ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਕਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਅਹਿਮ ਹੈ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਮਹੰਤ ਨਰੈਣੂ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਭਾੜੇ ਦੇ ਕਾਤਲਾਂ ਨੇ ਗੋਲੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾਈਆਂ ਅਤੇ ਵੱਢ ਟੁੱਕ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਏਥੇ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾ ਹੁਕਮ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਹੀ ਚੱਲਿਆ। ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੋ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਹੈ ਜੋ ਪਿੱਛੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣ ਨਿਬੜਿਆ। ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਖੱਟੇ-ਮਿੱਠੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਖੱਟੇ-ਮਿੱਠੇ ਸੰਬੰਧ ਮਗਰੋਂ ਦੋਹਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਵਿਗਾੜ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣੇ। ਇਸ ਵਿਗਾੜ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਸਨ:

(ੳ) ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ ਦੀ ਗੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਗੱਦੀਨਸ਼ੀਨ ਹੋਣਾ।

(ਅ) ਮਹਾਰਾਜਾ ਪਟਿਆਲਾ ਨਾਲ ਸਰਹੱਦੀ ਝਗੜਾ।

(ੲ) ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਸਮੇਂ, ਹੋਰਨਾਂ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਾਂਗ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫੌਜੀ ਮਦਦ ਨਾ ਕਰਨ।

(ਸ) ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਵੱਲੋਂ ਗਵਰਨਰ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਵੱਲੋਂ ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਐਕਟ ਪਾਸ ਕਰਾਉਣ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਰਜਾ ਵਿਚ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਤਾ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਦੀ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਮਦਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਜਿਸ ਫੈਸਲੇ ਜਾਂ ਹੁਕਮ ਦਾ ਪਰਜਾ ਨੂੰ ਲਾਭ ਮਿਲਦਾ ਹੋਵੇ, ਕੇਵਲ ਉਸ ਉੱਪਰ ਹੀ ਆਪਣੀ ਮੋਹਰ ਲਾਉਂਦਾ। ਇਹ ਖੱਟੇ ਮਿੱਠੇ ਸੰਬੰਧ ਅੱਗੋਂ ਹੋਰ ਕੁੜੱਤਣ ਵਿਚ ਬਦਲ ਗਏ ਜਿਸ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਇਹ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ 9 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਮਹਿਰੂਮ ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਵੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਵਧੀਕੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰਹੀਆਂ।

ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਕੇ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵਜੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਕਈ ਮੋਰਚੇ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਗੁੱਸਾ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਸੀ।

ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹੁਣ ਨਾਲ ਇਹ ਇਕ ਸਿੱਖ ਮਸਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਲਈ ਮੋਰਚਾ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਕੇ ਤੁਰ ਪੈਂਦਾ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਹੀ ਰੋਕ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਪਰ ਅੱਗੋਂ ਉਸ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਲਾਠੀਆਂ ਅਤੇ ਗੋਲੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖੰਡਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਰੋਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਇਹ ਮਸਲਾ ਨਿਰੋਲ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਪੰਥ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਆਣ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਕੌਮੀ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਦਾ ਸਬੂਤ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਵੱਲੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਦੇਣੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਕੌਮੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਸੀ।

ਸਾਹਿਤ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਵਿਤਾ, ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬੜਾ ਕਾਰਗਰ ਹਥਿਆਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਤਾਂ ਹੈ ਹੀ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ। ਇਸ ਲਈ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਵੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅਭਿੱਜ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਸਾਡਾ ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਕੇਵਲ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਸੰਬੰਧੀ ਉਪਜੀ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਫ਼ਲ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਸੀ। ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਚੇਤਨਾ ਜਾਗੀ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨੂੰ ਹੁਲਾਰਾ ਮਿਲਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵਿਰੋਧੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਜਜ਼ਬਾ ਭਰਪੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਵਿਤਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਬਤ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਜ਼ਬਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਉਸ ਦੇ ਕੁਝ ਹਵਾਲੇ ਇਹ ਹਨ :

1. ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਸਖ਼ਤੀ ਦਾ ਹੜ - ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨਿਧੜਕ

2. ਜੈਤੋ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ - ਭਾਈ ਵੱਸਣ ਸਿੰਘ

3. ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਾਕਾ ਜੈਤੋ - ਮਾਘ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਮਾਘੀ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ

4. ਕੈਦੀ ਬੀਰ - ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ

5. ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਦਾ ਗੋਲਾ - ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ

6. ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਪਰਨਾਲੇ - ਭਾਗ ਸਿੰਘ

ਜ਼ਬਤ ਹੋਈ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਕੁਝ ਨਮੂਨੇ ਡਾ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕੈਂਬੋ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਜ਼ਬਤਸ਼ੁਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਕਵਿਤਾ’ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁਕਮਰਾਨ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਗਏ ਸਨ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ ਕਵੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਾ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਮ੍ਰਿਗਰਾਜ, ਫੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼, ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ, ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਮਸਤ ਪੰਛੀ, ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਅਤੇ ਇਕ ਉਰਦੂ ਕਵੀ ਮੌਲਾਨਾ ਜ਼ਫਰ ਅਲੀ ਖ਼ਾਨ ਦੀ ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਆਦਿ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਰਚ ਕੇ ਇਸ ਪਾਸੇ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ।

ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦਾ ਇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਹੋ ਗੁਜ਼ਰਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ ‘ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕੜਕ' ਫਰਵਰੀ 1924 ਈ. ਵਿਚ ਛਪੀ ਜੋ ਛਪਦਿਆਂ ਹੀ ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ। ਇਸ ਜ਼ਬਤੀ ਕਰਕੇ ਅਵਾਰਾ ਨੂੰ 1929 ਈ. ਤਕ ਗੁਪਤਵਾਸ ਰਹਿਣਾ ਪਿਆ। ‘ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਕੜਕ' ਅਸਲ ਵਿਚ, ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦਾ ਕਾਵਿ ਇਤਿਹਾਸ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਦੋ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਹਨ, ‘ਨਾਭਾ ਫੁਲਵਾੜੀ ਦੇ ਹਾਲ' ਅਤੇ ‘ਕੀਤਾ ਹਾਸਦਾਂ ਤਖ਼ਤ ਵੀਰਾਨ ਸਾਡਾ’। ਪਹਿਲੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਨਾਭਾ ਨਰੇਸ਼ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਚੀਸ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।ਕਵੀ ਦਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਨਿਹੋਰਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰਨ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਮੋਹਰਾ ਖਾ ਕੇ ਮਰ ਜਾਣਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ:

ਹੋਵੇ ਬੇਪਤੀ ਸਾਡੀਆਂ ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ, ਆਪਣੀ ਲਾਜ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਵਾ ਮਰੀਏ।
ਕੁਰਸੀ ਡਾਹਿ ਕੇ ਵਿਚ ਦੀਵਾਨ ਬੈਠਨ, ਹਾਏ ਏਡ ਅਪਮਾਨ ਕਰਾ ਮਰੀਏ।...
ਪੱਕਾ ਬਾਗ ਵੀਰਾਨ ਕਰਵਾ ਮਰੀਏ, ਹੀਰਾ ਮਹੱਲ ਨੂੰ ਜੰਦਰੇ ਲਾ ਮਰੀਏ
ਧ੍ਰਿਗਕਾਰ ਅਸਾਡੜੇ ਜੀਵਨੇ ’ਤੇ, ਕਿਉਂ ਨਾ ਏਸ ਨਾਲੋਂ ਮੋਹਰਾ ਖਾ ਮਰੀਏ।...
ਨਾਭਾਪਤੀ ਨੂੰ ਤਖ਼ਤ ਬਠਾਲ ਲਈਏ, ਉਹਦੇ ਦਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜਾ ਮਰੀਏ।
ਗੋਲੀ ਸੰਦੜੀ ਲੱਗੀ ਹੈ ਝੜੀ ਅੱਗੇ, ਬਟਨ ਖੋਹਲ ਕੇ ਛਾਤੀਆਂ ਡਾਹ ਮਰੀਏ।

ਅਵਾਰਾ ਦੀ ਹੀ ਇਕ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਨਾਭਾਪਤੀ ਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਉੱਪਰ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦਾ, ਉਸਦੀ ਜਲਾਵਤਨੀ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਉੱਪਰ ਬਿਠਾਉਣਾ ਲੋਚਦਾ ਹੈ:

