ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਸਮੇਂ ਲੱਗੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਬੜਾ ਗੌਰਵਸ਼ਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਖਾਸਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੀ। ਇਹ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਨਾਬਰੀ ਅਤੇ ਸੈਮਾਣ ਦੀ ਬਰਕਰਾਰੀ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਸਾਮਰਾਜ ਵਿਰੁੱਧ ਲੋਕ ਰਾਇ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਥੇਬੰਦ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਸੀ ਜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਭਰਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਇਸੇ ਲੋੜ ਦੀ ਹੀ ਉਪਜ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਵੱਡਾ ਕਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਪਸੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਲਾਹੁਣ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੋਰਚਿਆਂ ਅਤੇ ਸਟੇਜਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਹਨ। ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਦੇਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਵੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ‘ਟੀਪ’ ਦੀ ਤੁਕ ਦੇ ਕੇ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸੇ ਸੁਰ ਵਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ। ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੋ ‘ਟੀਪ’ ਦੀ ਤੁਕ ਦਿੱਤੀ ਗਈ, ਉਹ ਸੀ :

ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ ਸਾਡਾ।

ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਅਤੇ ਸਾਕਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ, ਅਸਲ ਵਿਚ, ਇੱਕੋ ਹੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸਾਰ ਜਾਂ ਵਿਸਥਾਰ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਸਮੇਂ ਰਚੀ ਗਈ ਸਮਕਾਲੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਜਜ਼ਬਾ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਠਾਠਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਵਰਕਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦੁਬਿਧਾ ਵੀ ਸੀ। ਦੁਬਿਧਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹਰੇਕ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਕੇ ਤੁਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤੇਜਨਾ ਅਤੇ ਉਕਸਾਹਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤਲਵਾਰ ਫੜ੍ਹ ਕੇ ਜੂਝਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਸ਼ਟ ਝੱਲਣ ਅਤੇ ਤਸੀਹੇ ਸਹਿਣ ਦੀ ਸੀ। ਵਧੀਕੀਆਂ ਸਹਿੰਦਿਆਂ, ਡਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਹੱਡ ਤੁੜਵਾਉਂਦਿਆਂ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਕਰਾਰੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾਉਣ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵੀ ਕਰਦਾ ਪਰ ਪੰਥ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਪ੍ਰਣ ਪੇਸ਼ ਨਾ ਜਾਣ ਦਿੰਦੇ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਵਰਕਰ ‘ਜਬਰ’ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ‘ਸਬਰ’ ਨਾਲ ਕਰਦੇ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰਸਾ ਸਨ। ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵਿਰਸੇ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਤੱਤੀਆਂ ਤਵੀਆਂ ਉੱਤੇ ਬੈਠਣਾ, ਆਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੀਰੇ ਜਾਣਾ, ਚਰਖੜੀਆਂ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨਾ, ਖੋਪਰੀਆਂ ਲਹਾਉਣੀਆਂ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਹਨ ਜੋ ‘ਜਬਰ’ ਨੂੰ ‘ਸਬਰ’ ਨਾਲ ਸਹਿਣ ਲਈ ਮਾਨਸਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਅਹਿੰਸਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿਚ ਆਮ ਵਰਕਰਾਂ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ, ਹੱਡ ਪੈਰ ਤੋੜੇ ਜਾਣ, ਬੇਹੋਸ਼ ਜਾਂ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਆਦਿ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹੋ ਕੁਝ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਵੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਿਥੀਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਕਈ ਜੁਆਨ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਵੀ ਪਾ ਗਏ। ਜਦ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਮਘਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ 25 ਅਕਤੂਬਰ, 1922 ਈ. ਨੂੰ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਇੱਕ ਸੌ ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀਆਂ ਦਾ ਜਥਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣ ਲਈ ਪੁੱਜ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਆਲਮੀ ਜੰਗ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਪੈਨਸ਼ਨ ਪਾ ਕੇ ਘਰੀਂ ਆਏ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ ਫੌਜੀ ਸਨ। ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਭੰਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪੈਨਸ਼ਨਾਂ ਰੋਕਣ ਦੇ ਡਰਾਵੇ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਤਤਕਾਲੀ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਆਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ (ਡਰਾਉਣ) ਆਇਆ ਪਰ ਫੌਜੀ ਅਡਿੱਗ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੂੰ 27 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਲਾਲਾ ਅਮਰਨਾਥ ਮੈਜਿਸਟਰੇਟ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਕੁਝ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ ਅਤੇ ਸੌ-ਸੌ ਰੁਪਏ ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜ਼ੁਰਮਾਨਾ ਨਾ ਭਰਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਵਿਚ ਛੇ-ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਹੋਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣੀ ਪੈਣੀ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਭੁੱਖੇ ਤਿਹਾਏ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਭਰ ਗਈ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਰੇਲ ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੂਰ-ਦਰਾਜ਼ ਭੇਜਣ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ। ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਕੈਦੀਆਂ ਸਮੇਤ ਅਟਕ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਭੇਜਣ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਮ ਯਾਤਰੀਆਂ ਵਾਂਗ ਭੇਜਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਇਕ ਸਪੈਸ਼ਲ ਗੱਡੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰੁਕਣਾ। ਇਹ ਗੱਡੀ 203 ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁ ਗਿਣਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੈਨਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਾਬਕਾ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਸੀ, 29 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਈ। ਰਾਹ ਵਿਚ ਅਟਕ ਤਕ ਪਹੁੰਚ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਜੇਹਲਮ ਅਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਆਦਿ ਸਟੇਸ਼ਨ ਪੈਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਇਸ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਾ ਰੋਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੀ।

ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਜਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੀਰਤਨ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜੋ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਜ਼ੂਰੀ ਰਾਗੀ ਸਨ। ਇਹ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣਦਿਆਂ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੰਨਾਟਾ ਛਾ ਗਿਆ। ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਹਮਸਲਾਹ ਹੋ ਕੇ ਨਿਰਣਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਦੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਕਿ ਬੇਸ਼ੱਕ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਹੀ ਸਹੀ, ਗੱਡੀ ਸਟੇਸ਼ਨ ਉੱਪਰ ਰੋਕੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਜਿਸ ਕੋਲ ਜੋ ਵੀ ਖਾਣਪੀਣ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸੀ, ਉਹ ਲੈ ਕੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਹਸਨ ਅਬਦਾਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਵੱਲ ਹੋ ਤੁਰੀ। ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਜੁਆਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਗੱਡੀ ਖੜੀ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਨਹੀਂ। ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਤੈਨੂੰ ਹੁਕਮ ਹੈ ਕਿ ਗੱਡੀ ਖੜੀ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਪਰ ਸਾਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੈ ਗੱਡੀ ਜ਼ਰੂਰ ਖੜੀ ਕਰਨੀ ਹੈ।” ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੇ ਕੇ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਜੋਸ਼ ਭਰਿਆ ਕਿ ਸੰਗਤ ਮਰ ਮਿਟਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ। ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਆਪ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ/ਮੈਨੇਜਰ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸੀ। ਗੱਡੀ ਪੂਰੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਨਾਲ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਤੇ ਉੱਧਰ ਸੰਗਤ ਛਾਤੀਆਂ ਤਾਣ ਕੇ ਖਲੋਤੀ ਸੀ। ਚਾਲਕ ਨੇ ਪਟੜੀ ਉੱਪਰ ਬੈਠੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣ ਲਈ ਸੀਟੀਆਂ ਵਜਾਈਆਂ ਪਰ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਅਡੋਲ ਬੈਠੀ ਰਹੀ। ਚਾਲਕ ਨੂੰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਤੀਜੇ ਨੂੰ ਚਿਤਾਰ ਕੇ ਕੰਬਣੀ ਛਿੜ ਪਈ। ਓੜਕ ਉ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦੀ ਆਸ ਸੀ। ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਸਖ਼ਤ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਛੇ ਹੋਰ ਸਿੰਘ ਵੀ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ- ਭਾਈ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਚਰਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਫਕੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਲਿਆਣ ਸਿੰਘ (ਮੁਜ਼ੱਫਰਾਬਾਦ)। ਜ਼ਖ਼ਮੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਹਾਇਕ ਮੈਨੇਜਰ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਖ਼ਿਲਾਫ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਦੀ ਕੈਦ-ਬਾਮੁਸ਼ੱਕਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਪਹਿਲੀ ਨਵੰਬਰ 1922 ਨੂੰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿਚ ‘ਲਈ’ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ, ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਹੋਣ ਤਕ, ਹਰ ਸਾਲ 14, 15 ਅਤੇ 16 ਕੱਤਕ ਨੂੰ ਮੇਲਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਦੀ ਅਲੋਕਾਰੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਸੀ ਕਿ ਕਵੀ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਜ਼ਾਹਰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਹੈ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਇਸ ਸਾਕੇ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਨੀ-ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਕੁਝ ਕਵੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗਿ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕਲਾਸਵਾਲੀਆ, ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀਆ ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪਾਰਸ ਰਾਮੂਵਾਲੀਆ, ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ, ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਲਹਿਰੀ, ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇਗ ਅਤੇ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਰੰਗੀਲਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹਨ। ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਅਲਪ ਚਰਚਿਤ ਦੋ ਕਵੀਆਂ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇਗ ਅਤੇ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਰੰਗੀਲਾ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹੀ ਅੰਕਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲੇ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇਗ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਜਾਣਿਆ ਪਛਾਣਿਆ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ 1929 ਈ. ਅਤੇ ਦੇਹਾਂਤ 7 ਸਤੰਬਰ, 2007 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤੇਗ ਦੀ ਲੋਰੀ (1962) ਬੀਰਤਾ ਦਾ ਚਾਨਣ (1995) ਅਤੇ ਤੇਗਾਂ ਦੀ ਛਾਵੇਂ (2004) ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਣਛਾਪੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਦੇਸ਼ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਮਕਾਲੀਨਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਇਕ ਲੰਮੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ ਦੇ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਓਡਵਾਇਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਤਕ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ।

