ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਪਿਤਾਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਵੱਡ-ਆਕਾਰੀ ਲੇਖਕ ਵੀ। ਵੱਡੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦਾ ਇਕ ਮਾਪਦੰਡ ਇਹ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿੱਛਲਕਾਲੀ ਸਹਿਤ ਉੱਪਰ ਉਸ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਭਾਵ ਲੱਭਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਤਰੰਗਾਂ ਵਿਚ ਵਹਿ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਲੇਖਕ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਆਏ ਤਾਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰਲਾ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਹੀ ਫੁੱਟ ਨਿਕਲਿਆ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਰਸੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਉੱਪਰ ਮਾਣ ਵੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਸ ਸਮੁੱਚੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਪਏ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।ਗਿਆਨੀ ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ‘ਗੁਰਮੁੱਖ ਜੀਵਨ’ ਵਿਚ ਇਕ ਗਰੁੱਪ ਫ਼ੋਟੋ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੋਡਾ ਫੜੀ ਬੈਠੇ ਹੈ। ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਜੋ ਸਤਿਕਾਰ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੁੜਕੀ ਵਿਖੇ ਇੰਜੀਨਿਅਰਿੰਗ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲੇ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਚਾਚਾ ਜੀ(ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ, ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦੋਸਤ ਕਰਕੇ) ਕੋਲ ਮੁਲਤਾਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਸਿੱਧਨਈ ਹੈੱਡਵਰਕਸ ਉੱਤੇ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਚਾਚਾ ਜੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੇਖਣੀ ਦੇ ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਾਵਲੀ ਪਾਤਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈ ਕੇ ‘ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ' ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਸੁੰਦਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ' ਪੜਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਈ ਜੋ ਮਗਰੋਂ ਸ਼ੌਕ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ। ‘ਸੁੰਦਰੀ’ ਅਤੇ ‘ਬਿਜੈ ਸਿੰਘ’ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਉੱਪਰ ਜੋ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵੈਕਥਨ ਹੈ— ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖਾਮੋਸ਼ੇ ਸੁਪਨੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਲਈ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਮੈਂ ਇਕ ਨਾਵਲ ‘ਪ੍ਰਤਿਮਾ’ ਲਿਖਿਆ। ਇਹ ਮੇਰਾ ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਿਤਕ ਯਤਨ ਸੀ ਤੇ ਇਸਦੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਪੜ੍ਹਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਨਵਾਂ ਤਜ਼ਰਬਾ ਸੀ। ਨਵੇਂ ਰੰਗ ਰੂਪ ਦੀ ਛੋਟੀ ਕਵਿਤਾ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਲਿਖੇ ਜਾ ਰਹੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਨਾਲੋਂ ਅਸਲੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ ਜਿਸਨੇ ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ‘ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ’ ਬਾਰੇ ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਟਿੱਪਣੀ ਸੀ– “ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਲਾਟ ਮੈਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਹੋਣਹਾਰ ਤਾਂ ਨਾ ਲੱਗਾ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੁਬਾਨ ਤੇ ਕਰੁਣਾ ਭਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਦਾ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਕੀਤਾ।

ਸਤੰਬਰ 1933 ਈ. ਵਿਚ ਜਦ ‘ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ” ਰਸਾਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਪਲੇਠਾ ਅੰਕ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਭੇਜਿਆ। ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਅੰਕ ਪੜ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਾਵ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਲਿਖ ਭੇਜੇ। ਇਹ ਚਿੱਠੀ ਮਗਰੋਂ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝ ਦਾ ਸਬੱਬ ਬਣੀ। ਰਸਾਲਾ ‘ਪ੍ਰੀਤਲੜੀ’ ਵਿਚਲੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਬਾਰੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕਾਫੀ ਬਵਾਲ ਮੱਚਿਆ। ਬੇਸ਼ਕ ਕੁਝ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ' ਵਿਚ ਵੀ ਛਪੀਆਂ ਪਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਤੋਂ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਸ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਖ਼ਿਲਾਫ ਨਾ ਲਿਖਿਆ। ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਹਿਸਾਨ ਹੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵੈਕਥਨ ਹੈ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਵਿਚ ਕਈ ਸੱਜਣਾਂ ਨੇ ਮੇਰੀ ਬੜੀ ਸਖਤ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਕੀਤੀ ਬੜਾ ਤਗ ਹਾਂ ਕਿ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਵੀ ਨ ਲਿਖਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰਾ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਰੌਅ ਸੀ, ਉਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ-ਏਸ ਮਹਾਨ ਲੇਖਕ, ਜਿਹੜਾ ਮੇਰੀ ਜਵਾਨੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪਿਆਰਾ ਸੀ, ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਵੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਦਾ ਲਫਜ਼ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ। ਕਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਸ. ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਲੇਖਕ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਲੇਖ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਸੁੰਦਰੀ’ ਨਾਵਲ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਨਾਨਕ ਚੰਦ ਤੋਂ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਬਣਨ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋਏ।