ਧ੍ਰਿਗਕਾਰ ਅਸਾਡੜੇ ਜੀਵਨੇ 'ਤੇ, ਬਸ ਹਰਾਮ ਹੋਇਆ ਪੀਣ ਖਾਣ ਸਾਡਾ।
ਮੌਜਾਂ ਮਾਣੀਏ ਅਸੀਂ ਬਹਿ ਘਰਾਂ ਅੰਦਰ, ਟੁਕੜੇ ਮੰਗਦਾ ਫਿਰੇ ਸੁਲਤਾਨ ਸਾਡਾ।...
ਤਾਂ ਹੈ ਸਫਲ ਜੀਵਨ ਜਹਾਨ ਸਾਡਾ, ਝੁੱਲੇ ਨਾਭੇ ’ਤੇ ਫੇਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਡਾ
ਕਰੇ ਤਖਤਿ ਤਾਊਸ ਨੂੰ ਮਾਤ ਜੇਹੜਾ, ਕੀਤਾ ਹਾਸਦਾਂ ਤਖਤ ਵੀਰਾਨ ਸਾਡਾ।

ਜਨਮ ਜਾਤ ਤੋਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਬਾਬੂ ਫੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਵੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸਣਯੋਗ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਵਾਰਾ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਾਂਗ ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ‘ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ' ਛਪਦਿਆਂ ਹੀ ਗੋਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਇਸ ਜਬਤੀ ਦਾ ਸ਼ਰਫ ਦੇ ਜੀਵਨ ਉੱਪਰ ਕੀ ਅਸਰ ਪਿਆ? ਇਸ ਬਾਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਵਾਰਾ ਨੇ ‘ਸ਼ਰਫ ਰਚਨਾਵਲੀ’ (ਭਾਗ ਪਹਿਲਾ) ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਕੀਰਨੇ ਛਪਦਿਆਂ ਹੀ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਲਈ ਗਈ। ਇਹ ਜ਼ਬਤੀ ' ਫੀਰੋਜ਼ਦੀਨ ਸ਼ਰਫ਼ ਬਾਬੂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹਾਨ ਮੋੜ ਸਾਬਤ ਹੋਈ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨੇ ਸ਼ਰਫ਼ ਦੀ ਇਸ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਵੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ‘ਕਾਜ਼’ (cause) ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੰਨਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਰਫ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਛਾਤੀ ਨਾਲ ਲਾ ਲਿਆ ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਸਿੱਖ ਲੀਗ, ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੇ ਗੁਰਪੁਰਬਾਂ ਦੇ ਦੀਵਾਨਾਂ ’ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੁੰਦਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਫ਼ ਨੂੰ ਆਦਰ ਤੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ। ਏਸੇ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਜਾ ਕੇ ਅਵਾਰਾ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਬੜੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਿੱਥੇ ਸਾਰੇ ਟੀਚਿਆਂ ’ਤੇ ਪੁੱਜ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਈ ਪਰ ਸ਼ਰਫ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਨਾ ਭੁਲਾ ਸਕੀ ਜਿਸ ਦੇ ਸਦਕੇ ਸ਼ਰਫ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਾਫੇ (ਕਸਤੂਰੀ) ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਕਰਾਏ ਜਾਣ ਲੱਗੇ। ਜਿਸ ਕਵੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਰਫ ਦੇ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਸੂਹ ਮਿਲਦੀ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮੀ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਿੱਖ ਸਾਰੇ ਹੁੰਮ ਹੁਮਾ ਕੇ ਪੁੱਜਦੇ ਤੇ ਸ਼ਰਫ ਨੂੰ ਰੱਜਵੀਂ ਦਾਦ ਤੇ ਇਨਾਮਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਰਜਵੇਂ ਗੱਫੇ ਮਿਲਦੇ। “ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਰਫ ਦੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਿਧਰੇ ਇਕੱਠੇ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ। ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਉਸ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।