ਕਵੀ ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇਗ ਦਾ ਹੀ ਸਮਕਾਲੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਵਾਸੀ ਕਵੀ ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਰੰਗੀਲਾ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਇਕ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ 13 ਜੁਲਾਈ, 1919 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਂਗਟ ਭਾਈ ਬੰਨੋ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂਤ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1995 ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ। ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਿਲ ਦੇ ਛਾਲੇ, ਮਾਲਾ ਤੇ ਤਲਵਾਰ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਨੂਰੀ ਗੀਤ ਅਤੇ ਰੰਗੀਲੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਨ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਬਾਰੇ ਦੋਹਾਂ ਕਵੀਆਂ ਦੀ ਇਕ-ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਨਮੂਨੇ ਵਜੋਂ ਇੱਥੇ ਦਰਜ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਯਕੀਨੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕੁਝ ਗੱਲਾਂ ਨਿਤਾਰਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਣਖੀਲੀ ਅਤੇ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੱਖ ਕੌਮ, ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ, ਸ਼ਾਂਤੀ ਪ੍ਰਿਅ, ਸਾਬਰ ਅਤੇ ਅਹਿੰਸਕ ਵੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚਲਾ ਤਸ਼ੱਦਦ, ਕੁੱਟ-ਮਾਰ, ਉਤੇਜਨਾ ਬੇਸ਼ੱਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦੇ ਪ੍ਰਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰਿਪੱਕਤਾ ਨੇ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨਾਲ ਇਕ ਨਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਵੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ‘ਗੱਡੀ’ ਲਿਖੇ ਜਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਗੱਡੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਘੁੱਕੇਵਾਲੀਏ ਨੇ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਗਿ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਕਰਨੈਲ ਸਿੰਘ ਪਾਰਸ ਰਾਮੂਵਾਲੀਆ, ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਆਲਮ, ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਲਹਿਰੀ ਨੇ ਗੱਡੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ। ਸਾਡੇ ਖਿਆਲ ਵਿਚ ਗੱਡੀ ਕੋਈ ਛੰਦ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਢਾਡੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਕ ਗਾਇਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਦੀਆਂ ਜਿੰਨੀਆਂ ਕੁ ਵਿਡਿਓਜ਼ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਪਲਬਧ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਤਰਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਦੀ ਕਾਢ ਦਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਲ ਤੋਂ ਪਿਛਲੇਰੇ ਗੱਡੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਉਹੋ ਵਜ਼ਨ ਜਾਂ ਲਹਿਰ ਅਪਣਾਈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾਈ ਸੀ। ਇਕ ਉਦਾਹਰਣ ਦੇ ਕੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਆਲਮ ਦੀ ਗੱਡੀ ਦੇ ਬੋਲ ਹਨ:

ਜਥਾ ਚਲਿਆ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਨੂੰ,
ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਪੈਨਸ਼ਨੀਏ, ਜਥੇਦਾਰ ਸੀ।
ਜਥੇਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਸੂਰਾ,
ਦੂਜਾ ਭਾਈ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਸੀ,
ਬੀ. ਟੀ. ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ
ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰਤੇ।

ਗੱਡੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਗੱਡੀ’ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਤੁਲਨਾ ਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਆਲਮ ਦੀ ‘ਗੱਡੀ’ ਉੱਪਰ ਤਾਂ ਗਿ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੈ। ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਰਚਿਤ ਅਤੇ ਗਾਈ ਗੱਡੀ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਭਾਗ 2 ਇੰਟਰਨੈੱਟ ’ਤੇ ਯੂ. ਟਿਊਬ ਉੱਪਰ ਉਪਲੱਬਧ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਗਾਇਨ ਸ਼ੈਲੀਆਂ ਬਾਰੇ ਅਗਲੇਰੀ ਖੋਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ
(ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ ਤੇਗ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਤੇਗ ਰਚਨਾਵਲੀ” ਵਿੱਚੋਂ)

ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਜਦੋਂ ਲੱਗਾ, ਹੱਸ ਹੱਸ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਿੰਘਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੇ।
ਨਹੀਂ ਮੌਤ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੀ, ਵਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਲਗਰ ਜਵਾਨੀਆਂ ਨੇ।
ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਜ਼ੁਲਮ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਬੀ. ਟੀ, ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਸੂਰਿਆਂ ਛਾਤੀਆਂ ਤਾਨੀਆਂ ਨੇ।
ਨੌਵੇਂ, ਪੰਜਵੇਂ ਗੁਰਾਂ ਦੇ ਦਰ ਉੱਤੇ, ਦਿੱਤੇ ਸਿਰ ਸੀ ਸਿਰਾਂ ਦੇ ਦਾਨੀਆਂ ਨੇ।
ਜਥਾ ਤੁਰਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਿਰਲੱਥਿਆਂ ਦਾ, ਜ਼ਿਮੀਂ ਕੰਬਦੀ, ਨਾਲੇ ਅਸਮਾਨ ਕੰਬਦਾ।
ਗੋਰੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਾ ਤਖ਼ਤ ਵੀ ਕੰਬ ਜਾਂਦਾ, ਸੁਣ ਸੁਣ ਜੈਕਾਰੇ ਜਹਾਨ ਕੰਬਦਾ।

ਜੇਹਲਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਗਈਆਂ, ਗੋਰੇ ਸੋਚਾਂ ਸੀ ਫੇਰ ਦੁੜਾਨ ਲੱਗੇ।
ਕਿੱਥੋਂ ਜਥੇ ਏਨੇ ਤੁਰੀ ਆਂਵਦੇ ਨੇ, ਵੇਖ ਵੇਖ ਕੇ ਹੋਣ ਹੈਰਾਨ ਲੱਗੇ।
ਬਾਹਰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ 'ਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਏ ਡਕਿਆ, ਇਉਂ ਰਲ ਕੇ ਵਿਉਂਤ ਬਨਾਣ ਲੱਗੇ।
ਸਿੰਘਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਗੱਡੀ ਭਰ ਕੇ ਤੇ, ਪੰਜੇ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ, ਅੱਗੇ ਪੁਚਾਨ ਲੱਗੇ।
ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿ ਖਾਲਸੇ ਕਿਹਾ ਏਦਾਂ, ਅਸਾਂ ਹੱਥ ਸਰਕਾਰ 'ਤੇ ਚੁਕਣਾ ਨਹੀਂ।
ਅੱਗੇ ਝੁਕੇ ਨਹੀਂ ਕਦੇ ਵੀ ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਗੇ, ਹੁਣ ਵੀ ਜ਼ੁਲਮ ਅੱਗੇ ਕਦੇ ਝੁਕਣਾ ਨਹੀਂ।
ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਲਈ, ਸਿੰਘ ਗੱਡੀ ਵਿਚ, ਏਧਰ ਨੂੰ ਆ ਰਹੇ ਨੇ।
ਚਿੰਤਾ, ਫ਼ਿਕਰ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਗ਼ਮ ਹੈ ਨਹੀਂ, ਸ਼ਬਦ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਗਾ ਰਹੇ ਨੇ।
ਬੋਲੇ ਸੋ ਨਿਹਾਲ ਦੇ ਮਰਦ ਸੂਰੇ, ਗੱਜ-ਗੱਜ ਜੈਕਾਰੇ ਬੁਲਾ ਰਹੇ ਨੇ।
ਮੌਤ ਓਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੰਬਦੀ ਏ, ਅਰਸ਼ ਫ਼ਰਸ਼ ਦਾ ਦਿਲ ਧੜਕਾ ਰਹੇ ਨੇ।
ਰਲ ਕੇ ਸੰਗਤ ਨੇ ਇਹ ਵੀਚਾਰ ਕੀਤੀ, ਤੀਹ ਮਿੰਟ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਏਥੇ ਅਟਕਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਬੜੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਕੇ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੂੰ, ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਤੇ ਲੰਗਰ ਛਕਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਦੇ ਕੋਲ ਫਿਰ ਜਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਤੇ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰ ਦੋਵੇਂ।
ਤੀਹ ਮਿੰਟ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਏਥੇ ਅਟਕਾਇਆ ਜਾਵੇ, ਕਹਿੰਦੇ ਸੂਰਮੇ ਹਠੀ ਦਲੇਰ ਦੋਵੇਂ।
ਸੇਵਾ ਕੈਦੀਆਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਸੀਂ ਕਰਨੀ, ਕਰ ਤਾਕੀਦ ਰਹੇ ਨੇ ਫੇਰ ਫੇਰ ਦੋਵੇਂ।
ਸਾਡੀ ਬੇਨਤੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਓ, ਕਹਿ ਚਲੇ ਹਾਂ, ਆਖਰੀ ਵੇਰ ਦੋਵੇਂ।
ਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਨੇ ਆਖਿਆ ਸੁਣੋਂ ਸਿੰਘਾਂ, ਆਇਆ ਉੱਪਰੋਂ ਹੁਕਮ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਏ।
ਮੈਂ ਬੇ-ਵੱਸ ਹਾਂ, ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਮਸਲਾ ਨੌਕਰੀ ਅਤੇ ਵੱਕਾਰ ਦਾ ਏ ।

ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ, ਵੇਲਾ ਆ ਗਿਆ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦਾ ਏ।
ਕੋਈ ਕੜ੍ਹੇ ਨਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਸਿੰਘ ਡਰ ਗਏ, ਸਮਾਂ ਆਇਆ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਨ ਦਾ ਏ।
ਮਰ ਮਿਟਣ ਦਾ ਅਣਖ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁਣ ਤੇ, ਕਲਗੀਧਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਚਮਕਾਨ ਦਾ ਏ।
ਜੀਵਨ ਪੰਥ ਦੇ ਲੇਖੇ ਲਗਾਣ ਦਾ ਏ, ਟੋਟੇ ਟੋਟੇ ਇਹ ਤਨ ਕਰਵਾਨ ਦਾ ਏ।
ਦੋਵਾਂ ਜਾ ਕੇ ਫੇਰ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ, ਕਲਗੀਧਰ ਜੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਮਾਨ ਰੱਖਣਾ।
ਅਸੀਂ ਪੰਥ ਲਈ ਹੋਣ ਕੁਰਬਾਨ ਲੱਗੇ, ਮਿਹਰ ਭਰਿਆ ਹੱਥ ਸਿਰ ’ਤੇ ਜਾਣੀਜਾਨ ਰੱਖਣਾ।

ਲੇਟ ਗਏ ਉਹ ਗੱਡੀ ਦੀ ਲਾਈਨ ਉੱਤੇ, ਕਹਿਣ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਅਸਾਂ ਖਲਾਰਨਾ ਏ।
ਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਕਹਿੰਦਾ ਸਿੰਘੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਓ, ਕਹਿੰਦੇ ਸਿੰਘ ਆਪਾ ਅਸਾਂ ਵਾਰਨਾ ਏ।
ਬਾਊ ਕਹਿੰਦਾ ਕਿਉਂ ਜਾਨ ਗਵਾ ਰਹੇ ਓ, ਆਖਣ ਸ਼ੇਰ ਅੱਜ ਫ਼ਰਜ਼ ਉਤਾਰਨਾ ਏ।
ਬਾਊ ਆਖਦਾ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲਓਗੇ? ਬੋਲੇ ਸਿੰਘ ਇੰਜਣ ਲਹੂ ਵਿਚ ਤਾਰਨਾ ਏ।
ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਦੀ ਗੱਡੀ ਔਹ ਆ ਰਹੀ ਏ, ਬਾਊ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿਛਾਂਹ ਹਟਾ ਰਿਹਾ ਏ।
ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਪਾਠ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕਰੀ ਜਾਂਦੇ, ਜੋਸ਼ ਓਹਨਾਂ ਅੰਦਰ ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਆ ਰਿਹਾ ਏ।

