਣਹੁ/ਵਾਹਤ ਦਾ ਅਰਥ ਜਾਣੋ ਜਾਂ ਜਾਣੂ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਯਤਨ/ਜਤਨ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵਤਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਧੁਨੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਉਤਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਮੂਲ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਗ’ ਨਾਲ ਭੁਗਤਾਅ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੁਨੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਇਹ ਗ਼ਲਤ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਹ ਗ਼ਲਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਨਵੇਂ ਸਿਖਾਂਦਰੂਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਧੁਨੀਹੀਣ ਜਾਂ ਖਾਲੀ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਕ ਨਵੇਂ ਸਰਵੇਖਣ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਬੁਲਾਰੇ ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ, ਜਲਦੀ ਅਤੇ ਵਧੇਰੀ ਸਿੱਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਚੀਨੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ‘ਞ’ ਦੀ ਧੁਨੀ ਦੀ ਬਹੁਤਾਤ ਹੈ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਇਹ ਬੋਲਦੇ ਆਏ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਸ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਣ, ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ‘ਙ’ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਬੁਲਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਔਖੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਗੱਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਿਸਾਲ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਰਬੀ ਵਰਣਮਾਲਾ ‘ਟ” ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ (ਉਰਦੂ ਵਾਲਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਰਬੀ ਲੋਕ ਇਹ ਧੁਨੀ ਨਹੀਂ ਉਚਾਰ ਸਕਦੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਧੁਨੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਤ’ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲਦੇ ਹਨ।

ਛਾਪੇਖਾਨੇ ਦੀ ਕਾਢ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰੇ ਗ੍ਰੰਥ/ਪੋਥੀਆਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੀ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ-ਲਿਖਿਤ, ਹਸਤ-ਲਿਖਿਤ, ਖਰੜਾ, ਮਖ਼ਤੂਤਾ, ਮਸੌਦਾ, ਪਾਂਡੂਲਿਪੀ ਅਤੇ ਨੁਸਖਾ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪੁਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗੁਟਕੇ, ਪੋਥੀਆਂ ਜਾਂ ਬੀੜਾਂ ਦੇ ਉਤਾਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਿਖਾਰੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਤਿਲਿਪੀਕਾਰ ਬੜੇ ਗੁਣਵਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। “ਧੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ” ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁੱਧੀ ਪਾਪ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਿਖਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਦੇ ਵਿਆਕਰਣਕ ਨੇਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ-ਖੋਜਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਨ। ਅਭੋਲ ਹੀ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਗ਼ਲਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਸੋਧ ਕੇ ਦੁਬਾਰਾ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਪੁਰਾਤਨ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਨੌੜੇ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਬਦ ‘ੳ’ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਅਸੀਂ ਹੇਠਾਂ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਦਰਜਕਰਦੇਹਾਂ:-ਬ੍ਰੈਕਟਾਂ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਬ੍ਰੈਕਟਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਜੋੜ ਹੱਥ ਲਿਖਿਤ ਸਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅਉਰ (ਔਰ), ਅਉਰਤ (ਔਰਤ), ਅਉਲੀਏ (ਔਲੀਏ), ਸਉਣਾ(ਸੌਣਾ), ਸਉ(ਸੌ), ਹਉਲੀ (ਹੌਲੀ), ਕਉੜੀ(ਕੌੜੀ), ਕਉਣ(ਕੌਣ), ਕਉਤਕ (ਕੌਤਕ), ਕਉੜਾ (ਕੌੜਾ), ਖਉਫ (ਖੌਫ), ਚਉਗਿਰਦ (ਚੌਗਿਰਦ) ਚਉਧਰੀ (ਚੌਧਰੀ), ਚਉਬਾਰੇ(ਚੌਬਾਰੇ), ਚਉਰਾਸੀਹ(ਚੌਰਾਸੀ), ਧਉਲ(ਧੌਲ), ਨਉਬਤ(ਨੌਬਤ), ਪਉਣ (ਪੌਣ), ਫਉਜ (ਫੌਜ), ਮਉਲਾ (ਮੌਲਾ), ਮਉਜ (ਮੌਜ), ਮਉਤ (ਮੌਤ), ਦਉਲਤ (ਦੌਲਤ), ਸਉਦਾਗਰੀ (ਸੌਦਾਗਰੀ) ਅਤੇ ਮਉਜੂਦ (ਮੌਜੂਦ) ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦ ਹਨ। ਕਿੱਧਰੇ ਕਿੱਧਰੇ ਕਨੌੜੇ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਉਣ ਨੂੰ ਕਵਣ, ਪਉਣ ਨੂੰ ਪਵਣ ਆਦਿ।

‘ਜਨਮਸਾਖੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ’ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਕਨੌੜਾ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਜਨਮਸਾਖੀ ਦਾ ਮੂਲ ਖਰੜਾ ਇੰਡੀਆ ਆਫਿਸ, ਲੰਡਨ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਰਬੀ-ਫ਼ਾਰਸੀ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਚਾਰਣ ਲਈ, ਬਿੰਦੀ ਵਾਲੇ ਅੱਖਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਪੈਂਤੀ ਅੱਖਰੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਨੌੜੇ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਮਾਤਰਾ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਅੱਜ ਅਸੀਂ ‘ਨਾਂ’ ਸ਼ਬਦ Name ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਨਾਮ ਜਾਂ ਨਾਉ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਰੂਪ ਨਾਂਵ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਿਹਾ ਨੂੰ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਮੁਤਾਬਿਕ ਰਹਿਆ, ਕਹਿਆ ਅਤੇ ਗਇਆ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਜ ਇਸ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਦਿਆਲੂ ਅਤੇ ਦਿਆਲੂ ਕਰ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਪੁਰਾਣੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਦਇਆਲ ਅਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹੈ ਜੋ ਮੂਲ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਜਾਂ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ‘’ ਵੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅੱਜ ਨਹੀਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ। ਕਾਵ੍ਯ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ੍ਯ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਟਿੱਪੀ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਬਿੰਦੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਅਨੁਨਾਸਿਕਤਾ ਤਾਂ ਸੀ ਪਰ ਅਰਧ-ਅਨੁਨਾਸਿਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਸਲੋਕਾਂ, ਜਾਪ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅਨੁਨਾਸਿਕਤਾ ਸਿਖਰਾਂ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਕੰਨੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਪਰ ਹੱਥ-ਲਿਖਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਵਿਧਾਨ ਵੀ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਸਤਰ ਵਿਚ, ਚਲਦੇ ਚਲਦੇ ਜੇਕਰ ਕੰਨੇ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਆਇਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਅੱਜ ਵਾਂਗ ਪੂਰਾ ਹੀ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸਤਰ ਹਾਸ਼ੀਏ ਨੂੰ ਛੂਹ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਕੰਨੇ ਜੋਗਾ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਬਚਿਆ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਪਾ ਕੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਛੋਟਾ, ਜਿਹਾ ਗੋਲ ਦਾਇਰਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗੋਲ ਦਾਇਰੇ ਨੂੰ ਕੰਨੇ ਵਾਂਗ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸ਼ਬਦ ਮੁਕੰਮਲ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਲਿਖਦੇ ਲਿਖਦੇ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਛੁੱਟ ਗਿਆ ਜਾਂ ਗ਼ਲਤ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਹੀ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰਹਿ ਗਏ ਪਾਠ ਨੂੰ + ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲਾ ਕੇ ਹਾਸ਼ੀਏ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਭੋਲ ਜਾਂ ਸਹਿਵਨ ਹੋਈਆਂ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋਬਾਰਾ ਸੋਧ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਦਾ ਢੰਗ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਲਿਖਤ ਵਿਚ ਆਏ ਵਾਧੂ ਅੱਖਰਾਂ ਜਾਂ ਲਗਾ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹੜਤਾਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਉੱਪਰ ਹੜਤਾਲ ਫੇਰ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਹੜਤਾਲ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦਾ ਤਰਲ ਪਦਾਰਥ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਜੋ ਅਸ਼ੁੱਧ ਪਾਠ ਉੱਪਰ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਹ ਮਿਟ ਵੀ ਜਾਵੇ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਮਿਲਦੇ Fluid ਅਤੇ High Lighter ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੜਤਾਲ ਦਾ ਆਧੁਨਿਕ ਰੂਪ ਹਨ।

ਕਿਸੇ ਧੁਨੀ ਨੂੰ ਭਾਰਾ ਕਰਨ ਦੇ ਖਿਆਲ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ (ਅੱਖਰ) ਥੱਲੇ ਟੇਡੀ ਲਕੀਰ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ High tone ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਮਹਾਂਦੀਰਘ ਪ੍ਰਾਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਅੱਜ ਇਹ ਨਿਯਮ ਨਹੀਂ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਹੋਰ ਅੱਖਰ (ਦੁੱਤ) ਪਾਉਣ ਦਾ, ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਰਿਵਾਜ਼ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਥਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਕਿਸੇ ਅੱਖਰ ਦੇ ਪੈਰ ਵਿਚ · ਪਿਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ‘ਪੁਸ਼ਕ’ ਅਸਵ ਨੂੰ ‘ਅਸ੍ਵ ਅਤੇ ਮਸਤਕ ਨੂੰ ‘ਮਸੂਕ’ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ‘ਪਰਮੇਸ੍ਵਰਹ’ ਅਤੇ ਜਗਦੀਸ ਨੂੰ ‘ਜਗਦੀਸ੍ਵਰਹ’ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਜ ਇਹ ਪ੍ਰਚਲਣ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੈ ਕੇਵਲ ‘ਸ’ ਦੇ ਪੈਰ ‘ਵ’ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਪਿਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ੍ਵੈ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸ੍ਵੈਮਾਣ ਅਤੇ ਸ੍ਵੈਜੀਵਨੀ ਆਦਿ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਇੰਨੀ ਪਰਿਪੱਕ, ਅਮੀਰ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਧ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਬ੍ਰਜ ਬਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਕਈ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਜਾਣੇ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹਨ। ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨਹੀਂ ਪਰ ਇਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਪਾਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਆਈ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਗਾਥਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦਾ ਲੋਕ ਰੂਪ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਹ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਵੀ ਨਹੀਂ (ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ 136) ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਇਸ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਚਨਾ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਪਰਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੇ ਗਏ ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਅਤੇ ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖ ਕੇ ਸਾਂਭਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਰਾਠੀ ਦਾ ਮਿਸ਼ਰਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਰਾਠੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। I

ਇੰਝ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਕਈ ਰੰਗ ਰੂਪ ਵਟਾ ਕੇ ਅੱਜ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪੁੱਜੀ ਹੈ। ਜੇ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਸਰ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀਆਂ ਲਗਾ-ਮਾਤਰਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਪਵੇਗਾ। ਵਿਗਿਆਨਿਕਤਾ ਤਾਂ ਇਹ ਮੰਗ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਸ਼ਾਈ ਧੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਕਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਢੁਕਵੇਂ ਸੰਕੇਤ ਉਪਲਬਧ ਹੋਣ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਣੀ ਹੋਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚਲੇ ਸ਼ਬਦ-ਜੋੜ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨਤਾ, ਵਿਗਿਆਨਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ (Accuracy) ਦੇ ਗਵਾਹ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਬੋਧਕ ਵੀ ਹਨ।