ਅਜੇ ਕੱਲ ਨਨਕਾਣੇ ਦੇ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ, ਰੱਤ ਭਿੰਨੀਆਂ ਖੇਡੀਆਂ ਹੋਲੀਆਂ ਨੇ।
ਫੱਟ ਵੇਖ ਲੈ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ ਵਾਲੇ, ਅਸਾਂ ਅੱਕ ਕੇ ਛਾਤੀਆਂ ਖੋਲੀਆਂ ਨੇ।
ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਹੰਸਾਂ ਤੇਰਿਆਂ ਨੇ, ਮੋਤੀ ਜਾਣ ਕੇ ਖਾਧੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨੇ।...
ਜੈਤੋ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘ ਸੂਰੇ ਹੰਸ ਜਾਣਦੇ ਨੇ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਵਾਂਗ ਕਿਵੇਂ ਗੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਈਦਾ।
ਰੱਤ ਡੋਲਣ ਵਾਲੇ ਨਨਕਾਣੇ ਵਿਚ ਜਾਣਦੇ ਨੇ, ਜਨਮ ਅਸਥਾਨ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ੁਧ ਹੈ ਕਰਾਈਦਾ।....
ਤੂੰ ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਾਗ ਦਾ ਹੈ, ਫੁੱਲ ਸੁੱਚਾ ਸੂਰਿਆ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਖੂਹ ਜਿਸ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪੂਰਿਆ
ਨਨਕਾਣੇ ਵਾਲੇ ਨੂਰ ਵਿਚ ਸ਼ੋਅਲੇ ਤੇਰੇ ਹਨ, ਭੜਕਦੇ। ਬੱਦਲ ਤੇਰੀ ਬੀਰਤਾ ਦੇ, ਜੈਤੋ ਅੰਦਰ ਕੜਕਦੇ।

ਅਗਲਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਵੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁਕਮਰਾਨ ਵੱਲੋਂ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਉਹ ਵੀ ਅਭਿੱਜ ਨਾ ਰਹਿ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਆਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜ਼ਰੂਰ ਗੱਦੀਨਸ਼ੀਨ ਹੋਵੇਗਾ:

ਨਾਭੇ ਪਤੀ ਪਿਆਰੇ ਤਾਈਂ, ਤਖਤੋਂ ਲਾਹਿ ਪਟਕਾਇ ਦਿੱਤਾ।
ਵਾਲੀ ਮਲਕ ਜਾਗੀਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਮਿਲਾਇ ਦਿੱਤਾ।
ਵਲ ਛਲ ਕਰ ਕੇ ਨਾਲ ਦਗੇ ਦੇ, ਜਾਲੀ ਵਿਚ ਫਸਾਇ ਦਿੱਤਾ।
ਬੈਠੂ ਤਖਤ 'ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਹੀ, ਬਣਿਆ ਉਹ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੁਲਤਾਨ ਰਹਿਸੀ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਧੀਕੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਜਥਿਆਂ ਉੱਪਰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਢਾਹੇ ਜਾਣ ਦੀ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਕਵੀਆਂ ਨੇ ਆਪੋਆਪਣੇ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਜਥੇ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜ ਜਾਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਗੋਲੀਆਂ ਵਰ੍ਹਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼-ਆਮਦੀਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ। ਕਵੀ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨਿਧੜਕ ਆਪਣੀ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਨੀਬੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੱਤ ਟੁੱਟੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬਾਂਹ ਭੱਜੇ, ਨੌਕਰਸ਼ਾਹੀ ਵੀ ਰਤਾ ਨਾ ਸਾਰ ਲੈਂਦੇ।
ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਖਾਤਰ, ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰ ਲੈਂਦੇ।
ਵੱਜੇ ਡਾਂਗ ਤੇ ਸੀ ਨਾ ਆਖਦੇ ਸੀ, ਸੱਚੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਨਾਮ ਚਿਤਾਰ ਲੈਂਦੇ।
ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਸੀ ਜੋੜ ਕੇ ਬੈਲ ਪਾਪੀ, ਕਰ ਸਟੇਸ਼ਨ ਦੇ ਵੱਲ ਤਿਆਰ ਲੈਂਦੇ।

ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਚੱਲੀ ਗੋਲੀ ਕਵੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਭੁਚਾਲ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਹਿੱਲ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਵਰ੍ਹਦੀਆਂ ਗੋਲੀਆਂ ਦਾ ਨਕਸ਼ਾ ਕਵੀ ਵੱਸਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਜੈਤੋ ਦੇ ਅਤਿਆਚਾਰ’ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚਿਆ ਹੈ:

ਕਾੜ ਕਾੜ ਕਰਕੇ ਗੋਲੀ ਚੱਲ ਗਈ, ਆ ਗਿਆ ਭੁਚਾਲ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਹਿੱਲ ਗਈ।
ਮੀਂਹ ਵਾਂਗ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੀ ਗੋਲੀ ਵਰ੍ਹਦੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਾਵੇ ਵੱਜ ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ।

ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਨਿਧੜਕ ਨੇ ਵੀ ਏਸੇ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰ ਵਿਲਸਨ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਚਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਲੋਥਾਂ ਉੱਪਰ ਲੋਥਾਂ ਡਿੱਗਣ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੰਘ ਹਨ ਕਿ ਸਭ ਕੁਝ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਸਹਿ ਰਹੇ ਹਨ, ਗੁਰੂ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨ ਰਹੇ ਹਨ:

ਕਾੜ ਕਾੜ ਗੋਲੀ ਜੋ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀ, ਸਿੰਘ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨਾਮ ਧਿਆਂਵਦੇ ਰਹੇ।
ਧੜਾ ਧੜ ਲੋਥਾਂ ਡਿਗਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ, ਜ਼ਾਲਮ ਵਧ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਕਮਾਂਵਦੇ ਰਹੇ।
ਓਧਰ ਗੋਲੀਆਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਪਈ ਹੋਵੇ, ਧਰਮੀ ਹੱਸ ਹੱਸ ਛਾਤੀਆਂ ਡਾਂਹਵਦੇ ਰਹੇ।
ਜਿਉਂ ਜਿਉਂ ਚੱਲੀ ਗੋਲੀ, ਤਿਉਂ ਤਿਉਂ ਸਿੰਘ ਧਰਮੀ, ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਨੂੰ ਪੈਰ ਵਧਾਂਵਦੇਂ ਰਹੇ।
ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਵਾਲਾ ਅਗਲਾ ਕਵੀ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਹੈ।

‘ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ’ ਨਾਮਕ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਹ ਵੀ ਗੋਲੀਆਂ ਨਾਲ ਛਲਣੀ ਹੋ ਰਹੇ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੀ ਬਾਤ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਜ਼ਰਾ ਦੱਸ ਖਾਂ ਜ਼ੁਲਮ ਕਮਾਂਦਿਆਂ ਓਇ, ਅੱਗੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ੁਲਮ ਕਮਾਈ ਜਾਨੇਂ।
ਕੋਈ ਹੱਦ ਵੀ ਏਸ ਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜਾਨਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਤੜਫਾਈਂ ਜਾਨੇਂ।
ਅਸਾਂ ਹਟਣਾ ਪਿਛਾਂਹ ਨਹੀਂ ਗੰਗਸਰ ਤੋਂ, ਤੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਜਾਸੇ?
ਅਸੀਂ ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਹੋ ਤਿਆਰ ਆ ਗਏ, ਸੱਚ ਦੱਸ ਤੂੰ ਕਰੀਂ ਸਫਾਈ ਜਾਸੇਂ?

ਕਸ਼ਮੀਰ ਸਿੰਘ ਮ੍ਰਿਗਰਾਜ ਨੂੰ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁਕਮਰਾਨ ਭਾਰਤੀਆਂ ਉੱਪਰ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਪਰ, ਜੋ ਜ਼ੁਲਮ ਕਮਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੰਕਾਰੀ ਬਣਾ ਧਰਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਤਿਹਾਸ/ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਤਰਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਧਰਵਾਸ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਵੱਡੇ ਹੰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੋਢਿਆਂ ਉੱਪਰੋਂ ਥੁੱਕਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹੇ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਵੀ ਦਿਨ ਬਹੁਤੇ ਨਹੀਂ ਬਚੇ:

ਮਿਸਟਰ ਹੇਲੀਆ ਕਾਸ ਦਾ ਮਾਨ ਕਰਨਾ, ਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਵਾਰ ਗਏ।
ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਬਾਲੀ, ਭੀਮ ਹੋਰ ਅਰਜਨ, ਉਹ ਬੀ ਖਾ ਕੇ ਜਮਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਗਏ।
ਕੰਸ, ਕੁੰਭਕਰਨ, ਮੇਘਨਾਥ ਜੈਸੇ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਕਹਾ ਅੰਤ ਹਾਰ ਗਏ।
ਹਰਨਾਖਸ਼ ਜੈਸੇ ਰੱਬ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਛੱਡ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਦਰਬਾਰ ਗਏ।
ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਜੈਸੇ ਦੀਨ ਏਕ ਕਰਦੇ, ਆਖਰਕਾਰ ਬਾਜ਼ੀ ਉਹ ਹੀ ਹਾਰ ਗਏ।
ਕਿਹੜੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਮੂਲੀ ਹੈਂ ਤੂੰ ਦੱਸ ਖਾਂ, ਹੇਲੀ ਤੁਧ ਜੈਸੇ ਕਈ ਹਜ਼ਾਰ ਗਏ।

ਕਵੀ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਨੂੰ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਖਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਧੋਖਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਕਿਧਰੇ ਇਹ ਧੋਖਾ ਮਾਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵੀ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਧੋਖੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਸਿੱਖ ਅਜੇ ਤਕ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕਮੁੱਠ ਹੋਣ ਦੀ ਗੁਹਾਰ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਦੀ ਬੇਦਖਲੀ ਨੂੰ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਗੜਗੱਜ ਪੰਥ ਲਈ ਅਤਿਅੰਤ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਿਆ ਵਰਤਾਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ:

ਕੀ ਜੇ ਅੱਜ ਨਾਭਾ ਜੀ ਬੇਦਖਲ ਹੋਏ, ਡੁੱਬ ਮਰਨ ਨੂੰ ਅਸਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੂ ਪਾਣੀ।
ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਹੁੰਦਿਆਂ ਸੁੰਦਿਆਂ ਕੀ, ਹੀਰੇ ਕੌਮ ਦੇ ਦੀ ਅੱਜ ਹੋਊ ਹਾਨੀ।
ਜੇ ਨਾ ਮਦਦ ਕੀਤੀ, ਗੁਰੂ ਪਿਆਰੜੇ ਦੀ, ਲਾਨ੍ਹਤ ਲੱਖ ਪਾਉਂਦੀ ਦੁਨੀਆ ਜਿਹੀ ਸਾਨੀ
ਰੱਬ ਕਰੇ ਨ ਏਹ ਦਲੀਪ ਵਾਂਗੂੰ, ਹੱਥੋਂ ਕੌਮ ਦੇ ਲਾਲ ਨਾ ਖੁੱਸ ਜਾਵੇ।
ਧਾਹੀਂ ਮਾਰ ਰੋਂਦੇ ਪਿਛਲੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਹਾਂ, ਕਿਧਰੇ ਏਹ ਨ ਅਸਾਂ ਤੋਂ ਖੁੱਸ ਜਾਵੇ।

ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਸੰਬੰਧੀ ਮਿਲਦੀ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਇਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰਤਾ ਵੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਥਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰਹਿਣ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਜੈਤੋ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਜਥਿਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਅੰਦੋਲਨਕਾਰੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਹੁੰਦੀ। ਹਰ ਜਥੇ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਸਮੇਂ ਬੀਰ ਰਸੀ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ-ਵਰਧਕ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੇ ਮਨੋਬਲ ਵਧਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਸਮੇਂ ਜੋ ਕਵਿਤਾ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਤਰਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:

ਸੁਣੋ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਸਾਡੇ ਕੂਚ ਡੇਰੇ, ਅਸੀਂ ਆਖਰੀ ਫਤਹ ਬੁਲਾ ਚੱਲੇ।
ਪਾਓ ਬੀਜ ਤੇ ਸਾਂਭ ਕੇ ਫ਼ਸਲ ਵੱਢੋ, ਅਸੀਂ ਡੋਲ ਕੇ ਰੱਤ ਪਿਆ ਚੱਲੇ।
ਬੇੜਾ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਅੰਤ ਨੂੰ ਗਰਕ ਹੋਸੀ, ਹੰਝੂ ਖੂਨ ਦੇ ਅਸੀਂ ਵਹਾ ਚਲੇ।
ਅੰਗ ਸਾਕ ਕਬੀਲੜਾ ਬਾਲ ਬੱਚਾ, ਬਾਂਹ ਤੁਸਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਫੜਾ ਚੱਲੇ।
ਨਦੀ ਨਾਮ ਸੰਜੋਗ ਦੇ ਹੋਣ ਮੇਲੇ, ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁਲਾ ਚਲੇ।

