ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ, ਕਾਨਫਰੰਸਾਂ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਿਹਾੜਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਈ ਸਮਾਗਮਾਂ ਉੱਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਬੀਰ ਨਾਇਕ/ਨਾਇਕਾਵਾਂ ਦੇ ਉਦਮੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹਜਨਕ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣਾ ਸਿੱਖ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਢਾਡੀ ਅਤੇ ਕਵੀਸ਼ਰੀ ਕਲਾ ਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਬੀਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਉੱਪਰ ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਬਹਾਦਰਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਨੂੰ ਮੁਨਾਸਬ ਹੁੰਗਾਰਾ ਭਰਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜੁਝਾਰੂ ਪੁਰਸ਼/ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਅਤੇ ਜੱਸ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਬੀਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਮੂਹਰਲੀ ਕਤਾਰ ਵਿਚ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਬੀਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਰੰਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਕਾਲ ਜਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਬੀਰ ਕਾਵਿ ਦੇ ਸਿਰਜਕਾਂ ਵਿਚ ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਪਿੰਗਲ, ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਦਰਵੇਸ਼, ਕਾਦਰਯਾਰ ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਕਵੀ ਹਨ ਜਦ ਕਿ ਆਧੁਨਿਕ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਏ ਅਤੇ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ‘ਮਾਨ’ ਦਾ ਨਾਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਜੁਝਾਰੂ ਆਗੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਦੀਵਾਨ ਮੋਹਕਮ ਚੰਦ, ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਨਾਮਵਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਆਦਰ-ਮਾਣ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਗੱਲਾਂ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹਨ। ਪਹਿਲੀ ਇਹ ਕਿ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਇਤਫ਼ਾਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰੱਖਦੇ ਅਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਨੀਅਤ ਸਾਫ ਨਹੀਂ, ਇਸੇ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਥਾਈਂ ਝੜਪਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਵਿਵਾਦ ਛਿੜਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਵਿਵਾਦ ਸਦਕਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਉਸ ਵਕਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਵੀ ਸਨ, ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਤਲਬ ਕਰ ਕੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਸਰਬ-ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਘਟਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹੈ। ਟੀਰੀ ਜਾਂ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਜੰਗ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਲੜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਜੰਗਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤੀ ਅਹਿਮ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਜਿੱਤ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਪਠਾਣਾਂ ਅਤੇ ਅਫਗਾਨਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਗੱਲ ਅਚੰਭਾਜਨਕ ਲੱਗੇ ਕਿ ਅਜੋਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਉੱਪਰ ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੱਜ ਦੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਸੀ। ਅਫ਼ਗਾਨਾਂ ਦੇ ਜੂਲੇ ਹੇਠੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮੁਕਤ ਕਰਾ ਸਕਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਜਰਨੈਲ ਹੀ ਸਨ। ਖੈਬਰ ਰਸਤਿਓਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੇ ਹੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਪਰ ਹਮਲਾਵਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਰੋਕ ਪਾਈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬ, ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤੋਹਫ਼ਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਜੰਗ ਪਠਾਣਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦਾ ਸੁਆਲ ਬਣ ਗਈ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਨੇ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਉੱਪਰ ਰਾਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ? ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਨੌਸ਼ਹਿਰੇ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਾਏ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਵਿਚ ਯਾਰ ਮੁਹੰਮਦ ਖਾਨ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਸੀ, ਸੰਨ 1823 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਬਹਾਨੇ ਨਾਲ ਉੱਥੋਂ ਦੌੜ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਅਫਗਾਨੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਲੜਨ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਸਮਰੱਥ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਅਫ਼ਗਾਨੀ ਹੁਕਮਰਾਨ ਮੁਹੰਮਦ ਅਜ਼ੀਮ ਖਾਨ ਨੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਖਾਲੀ ਵੇਖ ਕੇ ਆਣ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਜਹਾਦ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਿਆਂ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਜਦ ਮਹਾਰਾਜੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਨਾਮੀ ਸਰਦਾਰਾਂ— ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ, ਸਰਦਾਰ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਕੰਵਰ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨੂੰ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਚਾਰ-ਪੰਜ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਆਪ ਵੀ ਕੁਮਕ ਲੈ ਕੇ ਅਟਕ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਅੱਗੋਂ ਪੁਲ਼ ਵੀ ਰੁੜ੍ਹ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤਿਆਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਘੋੜਾ ਅਟਕ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਠੇਲ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਕ ਭਾਗ ਜਾਂ ਜਥੇ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਇਸ ਜੰਗ ਬਾਰੇ ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਪਿੰਗਲ ਦਾ ‘ਫ਼ਤਿਹਨਾਮਾ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਕਾ’ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੰਗੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਾਨੀ-ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ :

ਅਟਕ ਪਾਰ ਸਰਕਾਰ ਹੋਇ, ਟੀਰ੍ਹੀ ਡੇਰਾ ਕੀਨ
ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਕੋ ਕਿਹੋ ਤਬ ਟਿੱਬੀ ਚੜ੍ਹੋ ਪਰਬੀਨ
ਆਏ ਤੁਰਕ ਅਪਾਰ, ਚੜ੍ਹੇ ਟਿੱਬੀ ਹਿੱਤ ਧਾਰ
ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਮਾਈ ਸਾਰ, ਸਰਕਾਰ ਕੋ ਸੁਣਾਯੋ ਹੈ
ਕਿਜੋ ਆਇ ਨਿਸੰਗ, ਮਾਰਾ ਤੁਰਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹੰਗ
ਬਣੇ ਭਲੋ ਤਬ ਢੰਗ, ਪੁਲੀ ਪਲ ਮੇ ਗਵਾਯੋ ਹੈ
ਕਹਯੋ ਪਠਯੋ ਸਰਕਾਰ, ਘੜੀ ਏਕ ਤੀਰ ਧਾਰ
'ਸਿੰਘ ਕਹੇ ਅਬ ਧੀਰ ਸਮਾ ਨਾਹਿ
ਫੂਲਾ ਤੁਮ ਆਇਸ ਜੁ ਚਹੇਂ, ਮਾਰ ਮਨ ਮੈਂ ਰੁਸਾਯੋ ਹੈ।

ਤਕਰੀਬਨ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਦਰਵੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ‘ਸੀਹਰਫੀ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਾਹ ਕੀ” ਲਿਖੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਇਸ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹਾਲ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੀਹਰਫੀ ਦੇ ਤਿੰਨ ਬੰਦ ਨਿਹੰਗ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਕਵੀ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ‘ਉਸਤਿਤ ਗੁਰ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਾਹ ਕੀ’ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਅਕਾਲੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉੱਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ (ਰੁਦਨ) ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਵਿ ਬੰਦ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ :

ਸੀਨ-ਸਤਿਗੁਰੂ ਆਪ ਬਲਵੰਤ ਜੋਧੇ, ਵਡੇ ਸੂਰਮੇ ਹਠੀ ਨਿਹੰਗ ਸਾਜੇ।
ਤੋੜੇ ਚੱਕਰ ਤੇ ਪੇਟੀਆਂ ਕਮਰ ਤੇਗਾਂ, ਬਾਣੇ ਸੁਰਮਈ ਮੁਕਟ ਸਿਰ ਪਰ ਬਿਰਾਜੇ।
ਦਸਤੀ ਪਕੜ ਸ਼ਮਸ਼ੇਰਾਂ ਤੇ ਰਾਮਜੰਗੇ, ਮਾਰਨ ਗਿਲਜ਼ਿਆਂ ਚਿੜੀ ਜਿਉਂ ਬਾਜ ਖਾਜੇ।
ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਡਾਢਾ ਪੰਥ ਖਾਲਸੇ ਦਾ, ਜੀਧੇ ਦੇਖ ਦੀਦਾਰ ਨੂੰ ਦੁਖ ਭਾਜੇ।12। (ਸੀਹਰਫੀ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਾਹ ਕੀ- ਦਰਵੇਸ਼)

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਸੂਰਮਗਤੀ ਨੂੰ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਬੰਨਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕਵੀ ਦੇ ਭਾਵ ਸਿਰਜਣ ਵਿਚ ਇਕ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੇਜ਼ ਦਾ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੋਧੇ ਕਈ ਲਾਖ ਗਿਲਜਾ, ਮਾਰਿਆ ਹਥ ਲੈ ਤੇਗ਼ ਦੁਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ।
ਹਾਕਮ ਸਿੰਘ ਆਈਹਾ ਗਰੀ ਲਜਿਆ ਨੂੰ, ਗੁਰੂ ਫਤੇ ਦਿਤੀ ਕੇਸਾਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ।21। (ਉਸਤਿਤ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਾਹ ਕੀ-ਦਰਵੇਸ਼)

