ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਢਾਡੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਅਬਦੁੱਲਾ ਅਤੇ ਨੱਥ ਮੱਲ ਅਜਿਹੇ ਢਾਡੀ ਸਨ ਜੋ ਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾ ਭਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪੂਰੇ ਜਲਵੇ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਢਾਡੀਆਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਸ ਢਾਡੀ ਦਾ ਨਾਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਉਹ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲਾਗੇ ਕੋਟ ਖਾਲਸਾ ਪਿੰਡ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੋਲੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਢਾਡੀ ਦਰਬਾਰ ਕਰਵਾਉਣ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਕਾਫੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਢਾਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਸੁਣਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸ਼ੌਕ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਣਾ ਕਿ ਅੱਜ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ ਅਤੇ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਏ ਨੇ ਆਉਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚਦੇ।

ਪੰਜਾਬੀ ਬੀਰ ਕਾਵਿ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਗ, ਸਾਕੇ, ਵਾਰਾਂ, ਜੰਗਨਾਮੇ ਅਤੇ ਕਿੱਸੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਲਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਢਾਡੀ ਜਥੇ ਤਾਂ ਗਾਉਂਦੇ ਹੀ ਬੀਰ ਕਾਵਿ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਢਾਡੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਕਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਅਜਿਹੇ ਬੀਰ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਮੁੱਲ ਅਤੇ ਅਮੁੱਕ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤੀ ਨੂੰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਏ ਦੀ ਚੋਣਵੀਂ ਰਚਨਾ ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਰਚਨਾ ‘ਪ੍ਰਸੰਗ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ' ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣ- ਪਛਾਣ ਕਰਾ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਸ. ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵੜੀਏ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਦਸੰਬਰ, 1925 ਈ. ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਢਾਡੀ ਸ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਤਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪਿੰਡ ਗੋਹਲਵੜ (ਅਜੋਕਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨ ਤਾਰਨ) ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਤਕ ਸਿੱਖਿਆ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚੋਂ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਦਸਵੀਂ ਤਕ ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰ ਬਣਨ ਦੇ ਖਿਆਲ ਨਾਲ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਕਿਸੇ ਘਟਨਾ ਵੱਸ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚੇ ਛੱਡ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਆਪ ਵੀ ਢਾਡੀ ਬਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਸ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਟੇਜਾਂ ਉੱਪਰ ਗਾਉਣ ਲੱਗਾ। ਫਿਰ ਵੱਖਰਾ ਜਥਾ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਇਹ ਜਥਾ ਹੋਰਨਾਂ ਢਾਡੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਵਾਰਾਂ ਗਾਉਂਦਾ, ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਲਿਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਲਿਖਤ ਦਾ ਇਕ ਨਮੂਨਾ ਸਾਡੀ ਅੱਜ ਦੀ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ।

ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਨਾਂ ਗਿਆਨੀ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜੋ ਪਿੰਡ ਈਚੋਗਿੱਲ(ਇੱਛੋਗਿੱਲ), ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਮਿਸਲਾਂ’ ਵਿੱਚੋਂ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਮਿਸਲ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਸ਼ਸਤਰ-ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਹਿੰਮਤੀ ਸੀ। ਜਦ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਤੇ ਜਲੰਧਰ ਦੁਆਬ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਵਿਚਕਾਰ ਝਗੜਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵਕੀਲ ਬਣਾ ਗੱਲਬਾਤ ਲਈ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਕੋਲ ਭੇਜਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚਤੁਰਾਈ, ਸਿਆਣਪ, ਮਿੱਠੀ ਗੱਲਬਾਤ ਵੇਖ ਕੇ ਅਦੀਨਾ ਬੇਗ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਸਤਲੁਜੋਂ ਪਾਰ ਰਹਿ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਤੇ ਮੇਰਠ ਤਕ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਹਿਸਾਰ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਾਕਮ ਪਾਸੋਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕੰਨਿਆਂ ਨੂੰ ਜੰਗ ਕਰ ਕੇ ਛੁਡਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਖੂਬ ਮਹਿਮਾ ਕਰਵਾਈ। ਇਸ ਜਿੱਤ ਪਿੱਛੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛੱਡੇ ਹੋਏ ਪੁਰਾਣੇ ਇਲਾਕਿਆਂ, ਦੀਨਾਨਗਰ, ਬਟਾਲਾ, ਕਲਾਨੌਰ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦਪੁਰ, ਕਾਦੀਆਂ ਅਤੇ ਘੁਮਾਣ ਆਦਿ ਨਗਰ ਅਤੇ ਦੁਆਬੇ ਦੇ ਕੁਝ ਇਲਾਕੇ ਫਤਹ ਕੀਤੇ। ਇਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਦੁਰਾਨੀ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਸਮੇਂ ਇਹ ਬਾਕੀ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਕੱਚਾ ਵਲਗਣ ਵ ਕੇ ਰਾਮ ਰੌਣੀ ਗੜ੍ਹੀ ਬਣਾਈ, ਫਿਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ਚੌਥੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਪਰ ਰਾਮਗੜ੍ਹ ਰੱਖਿਆ। ਖਾਲਸੇ ਨੇ ਇਹ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਸ਼ਬਦ ਜੁੜ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਇਕ ਬੁੰਗਾ ਬਣਾਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਦੋ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਚੇ-ਉੱਚੇ ਬੁਰਜ ਉਸਾਰੇ ਗਏ ਤਾਂ ਜੋ ਆ ਰਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਹ ਬੁੰਗਾ ਅੱਜ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪਰਿਕਰਮਾ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੇਹਾਂਤ 1803 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ।

ਬੀਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦਾ ਜੱਸ ਗਾਇਨ ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼' ਦੇ ਕਰਤਾ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ‘ਭੰਗੂ’ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਇਹ ਯਤਨ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ‘ਪ੍ਰਸੰਗ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਲੇਖਕ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਗੋਹਲਵਾੜੀਆ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਨੂੰ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਕੋਲੋਂ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛਡਾਉਣ ਦੀ ਗਾਥਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਗੁਲਾਮਾਂ ਵਜੋਂ ਆਪਣੇ ਮੁਲਕ ਲਿਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ, ਹਾੜੇ ਅਤੇ ਕਰੁਣਾ ਭਰੀਆਂ ਆਹਾਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਸੰਗ ਮੁਤਾਬਿਕ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਨੂੰ ਧਿਆਇਆ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਦੁਖਿਆਰੀਆਂ ਦੀ ਬਾਂਹ ਨਾ ਫੜੀ। ਓੜਕ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਹੀ ਕੰਮ ਆਇਆ। ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਗ ਕਾਫੀ ਲੰਮਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਅਤਿਅੰਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਭਾਗ ਹੀ ਦਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਵਰਣਯ ਵਿਸ਼ਾ, ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਨਮੂਨਾ, ਢਾਡੀ ਗੋਹਲਵੜੀਏ ਦੀ ਕਾਵਿ ਕੋਮਲਤਾ ਅਤੇ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜੀਏ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕੇ:-

