ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਬੀਰ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦਾ ਜੱਸ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਰੱਜ ਕੇ ਗਾਇਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੀਰਤਾ ਦਾ ਹੀ ਬਖਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸੀ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ, ਬਾਬਾ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੰਨੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਵਿਖਾਈ, ਓਨੀ ਸ਼ਾਇਦ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਨਹੀਂ ਆਈ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਟੁੰਬਿਆ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਵੋ ਕਿ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਉਹ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਇਹ ਸਮਝ ਬੈਠਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਕਰਾਰੀ ਚੋਟ ਮਾਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਨਿਡਰਤਾ, ਅਡੋਲਤਾ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲੋਭਲਾਲਚ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਵਿਚ ਢੇਰ ਸਾਰਾ ਬੀਰ ਕਾਵਿ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਕਿੱਸਿਆਂ, ਸਾਕਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਦੇ ਰੂਪ । ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹ ਮਿਲਣਾ ਹੀ ਸੀ, ਹੈਰਾਨੀ ਉਦੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦ ਗੀਤਾਂ, ਢੋਲਿਆਂ ਅਤੇ ਟੱਪਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਬਾਤ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਹ ਲੋਕ ਮਨ ਵਿਚ ਵੱਸੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਅਸੀਂ ਇਕ ਲੋਕ ਗੀਤ/ ਢੋਲੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਚਿਤਾਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਾਂਗੇ। ਲੋਕ ਕਵੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਹੋਰ ਉਪਕਾਰ ਝਲਕਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਉਪਕਾਰ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਲਾਲ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣਵਾਏ ਹਨ : ਚੱਲੋਂ ਸਈਓਂ ਰਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੀਏ,
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਏ ਨੇ।
ਬਈ ਆਪਣੇ ਲਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ,
ਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣਵਾਏ ਨੇ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਬਾਰੇ ਬਾਰ ਦਾ ਇਕ ਢੋਲਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦਰਮਿਆਨ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਹੈ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਜਦ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੋਭ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਵੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਥਿੜਕਾਅ ਨਾ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਬੜਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ। ਕੇਵਲ ਸੂਬਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੌਲਵੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਹਿਲਕਾਰ ਵੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਕਰਾਰੇ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਏ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਬਹੁਤੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕੋਈ ਨਰਮੀ ਵਰਤਦਾ ਪਰ ਕੋਲ ਖਲੋਤੇ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੇ ਜਦ ਸੂਬੇ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹੋਰ ਕਠੋਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਾਰਤਾਲਾਪ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦਿੰਦਿਆਂ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਨਵਾਬ ਸ਼ੇਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਾਸੂਮਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ, ਕਿਹੜੇ ਮਜ਼ਹਬ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ? ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਅਜਿਹਾ ਸੋਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੋਮਨ ਕਹਾਉਣ ਦੇ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਮਾਂ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਘੱਲਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਵੀ ਡਰ, ਭੈਅ ਅਤੇ ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਲਿਜਾਅ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਬਹਿਸਬਾਜ਼ੀ ਵਿਚ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਣ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਆਸ ਨਾਲ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਬਾਲ ਮਨ ਵਿਚਲਿਤ ਹੋ ਜਾਣ ਜੋ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭੁੱਲ ਸੀ: ਬੇੜੇ ਸੱਚ ਦੇ ਓਟ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਦੀ,
ਕੂੜ ਤਾਂ ਡੁੱਬਣਾ ਡੂੰਘ-ਵਹੀਰ।
ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ,
ਵਜੀਰ ਖ਼ਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ 'ਤੇ ਗਏ ਨੇ ਪੈ ਵਟਕੀਰ।
ਮੌਲਵੀਆਂ ਸੁਣੇ ਜਵਾਬ ਤਕਰੇੜੇ,
ਹੁਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਹਿੱਕ ’ਤੇ ਗਈ ਏ ਫਿਰ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਚਹਿਰੀ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਜ਼ੀਰ ਖਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਲੋਭ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤੇ, ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ, ਪਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਡੋਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਰਹੇ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਵਾਬਾਂ ਨੂੰ ਗੁਸਤਾਖੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਹੋਰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਸੁੱਚਾ ਨੰਦ ਨੇ ਬਲਦੀ ਉੱਤੇ ਤੇਲ ਪਾਇਆ। ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਵੇਖੀ ਗੱਲ ਅਜੀਬ ਦੀ,
ਹੁਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗੇ ਨੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਤੀਰ।
ਆਹੁੰਦੇ ਇਹ ਕਾਫ਼ਰ ਬੜੇ ਗੁਸਤਾਖ਼ ਨੇ,
ਹਿਨਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਚਾ ਕਰੀਏ ਅੱਧ ’ਚੋਂ ਚੀਰ।
ਆਖਰ ਉਹੋ ਹੋਇਆ ਜੋ ਹੋਣਾ ਸੀ। ਵਜ਼ੀਰ ਖ਼ਾਂ ਨੇ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦੇ ਹੀ ਕੰਧ ਵਿਚ ਚਿਣੇ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ। ਇਸ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ : ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਅੰਮਾਂ ਗੁਜਰੀ,
ਪੱਕਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਘੱਲਿਆ ਏ,
ਸਾਡਾ ਏ ਜਹਾਨ ’ਤੇ ਭੋਰਾ ਵੀ ਰਿਹਾ ਨਾ ਸੀਰ।
ਅਸਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੋਈ ਨਾਹਨੇ ਹੋਣਾ,
ਕਾਹਨੂੰ ਘੜੋ ਨਵੀਂ ਤਦਬੀਰ। ਇਹ ਢੋਲਾ ਹੋਰ ਵੀ ਲੰਮਾ ਹੈ। ਐਨ ਮੁਮਕਿਨ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਮਿਲੇ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਅਗਲੇਰੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੋਕ ਸਾਹਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ, ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਢੋਲੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਸਭ ਭਲੀਭਾਂਤ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਸਾਂ ਇਹ ਢੋਲਾ ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ ਅਤੇ ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕ ਗੀਤ’ ਵਿੱਚੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਢੋਲੇ ਬਾਰ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਹਿੰਦੀ ਦਾ ਰੰਗ ਝਲਕਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਂ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਕੀਦਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਬਾਰ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਿਲ ਹਨ। ਇਹ ਢੋਲਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਗਲੇਰੀ ਖੋਜ ਲਈ ਅੱਗੇ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ : ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਏ
ਚੱਲੋ ਸਈਓ ਚੱਲ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੀਏ,
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਆਏ।
ਬਈ ਆਪਣੇ ਲਾਲ ਜਿਨ੍ਹਾਂ,
ਕੰਧਾਂ ਵਿਚ ਚਿਣਵਾਏ।
ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ
ਬੇੜੇ ਸੱਚ ਦੇ ਓਟ ਖ਼ਿਜ਼ਰ ਦੀ,
ਕੂੜ ਤਾਂ ਡੁੱਬਣਾ ਡੂੰਘ-ਵਹੀਰ।
ਗੱਲਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸੁਣ ਕੇ,
ਵਜ਼ੀਦ ਖਾਂ ਦੇ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਗਏ ਨੇ ਪੈ ਵਟਕੀਰ।
ਮੌਲਵੀਆਂ ਸੁਣੇ ਜਵਾਬ ਤਕਰੇੜੇ,
ਹੁਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਹਿੱਕ ’ਤੇ ਗਈ ਏ ਫਿਰ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ।
ਕਾਜ਼ੀਆਂ ਵੇਖੀ ਗੱਲ ਅਜੀਬ ਦੀ
ਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਲੱਗੇ ਨੇ ਖਿੱਚ ਕੇ ਤੀਰ।
ਆਹੰਦੇ ਇਹ ਕਾਫ਼ਰ ਬੜੇ ਗੁਸਤਾਖ ਨੇ,
ਹਿਨਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਚਾ ਕਰੀਏ ਅੱਧ ਜੋਂ ਚੀਰ
ਮਾਸੂਮ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਕਿਹੜੇ ਮਜ਼੍ਹਬ 'ਚ ਲਿਖਿਆ ਏ !
ਕੋਲੋਂ ਬੋਲਿਆ ਏ ਖ਼ਾਨ ਮਾਲੀਰ।
ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੋ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਕਾਹਦੇ ਮੋਮਨ ਹੋ
ਕਿਉਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਚਾ ਕਰੋ ਅਖ਼ੀਰ?
ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਆਹੁੰਦੇ, ਅਸਾਂ ਧਰਮ ਨਾ ਛੱਡਣਾ,
ਅਸਾਂ ਪੱਥਰ 'ਤੇ ਛੱਡੀ ਏ ਖਿੱਚ ਲਕੀਰ।
ਜੋ ਕਰਨਾ ਜੇ ਛੇਤੀ ਕਰੋ,
ਏਵੇਂ ਕਿਉਂ ਫੋਕੇ ਪਏ ਦੇਂਦੇ ਧੱਕ-ਧਮਕੀਰ।
ਜਿਹੜੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਵਰਤਨੀ ਏਂ।
ਅਸਾਂ ਤੇ ਉਹਦੀ ਅੱਗੋਂ ਹੀ— ਲਈ ਹੋਈ ਏ ਖਿੱਚ ਤਸਵੀਰ।
ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਲਈ ਅੰਮਾਂ ਗੁਜਰੀ,
ਪੱਕਿਆਂ ਕਰ ਕੇ ਘੱਲਿਆ ਏ,
ਸਾਡਾ ਏਸ ਜਹਾਨ ’ਤੇ ਭੋਰਾ ਵੀ ਰਿਹਾ ਨਾ ਸ਼ੀਰ !
ਅਸਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕੋਈ ਨਾਹਨੇ ਹੋਣਾ,
ਕਾਹਨੂੰ ਘੜੋ ਨਵੀਂ ਤਦਬੀਰ।
ਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਵਜ਼ੀਦੇ ਦੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ,
ਪੈ ਗਏ ਨੇ ਭੈ-ਭੰਬੀਰ
ਆਂਹਦਾ ਹਿਨਾਂ ਨੂੰਇੱਥੋਂ ਲੈ ਜਾਵੋ-
ਤੇ ਸਮਝਾਵੋ ਭਲਾ ਜੇ ਹਿਨਾਂ ਦੀ-
ਅੜੀ `ਚ ਜਾਵੇ ਪੈ ਖਲ੍ਹੀਰ।
ਭਲਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਫੇਰ ਪੇਸ਼ ਕਰੋ ਤਾਂ ਵੇਖੀਏ,
ਜੇਕਰ ਬਦਲ ਸਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਕਦੀਰ (ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤ; ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੰਧਾਵਾ-ਦੇਵਿੰਦਰ ਸਤਿਆਰਥੀ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ, ਨਵੀਂ ਦਿੱਲੀ, 1994) | 