ਦੋਵੇਂ ਸੂਰਮੇ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ, ਗੱਡੀ ਤੁਰੀ ਨਹੀਂ, ਅੱਗੇ ਖਲੋ ਰਹੀ ਏ।
ਹੰਝੂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੈਣਾਂ ’ਚੋਂ ਕੇਰ ਰਹੀਆਂ, ਵਾਤਾਵਰਨ ਤੱਕ ਕੇ ਕੁਦਰਤ ਰੋ ਰਹੀ ਏ।
ਸਿੰਘ ਕਈ ਨੇ ਓਸ ਥਾਂ ਹੋਏ ਜ਼ਖ਼ਮੀ, ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੀ ਏ।
ਕਲੀਆਂ ਸਹਿਮੀਆਂ, ਫੁਲ ਮੁਰਝਾਏ ਦਿੱਸਨ, ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਨਾ ਆ ਖੁਸ਼ਬੋ ਰਹੀ ਏ।
ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸ ਅੰਦਰ, ਸਿੰਘ ਪੰਥ ਤੋਂ ਜਿਵੇਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਗਏ।
ਖ਼ਬਰਾਂ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਤਕ ਜਾ ਪੁੱਜੀਆਂ ਖੂਨੀ ਕਾਰਾ ਸੁਣ, ਗੋਰੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ।

ਪਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਹਿਕਦੇ ਕਿਹਾ ਏਦਾਂ, ਸਿਮਰੋ ਸਤਿਗੁਰ ਨੂੰ ਸਵਾਸ ਸਵਾਸ ਸਿੰਘੋਂ।
ਸਦਾ ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਹੋਵੇ, ਸਦਾ ਕਰਨੀ ਏਹੋ ਅਰਦਾਸ ਸਿੰਘੋਂ।
ਧਰਮ ਵਾਸਤੇ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨੀ, ਸਾਡਾ ਦੱਸਦਾ ਏਹੋ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿੰਘੋਂ।
ਸ਼ੇਰ ਬਣ ਕੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਣਾ, ਜ਼ਾਲਮ ਪਾਪੀਆਂ ਦਾ ਕਰਨਾ ਨਾਸ ਸਿੰਘੋਂ।
ਕਲਗੀਧਰ ਦੇ ਲਾਡਲੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦਾ, 'ਕੱਠਾ ਫੇਰ ਸੀ ਕਰ ਸਸਕਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਯਾਦ ਓਹਨਾਂ ਦੀ ‘ਤੇਗ' ਮਨਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜੀਵਨ ਪੰਥ ਤੋਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਰ ਦਿੱਤਾ।

ਪੰਜੇ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ
(ਰੰਗੀਲਾ ਜੀ ਦੇ ਕਾਵਿ-ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਦਿਲ ਦੇ ਛਾਲੇ' ਵਿੱਚੋਂ)