ਪ੍ਰਸੰਗ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆ

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹਿੰਦ ਤੇ, ਜਾ ਕਰੀ ਚੜਾਈ।
ਜਿੱਥੋਂ ਥਾਣੀ ਲੰਘਿਆ, ਗਿਆ ਧੂੜ ਧਮਾਈ।
ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ ਫੌਜ ਨੂੰ, ਕਰ ਲਓ ਮਨ ਆਈ।
ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਜਾਂਵਦੇ, ਬੇਦਰਦ ਸਿਪਾਹੀ।
ਲੁੱਟਾਂ ਲੁੱਟੀਆਂ ਰੱਜ ਕੇ, ਵਾਹ ਸਾਰੀ ਲਾਈ।
ਸੁੰਦਰ ਔਰਤ ਬੰਨ੍ਹ ਲਈ, ਜੋ ਨਜ਼ਰੀਂ ਆਈ।
ਜੋਰੋ ਜੋਰੀ ਪਕੜ ਕੇ, ਬੰਨ੍ਹ ਅੱਗੇ ਲਾਈ।
ਧਰਤੀ ਥਰ-ਥਰ ਕੰਬ ਗਈ, ਤੱਕ ਕਹਿਰ ਖੁਦਾਈ।

ਕਲੀ:

...ਡੰਗਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੰਨ ਕੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਅੱਗੇ ਲਾਈਆਂ।
ਅੱਖੀ ਵੇਂਹਦੇ ਰਹਿ ਗਏ ਮਾਂ ਪਿਓ ਸਕੇ ਭਰਾ ਸੀ,
ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨੇ ਛੁਡਾਈਆਂ।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪੈਰ ਪਲੰਘ ਤੋਂ ਭੁੰਜੇ ਕਦੇ ਨਾ ਲਾਹੇ ਸੀ,
ਨੰਗੇ ਪੈਰੀਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰੱਬ ਦੀਆਂ ਬੇ-ਪ੍ਰਵਾਹੀਆਂ।
ਪਿੰਜਰੇ ਪਈਆਂ ਬੁਲਬੁਲਾਂ ਵਾਂਗੂ ਤੜਫ ਨ ਸਕਦੀਆਂ,
ਜ਼ਾਲਮ ਛੇੜਦੇ ਤੇ ਕਰਦੇ ਸੀ ਮਨ ਆਈਆਂ,
ਮੌਤ ਸੀ ਚਿੜੀਆਂ ਦੀ ਤੇ ਹਾਸੇ ਬਣੇ ਗਵਾਰਾਂ ਦੇ,
ਕੋਮਲ ਕੂੰਜਾਂ ਮਾਨੋਂ ਹੱਥ ਬਾਜਾਂ ਦੇ ਆਈਆਂ।
ਹਾਏ ਵੇ ਰੱਬ ਕੋਈ ਨਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਸਾਡਾ ਦੁਨੀਆ 'ਤੇ
ਦੁਨੀਆ ਤੇ ਉੱਚੀ-ਉੱਚੀ ਏਦਾਂ ਰੋ ਰੋ ਦੇਣ ਦੁਹਾਈਆਂ।
ਕਿੱਥੇ ਸੌਂ ਗਈਓਂ ਨੀ ਅੱਜ ਲਾਟਾਂ ਵਾਲੀਏ,
ਬੱਧੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਈਆਂ।
ਕਿੱਥੇ ਗਏ ਅੱਜ ਉਹ ... ਬੀਰ ਨੇ,
ਜਿਹਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਸੀ, ਜੱਗ 'ਤੇ ਧੁੰਮਾਂ ਪਈਆਂ।
ਸਾਡੇ ਭਾ ਦਾ ਅੱਜ ਤਾਂ ਸੂਰਾ ਕੋਈ ਨਾ ਰਹਿ ਗਿਆ,
ਹਿੰਦ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਫਾਈਆਂ।
ਕੌਣ ਛਡਾਵੇਂ ਸਾਨੂੰ ਆ ਕੇ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘਾ,
ਖਬਰਾਂ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ ਪੁਚਾਈਆਂ।

ਗੱਡੀ:

ਫੇਰ ਸੋਧ ਅਰਦਾਸ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ ਨੇ,
ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚ ਚਰਨਾਂ।
ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਦਾ ਜੈਕਾਰਾ ਛੱਡ ਕੇ,
ਵੈਰੀਆਂ ’ਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲਿਆ
ਉੱਪਰ ਐਲੀ ਐਲੀ ਦੇ ਮਾਰਦੇ ਨਾਅਰੇ,
ਵੈਰੀ ਵਧੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲ ਨੂੰ
ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਸੂਰਮੇ ਜੁੱਟ ਪਏ
ਤਲੀ ਉੱਤੇ ਜਾਨਾਂ ਰੱਖ ਕੇ
ਤੀਰ ਉੱਡਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ
ਜ਼ਹਿਰੀ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਸ਼ੂਕਦੇ।
ਵਿੰਨ੍ਹ ਵਿੰਨ੍ਹ ਛਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਲੰਘਦੇ
ਘਾਇਲ ਕਰੀ ਜਾਣ ਯੋਧਿਆਂ
ਆਖਰ ਟੁੱਟ ਕੇ ਕਮਾਨਾਂ ਜਦੋਂ ਡਿੱਗੀਆਂ,
ਭੱਥਿਆਂ ’ਚੋਂ ਤੀਰ ਮੁੱਕ ਗਏ।
ਫਿਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਮਿਆਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਗਾਂ,
ਆਹਮੋ-ਸਾਹਮਣੇ ਹੋ ਗਏ ਸੂਰਮੇ।
ਕਾੜ-ਕਾੜ੍ਹ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪਈ ਆਵੇ,
ਢਾਲਾਂ ਉੱਤੇ ਤੇਗਾਂ ਵੱਜੀਆਂ
ਵਿਚ ਪੁਲਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਘਾਣ ਲਾਹੇ,
ਵੱਢ, ਵੱਢ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਦੀ ਲਹੂ
ਦੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਚਲ ਪਈ,
ਲੋਥਾਂ ਵਿਚ ਲੌਣ ਤਾਰੀਆਂ।
ਔਧਰ ਸਿੰਘ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਗਜ ਦੇ,
ਹੱਲੇ ਉੱਤੇ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਕੇ।
ਅੰਤ ਵੇਖ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਬਲ ਤਾਈਂ
ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਪੈਰ ਹਿਲ ਗਏ।
ਉਹ ਤਾਂ ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਭੱਜ ਤੁਰੇ ਨੇ,
ਅੱਗੇ ਲੱਗ ਖਾਲਸੇ ਦੇ
ਪਿੱਛੋਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਾਰੇ,
ਘੇਰ ਘੇਰ ਵੈਰੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ
ਬਹੁਤ ਮਾਰ ਲਏ ਤੇ ਬਾਕੀ ਜਿਹੜੇ ਰਹਿ ਗਏ,
ਛੱਡ ਕੇ ਮੈਦਾਨ ਭੱਜ ਗਏ।
ਨਾਹਰੇ ਫਤੇ ਦੇ ਗਜਾਏ ਉਦੋਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ,
ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਆਣ ਕੇ।
ਧਨ ਮਾਲ ਸੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਅਇਆ,
ਛੱਡਿਆ ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਨੇ।
ਦੇਗਾਂ ਰਿੱਝੀਆਂ ਰਿਝਾਈਆਂ ਛੱਡ ਗਏ,
ਹੱਥ ਆਈਆਂ ਖਾਲਸੇ ਦੇ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਿਰਪਾਨ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ,
ਭੋਗ ਲਾਏ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ।
ਫੇਰ ਪੁੱਛ ਕੇ ਪਤੇ ਸਰਨਾਵੇਂ,
ਹਿੰਦ ਦੀਆਂ ਬੇਟੀਆਂ ਦੇ।
ਘਰੋਂ-ਘਰੀ ਸੀ ਪਚਾਈਆਂ ਜਾ ਕੇ,
ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਏ ਮਾਪੇ ਮਿਲ ਕੇ।
ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ,
ਲੱਥ ਰਹੀ ਸੀ ਪੁੱਤ ਹਿੰਦ ਦੀ,
ਢੱਕ ਲਈ, ਰੁੜ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਆਣ ਹਿੰਦ ਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਰੱਖ ਲਈ।