ਤੁਰਕਨ ਕੇ ਸੰਗ ਜੰਗ ਕੀਓ ਬਹੁਤ ਸਿੰਘਨ ਸੋ,
ਕੇ ਮਾਰ ਕੇ ਮਲੇਛਨ ਕੋ ਕਹਾ ‘ਕਹਾ ਜਾਓ ਗੇ ?
ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੋ ਨਿਹੰਗ ਸੋ ਤੁਰੰਗ ਚੜ ਕੀਨੋ ਜੰਗ,
‘ਮੇਰੇ ਹਥਿਆਰਨ ਕੀ ਭਲੀ ਮਾਰ ਖਾਓ ਗੇ।
ਮਾਰ ਤਲਵਾਰਨ ਸੁ ਤੁਰਕਨ ਕੇ ਕਾਟ ਸੀਸ,
ਆਗੇ ਤੇ ਦੁਰਾਨੀ ਕਹੇ ‘ਜਾਣੋ ਨਹਿ ਪਾਓ ਗੇ।93। (ਫਤਿਹਨਾਮਾ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਕਾ-ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ)
ਗਾਫ-ਗ਼ਮ ਕੀਤੋ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਜਾ ਹੋਇਆ ਸੁਣਿਆ।
ਅਖੀਂ ਰੋਮਦੇ ਵੀ ਹਿੰਝੂ ਭਰਿਓ ਸਾਫਾ, ਮੱਥਾ ਲਾਇ ਅੰਗੂਠੇ ਦੇ ਨਾਲ ਧੁਣਿਆ।
ਕਹਿੰਦਾ ‘ਖਾਲਸਾ ਜੀ ! ਤੁਰਕਾਂ ਕਾਫਰਾਂ ਨੇ, ਮੇਰਾ ਕਢਿ ਖਜ਼ਾਨਿਉਂ ਲਾਲ ਚੁਣਿਆ ।24। (ਉਸਤਤਿ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਸ਼ਾਹ ਕੀ- ਦਰਵੇਸ਼)

ਕਾਦਰਯਾਰ ਰਚਿਤ ‘ਜੰਗਨਾਮਾ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ” ਉੱਪਰ ਸੰਕੇਤਿਤ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਮਈ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਇਸ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੜਾਈ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹਾਂ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੀ ਦੇਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲ ਰਹੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖ਼ੁਦ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਤਲਾਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ। ਇਕ ਥਾਂ ਉੱਪਰ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਮੱਥਾ ਠਣਕਿਆਂ ਕਿ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਵਰਗਾ ਬਹਾਦਰ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਸੋ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਉਸ ਢੇਰ ਨੂੰ ਫਰੋਲਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।* ਮਹਾਰਾਜੇ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਠੀਕ ਨਿਕਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਘੁੱਟ ਕੇ ਸੀਨੇ ਨਾਲ ਲਾਈ ਅਤੇ ਰੁਦਨ ਕੀਤਾ। ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਆਪ ਅਕਾਲੀ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਉਸਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਵੀ ਦਿੱਤਾ। ਕਾਦਰਯਾਰ ਦੇ ਕੁਝ ਬੰਦ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਨਯੋਗ ਹਨ:

ਸਾਡਾ ਮੁਲਕ ਪੰਜਾਬ ਆਬਾਦ ਕੀਤਾ।
ਤੇਰੇ ਸੁਖਨ ਪੁਰ-ਜੋਸ਼ ਬੇਖੌਫ ਨੇ ਜੀ
ਸਾਰੀ ਫੌਜ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਸ਼ਾਦ ਕੀਤਾ।
ਕਾਦਰਯਾਰ ਤਿਆਰ ਹੋ ਖਾਲਸਾ ਜੀ
ਸੱਚੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਜ ਹੈ ਯਾਦ ਕੀਤਾ।17।
ਤੋਇ ਤਰਫ਼ ਦੁੱਰਾਨੀਆਂ ਰਵਾਂ ਹੋਇਆ
ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਤਨਹਾ ਯਾਰੋ।
ਡਾਢੀ ਸ਼ਕਲ ਮਤਵਾਲੀ ਸੀ ਖੌਫ ਵਾਲੀ
ਨਾਲੇ ਪਹਿਨੀ ਪੋਸ਼ਾਕ ਹੈ ਕਾਲੀ ਯਾਰੋ।
ਖੂਨੀ ਅੱਖੀਆਂ ਕਹਿਰ ਦੇ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ
ਮੂੰਹ ਤੇ ਚੋਂਵਦੀ ਕਹਿਰ ਦੀ ਲਾਲੀ ਯਾਰੋ।
ਕਾਦਰਯਾਰ ਅਸਵਾਰ ਹੋ ਫੀਲ ਉੱਤੇ
ਟੁਰਿਆ ਮੌਤ ਦੇ ਵੱਲ ਸਵਾਲੀ ਯਾਰੋ।18।
ਜ਼ੋਇ ਜ਼ਾਹਰ ਹੋ ਹੈਰਾਨ ਖੁੱਲ੍ਹੇ
ਡਿੱਠਾ ਜਦੋਂ ਪਠਾਣਾਂ ਨੇ ਸ਼ੇਰ ਯਾਰੋ।
ਉੱਤੇ ਹਾਥੀ ਦੇ ਕੱਢ ਛਾਤੀ ਪੈਰ
ਪਾਂਵਦਾ ਅਗ੍ਹਾਂ ਅਗੇਰ ਯਾਰੋ।
ਪੁਛਣ ਆਪਸ ਦੇ ਵਿਚ ਪਠਾਣ ਰਲ ਕੇ
ਇਹ ਹੈ ਕੌਣ ਸਰਦਾਰ ਦਲੇਰ ਯਾਰੋ।
ਕਾਦਰਯਾਰ ਗਾਜ਼ੀ ਵੇਖ ਹੋਣ ਰਾਜ਼ੀ
ਕਹਿਣ ਕਰੋ ਬਾਜ਼ੀ ਬਿਨਾ ਦੇਰ ਯਾਰ।19।
ਐਨ ਅਲੀ ਅਕਬਰ ਵੇਖ ਆਂਵਦੇ ਨੂੰ
ਬੋਲੇ ਕੜਕ ਕੇ ਵਾਂਗਰਾਂ ਬਰਕ ਯਾਰੋ।
ਹੈ ਕੋਈ ਐਸਾ ਪਠਾਣ ਜੁਆਨ ਮੇਰਾ
ਕਰੇ ਏਸ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਗਰਕ ਯਾਰੋ।
ਮਾਰ ਬਰਛੀਆਂ ਰੱਤ ਨਚੋੜ ਲਵੇ ਜਿਵੇਂ
ਨਿੱਕਲੇ ਗੁਲਾਬ ਦਾ ਅਰਕ ਯਾਰੋ।
ਕਾਦਰਯਾਰ ਅੱਲ੍ਹਾ ਉੱਤੇ ਰੱਖ ਤਕਵਾ
ਜਾਨ ਦੇਵਣੋਂ ਕਰੇ ਨਾ ਫਰਕ ਯਾਰੋ।20।
ਵਾਉ ਵਿਚ ਮੈਦਾਨ ਦੇ ਮੁਰਦਿਆਂ ਦਾ ਲੱਗਾ
ਆਣ ਸੀ ਬੜਾ ਇਕ ਢੇਰ ਮੀਆਂ ਐਸੀ
ਹੋਰ ਕਤਲਾਮ-ਗਾਹ ਖਤਰ ਵਾਲੀ
ਨਜ਼ਰ ਆਵੇ ਨਾ ਚਾਰ ਚੁਫੇਰ ਮੀਆਂ।
ਟੰਗਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਦਾ ਚੰਗਾ ਅੰਬਾਰ ਲੱਗਾ
ਸਿਰੀਆਂ ਰੁਲਦੀਆਂ ਵਾਂਗਰਾ ਬੇਰ ਮੀਆਂ।
ਕਾਦਰਯਾਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੇਖ ਕਹਿਆ
‘ਹੋਸੀ ਹੇਠ ਇਸ ਢੇਰ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਮੀਆਂ।30।
ਹੋ ਹੋ ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਤਿਆਰ ਸਾਰੇ ਲਗੇ
ਫੋਲਣੇ ਉਸ ਅੰਬਾਰ ਨੂੰ ਜੀ।
ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਹਟਾਂਵਦਾ ਆਪ ਮੁਰਦੇ
ਐਸਾ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਖਾਸ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੀ
ਬਿਸੀਆਰ ਤਲਾਸ਼ ਦੇ ਬਾਅਦ ਯਾਰੋ !
ਪੁੰਨੀ ਆਸ ਸਭ ਦੀ ਆਖਰ-ਕਾਰ ਨੂੰ ਜੀ।
ਕਾਦਰਯਾਰ ਨਿਕਾਲਿਆ ਢੇਰ ਹੇਠੋਂ
ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਲੇਰ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਜੀ।31।
ਯੇ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਮਰਦਿਆਈ ਉਸ ਦੀ
ਮਹਾਰਾਜੇ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਦੁਹਾਈ ਯਾਰੋ।
ਕਰੇ ਸ਼ੁਕਰ ਅਕਾਲ ਦਾ ਫੌਜ ਸਾਰੀ
ਲਾਸ਼ ਘੁੱਟ ਕੇ ਗਲੇ ਲਗਾਈ ਯਾਰੋ।
ਸਭ ਸਿੰਘ ਸਰਦਾਰ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ
ਨਦੀ ਹੰਝੂ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਗਾਈ ਯਾਰੋ।
ਕਾਦਰਯਾਰ ਸਰਕਾਰ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ
ਏਥੇ ਜਾਏ ਸਮਾਧ ਬਣਾਈ ਯਾਰੋ।32।