ਜਿਹੜੇ ਲੇਖਕ ਸੁਚੇਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੱਲ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਲੇਖਕਾਂ ਵਿਚ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਗਿ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ, ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ, ਬੀਬੀ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ, ਕਰਨਲ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਗੁਲੇਰੀਆ ਅਤੇ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਜੇ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਲੈ ਲਈਏ ਤਾਂ ਕਿਤਾਬੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਛਪੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਬੰਧਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ‘ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ' ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਨਿਬੰਧ ਵੀ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਪੀਐਚ.ਡੀ. ਦੀ ਇਕ ਵਿਦਿਆਰਥਣ ਨੇ ਡਾ. ਬਲਬੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘੱਟੋ ਘੱਟ ਦਸ ਨਿਬੰਧ ਅਜਿਹੇ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਕਿਤਾਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ। 29 ਨਵੰਬਰ, 1917 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਰਪੁਰਬ ਦੇ ਮੌਕੇ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਦਾ ਜੋ ਅੰਕ ਛਪਿਆ ਉਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ‘ਕੇਸਰ ਕਿਆਰੀ’। ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਸਿਰਲੇਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਲਾਲਾ ਧਨੀ ਰਾਮ ਚਾਤ੍ਰਿਕ ਨੇ ਮਗਰੋਂ ਆਪਣੀ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਕੇਸਰ ਕਿਆਰੀ ਰੱਖਿਆ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁਸਤਕ ‘ਸੂਫੀਖਨਾ’ ਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਵੀ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਲੀਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹੋ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਜਦ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਹ ਖ਼ਿਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਏਡੇ ਵੱਡੇ ਕਵੀ ਦੀ ਕੌਮ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਯਾਦਗਾਰ ਹੀ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਸ ਗਿਲ੍ਹੇ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗਿਆਨੀ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਯਤਨ ਆਰੰਭੇ। ਗਿਆਨੀ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਨੂਰਦੀਨ ਦੀ ਸਰਾਂ (ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਖਰੀਦਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਯਾਦਗਾਰ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਅਰੰਭਿਆ। ਇਹ ਯਾਦਗਾਰ ਇਕ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਅਰਸੇ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਗਿਆਨੀ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਮਹਾਂਕਵੀ/ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੀਵਨੀ ਵੀ ਲਿਖੀ ਜੋ ਮਗਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇੰਜ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਣਗੌਲਿਆ ਅਤੇ ਅਣਫਰੋਲਿਆ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਖ਼ਾਵਤ ਦਾ ਏਹੋ ਇੱਕੋ ਇਕ ਪ੍ਰਮਾਣ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਮਿਸਾਲਾਂ ਹਨ। ਭਾਈ ਜੀ ਜਦ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬੜ੍ਹੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਮੱਗਰੀ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਲਿਖਣ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਸਥਾਗਤ ਯਤਨ ਹੋਣੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵੀਂ ਥਾਂ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਕੁਝ ਰਸੂਖਵਾਨ ਲੋਕ ਇਸ ਕਾਲਜ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰ ਕੇ ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਕੰਮ ਲਈ ਮਨਾਇਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲ-ਕਦਮੀ ਕਰਦਿਆਂ ਕੁਝ ਧਨ ਰਾਸ਼ੀ ਵੀ ਚੈਕ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜੀ। ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਨਵੇਂ ਖੁੱਲ ਰਹੇ ਮਹਿਕਮੇ ਵਿਚ ਕਿਸ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਿਸਟੋਰੀਅਨ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਉਸਦਾ ਦੇਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਮਗਰੋਂ ਇਸ ਥਾਂ 1930-1949ਈ. ਤਕ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਫਿਰ 1950 ਈ. ਵਿਚ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਭਾਈ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਰਸੂਖ ਅਤੇ ਯਤਨਾਂ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸੋਂ ਕੁਝ ਰਕਮ ਗ੍ਰਾਂਟ ਵਜੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਵੀ ਕਰਵਾ ਲਈ। ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਖੋਜ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਨਿੱਜੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। 1947 ਈ. ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਵੰਡ ਹੋਈ। ਇਸ ਵੰਡ ਦੀ ਭਿਆਨਕਤਾ ਵਿਚ ਪੱਛਮੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੋਇਆ ਕਤਲ-ਏਆਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਨੂੰ ਪੀੜਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਿਆਨ ਰਿਕਾਰਡ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸੌਂਪਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਛਪੀਆਂ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੇ ਇਸ ਵਿਭਾਗ ਨਾਲ ਲਗਾਓ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰਾਂ ਦੀ ਫ਼ਿਕਰਮੰਦੀ ਰਹੀ ਇਸਦਾ ਕੁਝ ਅਹਿਸਾਸ ਸਾਨੂੰ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ ‘ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ' ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਥੇ ਇਹ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਕੁਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਪ੍ਰਤੀ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਲਗਨ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸਾਨੂੰ ਉਦੋਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਛਪੀਆਂ ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਵਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਹੋਤੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲੂਆ', ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ' ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਰਾਮ ਕੋਹਲੀ ਦੁਆਰਾ ਗਣੇਸ਼ ਦਾਸ ਰਚਿਤ ‘ਫਤਹਿਨਾਮਾ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਜੀ’ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੰਧ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹੀ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜ ਵਿਚ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹੱਲਾਸ਼ੇਰੀ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਲੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ ਕੇ ਇਧਰ ਲਾਉਣਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਹੀ ਸਿੱਟਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਅਜੋਕੇ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭਾਈ ਜੀ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸੰਕਲਪ, ਇਤਿਹਾਸ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਾਰੀਕੀਆਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਥਾਗਤ ਯਤਨ ਹੋਣੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।