ਬਲੀ ਲੈ ਕੇ ਦੋਹਾਂ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੀ,
ਪੰਜੇ ਸਾਹਿਬ ਟ੍ਰੇਨ ਜਾ ਖੜੀ ਹੋਈ।
ਉਤਰ ਆਈ ਘਬਰਾ ਕੇ ਓਸ ਵੇਲੇ,
ਸੰਗਤ ਜੇਹੜੀ ਸੀ ਗੱਡੀ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹੀ ਹੋਈ।
ਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਪਾ ਉਂਗਲਾਂ,
ਲੱਗਾ ਕਹਿਣ ਮੈਥੋਂ ਗ਼ਲਤੀ ਬੜੀ ਹੋਈ।
ਜਾ ਕੇ ਵੇਖਦੇ ਪਏ ‘ਪ੍ਰਤਾਪ’* ਚਾਲੇ,
ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜਾਨ ਸੀ ਅੜੀ ਹੋਈ।
ਕੀਮੇ ਵਾਂਗ ਹੋਈਆਂ ਦੋਵੇਂ ਦੇਹਾਂ ਤੱਕ ਕੇ,
ਸਭਨਾਂ ਅੱਖੀਆਂ 'ਚੋਂ ਹੰਝੂ ਵੈਣ ਲੱਗੇ।
ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ,
ਪੰਜੇ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲੇ ਏਦਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ।
ਪਿਆਰੇ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ 'ਚੋਂ,
ਪਾਸ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ ਇਮਤਿਹਾਨ ਦੇ ਕੇ।
ਗੱਡੀ ਹਾਕਮਾਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਖੜੀ ਕੀਤੀ,
ਖੜੀ ਪੰਥ ਕੀਤੀ ਬਲੀਦਾਨ ਦੇ ਕੇ।
ਸਾਡੇ ਦਿਲਾਂ ਅੰਦਰ ਏਹੋ ਚਾਹ ਹੈਸੀ,
ਕਰੀਏ ਸੇਵਾ ਤੁਹਾਡੀ ਆਦਰ ਮਾਨ ਦੇ ਕੇ।
ਆਓ ਲਾਓ ਪੰਗਤਾਂ ਛਕੋ ਚਾਹ ਪਾਣੀ,
ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨ ਤਾਨ ਦੇ ਕੇ।
ਤੁਹਾਡੇ ਰਾਹ ਅੰਦਰ ਅੱਖਾਂ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ,
ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ ਕਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਤੁਸੀਂ ਆ ਕੇ ਵੈਰਾਗ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੇ ਹੋ,
ਅਸੀਂ ਪ੍ਰੇਮ ਅੰਦਰ ਆ ਕੇ ਰੋ ਰਹੇ ਹਾਂ।
ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸੀ ਸਿਸਕਦਾ ਪਿਆ ਲਾਗੇ,
ਆਏ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸੈਨਤਾਂ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
ਕੋਲ ਆ ਕੇ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਖੜੇ ਹੋਇ,
ਵਾਰੋ ਵਾਰ ਸਭ ਪਰਸਣ ਚਰਨ ਲੱਗਾ।
ਤ੍ਰਿਪ ਤ੍ਰਿਪ ਕਰ ਕੇ ਸਾਵਨ ਮਾਹ ਵਾਂਗੂੰ,
ਅੱਖਾਂ ਓਹਦੀਆਂ 'ਚੋਂ ਪ੍ਰੇਮ ਵਰ੍ਹਨ ਲੱਗਾ।
ਥੌੜੀ ਦੇਰ ਪਿੱਛੋਂ ਓਹਦੇ ਬੁਲ ਫਰਕੇ,
ਏਦਾਂ ਕਹਿ ਹੌਲੀ ਹੌਕੇ ਭਰਨ ਲੱਗਾ।
ਸਾਡੀ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਤੁਸੀਂ ਲਾਜ ਰੱਖੋ,
ਕਰ ਲੌ ਚਾਹ ਪਾਣੀ ਸਵੀਕਾਰ ਸਾਡਾ।
ਜੇਕਰ ਤੁਸਾਂ ਨ ਅਸਾਂ ਦੀ ਅਰਜ਼ ਮੰਨੀ,
ਬੇੜਾ ਭਵਜਲੋਂ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਪਾਰ ਸਾਡਾ।
ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁਕਤਸਰ ਅੰਦਰ,
ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਨਾ ਗੁਰਾਂ ਪਿਆਰ ਦਿੱਤਾ।
ਓਨਾ ਚਿਰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਉਨਤਾਲੀਆਂ ਨੂੰ,
ਲੰਘਨ ਰੱਬ ਨਾ ਸੱਚੇ ਦਰਬਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਕਲਗੀ ਵਾਲੇ ਨੇ ਜਦੋਂ ਫਿਰ ਦਰਸ ਦੇ ਕੇ,
ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੀ ਹਿਰਦਾ ਠਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਬਿਦਾਵਾ ਪੜਵਾ ਓਦੋਂ,
ਸੀ ਉਨਤਾਲੀਆਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਜਿ ਛਕੋ ਨਾ ਚਾਹ ਪਾਣੀ,
ਢੋਈ ਮਿਲੂ ਨਾ ਲੋਕ ਪ੍ਰਲੋਕ ਸਾਨੂੰ।
ਏਥੋਂ ਤਪਦੀ ਆਤਮਾ ਜਾਊ ਸਾਡੀ,
ਅਗੇ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਹੋਊ ਰੋਕ ਸਾਨੂੰ।