ਆਧੁਨਿਕ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਢਾਡੀ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਆ ਇਕ ਜਾਣਿਆਪਛਾਣਿਆ ਨਾਮ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਢਾਡੀ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਢਾਡੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਾਰ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਦੇਣ ਬੜੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਉਹ ਹੋਰਨਾਂ ਢਾਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦਾ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਿੱਥੇ ਹੋਰਨਾਂ ਬੀਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਲਿਖੀਆਂ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਵਾਰ ‘ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਾਰ' ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਾਰ ਵੀ ਟੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਲੜੇ ਗਏ ਯੁੱਧ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਸੈਨਾ ਦੇ ਜੋਸ਼, ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੈ। ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਾਈ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਬੰਦ ਵੇਖੋ :

ਭਰੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਵਾਂਗ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਕਿਹਾ ਲਲਕਾਰ।
ਅਸਾਂ ਰੱਖਣਾ ਅਟਲ ਗੁਰਮਤੇ ਨੂੰ, ਜਾਨ ਦਿਆਂਗੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਵਾਰ।
ਪਿੱਛੇ ਮੁੜਣਾ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਸਿੰਘ ਦਾ, ਕੇਰਾਂ ਚੁੱਕ ਲਈ ਜਦੋਂ ਤਲਵਾਰ।

ਤੁਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਣ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਤੇ, ਚੱਲੇ ਹਾਂ ਓਟ ਰੱਖ ਕੇ, ਇੱਕੋ ਕਰਤਾਰ ਤੇ।
ਸਾਨੂੰ ਹੈ ਕਲਗੀਧਰ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ੀ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਬਾਕੀ ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਦੀ, ਰੱਖੀ ਆਸ ਜੀ।

ਯੁੱਧ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਏ ਦੀ ਆਭਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੋਰ ਬੀਰ ਰਸੀ ਕਵੀ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੀ :

ਮਾਰੂ ਵਜਿਆ ਜੰਗ ਦਾ, ਪਈ ਚੋਟ ਨਗਾਰੇ।
ਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਚੋਣਵੇਂ, ਦਸ਼ਮੇਸ਼ ਦੁਲਾਰੇ।
ਮਣ ਮਣ ਲੋਹੇ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਨ ਸ਼ਿੰਗਾਰੇ।
ਅੱਖਾਂ ਸੀ ਲਹੂ ਚੱਟੀਆਂ, ਜਿਉਂ ਭਖਣ ਅੰਗਿਆਰੇ।
ਰਲ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਿਆ ਛੱਡੇ ਜੈਕਾਰੇ।
ਤੁਰ ਪਏ ਮੌਤ ਵਿਆਹੁਣ ਨੂੰ, ਰਲ ਬੀਰ ਕੁਆਰੇ।

ਗਹਿਗੱਚ ਲੜਾਈ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਯੋਗ ਹੈ :

ਭਰੇ ਜੋਸ਼ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਹੱਲਾ ਕਰਵਾਇਆ ਜ਼ੋਰ ਦਾ।
ਰੂਪ ਕਾਲ ਦਾ ਅਕਾਲੀਆਂ ਧਾਰਿਆ, ਸਿਰ ਧੜਾਂ ਦੀ ਬਾਜੀਆਂ ਲਾ।
ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਸੀ ਕਰੂੰਡੀਆਂ ਛੱਡਦੇ, ਤੰਦੀਆਂ ਤੇ ਚਾੜ੍ਹ ਚਾੜ੍ਹ ਕੇ।
ਸੀ ਤੇ ਤਾੜ ਤਾੜ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਈ ਆਵੇ। ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਵਰਨ ਗੋਲੀਆਂ।
ਮੋਹਰੇ ਸਭ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਜੀ। ਛੱਡਦਾ ਜੈਕਾਰੇ ਜਾਂਵਦਾ।
ਅਰਾ ਲੁਕ ਸੀ ਪਹਾੜੀ ਵਿਚ ਬੈਠੇ, ਪਾਪੀ ਕੁਛ ਖਲ ਚੰਦਰੇ।
ਬੰਨ ਸ਼ਿਸਤ ਚਲਾਉਂਦੇ ਗੋਲੀਆਂ, ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਆਣ ਲੱਗੀਆਂ।
ਫੱਟ ਖਾ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਇਆ ਸੂਰਮਾ ਮੁਖ ਚੋਂ ਜੈਕਾਰਾ ਆਖਰੀ,
ਬੋਲਿਆ, ਬੋਲਿਆ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਾਸਤੇ ਆਪਾ ਘੋਲਿਆ।

ਅਕਾਲੀ ਫੂਲਾ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਗਏ ਬੀਰ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਅਖੀਰਲਾ ਨਾਂ ਸਟੇਜੀ ਕਵੀ ਗੁਰਦੇਵ ਸਿੰਘ ‘ਮਾਨ’ ਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸਟੇਜਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਤੇਜੱਸਵੀ ਬਿਆਨ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਾਰ ਦੀ ਖੂਬੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਵੀ ਲੁਕਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਇੰਝ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਾਵਿ ਨਿਆਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਬਿਆਨ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਯੁੱਧ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਕਾਰ ਹੁੰਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ :

ਓਥੇ ਖੰਡੇ ਨਿਕਲੇ ਭੜਕਦੇ, ਭੰਨ ਤੋੜ ਮਿਆਨਾਂ।
ਉੱਤੇ ਪੀਰ ਸੁਭਾਗੇ ਬੈਠਿਆਂ, ਸੁਣ ਲਿਆ ਪਠਾਣਾਂ।
ਲੱਖ ਮਾਰੇ ਨਾਅਰੇ ਅਲੀ ਦੇ, ਗਿਣ ਗਿਣ ਕੇ ਖਾਨਾਂ।
ਦਲ ਦੋਵੇਂ ਏਦਾਂ ਆ ਜੁੜੇ, ਜਿਉਂ ਖੇਤਰ ਧਾਨਾਂ।
ਪਈ ਫਸਲ ਵਢਾਵਣ ਵਾਸਤੇ, ਜਿਉਂ ਮੰਗ ਕਿਸਾਨਾਂ ।12।

ਤਾਂ ਫੌਜੀ ਹੁਕਮ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੇ, ਦੋਹਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ।
ਅੱਜ ਸ਼ੇਰਾਂ ਸਾਹਵੇਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਰਾਂ।
ਆ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਚੁੰਮਿਆ, ਪਰੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ।
ਉਹ ਇੱਕੋ ਹੱਥੇ ਲਾਹ ਗਈਆਂ, ਸਿਰ ਠਾਰਾਂ ਠਾਰਾਂ।
ਕਿਤੇ ਵੈਰੀ ਦੇ ਲਹੂ ਨ੍ਹਾਤੀਆਂ, ਨੇ ਇੰਜ ਕਟਾਰਾਂ।
ਜਿਉਂ ਫਾਲ਼ੇ ਕੱਢੇ ਆਹਰਣੋਂ, ਤਾ ਤਾ ਲੁਹਾਰਾਂ।
ਉੱਥੇ ਬਿਜਲੀ ਨਾਲ ਵਟਾ ਲਈਆਂ, ਖੰਡਿਆਂ ਨੇ ਧਾਰਾਂ
ਲੰਘ ਕਾਠੀਆਂ ਘੋੜੇ ਵੱਢ ਗਏ, ਉਹ ਸਣੇ ਸਵਾਰਾਂ।
ਇਉਂ ਗੋਲ਼ੀਆਂ ਢੇਰੀ ਕਰ ਗਈਆਂ, ਲੋਥਾਂ ਮੁਰਦਾਰਾਂ।
ਪੜ੍ਹ ਮੰਤਰ ਲੋਕ ਸੁਆ ਦਿੱਤੇ, ਜਿਉਂ ਸ਼ਾਹ-ਮਦਾਰਾਂ।
ਡਿੱਗ ਪਏ ਪਠਾਣ ਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ, ਸਨ ਵਾਰੋ ਵਾਰਾਂ।
ਤੇ ਕਿਸੇ ਪਾਸੇ ਵੀ ਹੁੰਦੀਆਂ, ਨਾ ਦਿੱਸੀਆਂ ਹਾਰਾਂ।13।

ਖਾ ਗੁੱਸਾ ਸਿੰਘਾਂ ਕਰ ਲਈਆਂ, ਅੱਖਾਂ ਅੰਗਿਆਰਾਂ।
ਭਰ ਹੱਲਾ ਕੀਤਾ ਜ਼ੋਰ ਦਾ, ਮੁੜ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰਾਂ।
ਕੇ ਛੱਡ ਘੋੜੇ ਲੋਥਾਂ ਲਿਤੜਦੇ, ਬਰਛੇ ਬਰਦਾਰਾਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇਗਾਂ ਤੇ ਸਿਰ ਟੰਗ ਲਏ, ਇਉਂ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ।
ਧੋ ਚਾਟੀਆਂ ਟੰਗਣ ਨੇਹੀਂ ਤੇ ਪੇਂਡੂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ।
ਉੱਠ ਭੱਜੇ ਕੁਲ ਪਠਾਣ ਹੁਣ, ਪਲ ਕਰਨ ਨ ਠਾਰ੍ਹਾਂ।
ਉੱਥੇ ਲੱਖ ਲੱਖ ਤਰਲੇ ਪਾ ਲਏ, ਕੁਲ ਸਿਪਾਹ-ਸਲਾਰਾਂ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟੇ ਡਰਦਿਆਂ, ਕੁੱਲ ਛੁਰੇ ਕਟਾਰਾਂ।
ਫਸ ਪੈਂਰੀ ਵਲ ਵਲ ਸੁਟਦੀਆਂ, ਸੁੱਥਣਾਂ ਸਲਵਾਰਾਂ।

ਓਥੇ ਘੋੜੇ ਪਾਵਨ ਹਿਣਹਣਾਟ, ਹਾਥੀਂ ਚੰਘਿਆੜਾਂ।
ਮੂੰਹ ਅੱਡ ਅੱਡ ਝਿੰਗਣ ਡਰਦੀਆਂ, ਪਰਬਤ ਦੀਆਂ ਗਾਰਾਂ।
ਉੱਥੇ ਆਈਆਂ ਮੰਜਲਾਂ ਮਾਰ ਕੇ, ਗਿਰਝਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਰਾਂ।
ਅੱਜ ਵਰਜੀ ਰੋਟੀ ਰੱਜਵੀਂ, ਸਿੰਘਾਂ ਸਰਦਾਰਾਂ।14।

ਜਿਨ੍ਹੇ ਇਕ ਅਰਦਾਸ ਦੀ ਆਸ ਤੇ, ਸੀ ਖੰਡਾ ਵਾਹਿਆ।
ਤੇ ਅੰਗ ਸੰਗ ਜਾਣ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ*, ਨ ਚਿੱਤ ਡੁਲਾਇਆ।
ਜਿਸ ਸ਼ਾਨ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਰੱਖ ਲਈ, ਸਿਰ ਤਲੀ ਟਿਕਾਇਆ।
ਵਾਹ ਸਿਰੜ ਰੱਖਿਆ ਸਿੰਘ ਨੇ, ਤੇ ਸਿਦਕ ਨਿਭਾਇਆ।
ਗੁਰ ਕਲਗੀ ਵਾਲੇ ਫਤਿਹ ਦਾ, ਸਿਰ ਤਾਜ ਧਰਾਇਆ।
“ਸੇਵਕ ਕੀ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਰੱਖਦਾ ਆਇਆ।15।