ਗਿਆਨੀ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਸੁਣਾਈ ਦੇਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਦਸਵਾਂ ਤੇ ਯਾਰ੍ਹਵਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜਿਹੜੀ ਨਜ਼ਮ ਪੜ੍ਹੀ ਗਈ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਨ:

ਆਓ ਸਈਓ ਅੱਜ ਵੇਖਣ ਚੱਲੀਏ, ਲਾੜੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਨਾਂ ਦੇ।
ਪ੍ਰੇਮ-ਵਨਾਂ ਦੇ ਲਾੜੇ ਸਈਓ, ਵੇਖੋ ਸੁੰਦਰ ਸੋਹਣੇ।
ਗਟ ਗਟ ਪੀਣ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਟੇ, ਵੱਧ ਵੱਧ ਅੱਗੇ ਜਾਂਦੇ।...
ਸੂਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕੰਡੇ ਜਾਣਨ, ਗੋਲੀਆਂ ਮੂੰਹ-ਮੂੰਹ ਖਾਂਦੇ।

ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਕਵਿਤਾ ਬਾਰੇ ਇਕ ਰੌਚਕ ਤੱਥ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਮੌਲਾਨਾ ਜ਼ਫ਼ਰ ਅਲੀ ਖਾਨ ਦੁਆਰਾ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਕ ਉਰਦੂ ਨਜ਼ਮ ਦਾ ਮਿਲਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਅਰਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਵਧੀਕੀ ਤੋਂ ਖਫ਼ਾ ਸਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹਮਦਰਦੀ ਵੱਸ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਮਾਂ ਰਚ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਅਕਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹੋਈ ਚਰਚਾ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੱਥ ਹੈ। ਕਈ ਕੌਮੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਨੇਤਾ ਜੈਤੋ ਆਏ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਅੱਖੀਂ ਵੇਖ ਕੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਈਆਂ ਨੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ (ਟਿੱਪਣੀਆਂ) ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ/ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਲਿਖੇ। ਇਹ ਮੌਲਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਪੰਜਾਬੀ ਸਨ ਜਾਂ ਗ਼ੈਰ-ਪੰਜਾਬੀ? ਫਿਲਹਾਲ ਇਹ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ ਪਰ ਏਨੀ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ ਕਿ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਦੂਜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਜਾਂ ਵਰਗਾਂ ਦੀ ਹਮਾਇਤ ਵੀ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਉਰਦੂ ਕਵਿਤਾ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਸਤਰਾਂ ਵੇਖੋ:

ਕਟੇ ਹੈਂ ਜਿਸ ਕਦਰ ਸਰ, ਗੰਗਸਰ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਮੇਂ।
ਦੇ ਹੈ ਦਰਜ ਉਨ ਸਭ ਕੀ ਕੁਰਬਾਨੀ, ਜਜ਼ਾ ਕੇ ਗੋਸ਼ਵਾਰੇ ਮੇਂ।

ਕਵੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਵਧੀਕੀਆਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫ਼ਲ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਾ ਇਕ ਦਿਨ ਜ਼ਰੂਰ ਭੋਗਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜੋ ਨਿਰਦਈ ਬੇਗੁਨਾਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਦਰਿਆ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਹਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਇਕ ਦਿਨ ਐਸਾ ਆਵੇਗਾ ਕਿ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ਤੇਜ਼ ਧਾਰਾ ਵਿਚੇ ਵਹਿ ਜਾਣਗੇ:

ਪਲਟ ਕਰ ਜੇਰਿ ਦਸਤ ਆਜ਼ਾਰ ਕੋ, ਇਕ ਦਿਨ ਉਲਟ ਦੇ
ਯਹੀ ਗਰਦਿਸ਼ ਜੋ ਹੈ, ਇਸ ਵਕਤ ਸਿੱਖੋਂ ਕੇ ਸਤਾਰੇ ਮੇਂ,
ਬਹਾਏ ਹੈ ਜਿਨੋਂ ਨੇ ਖ਼ੂਨ ਕੇ ਦਰਿਆ, ਵਹੁ ਖੁਦ ਬਹਿ ਜਾਏਗਾ,
ਤਕਦੀਰ ਕੀ ਨਦੀ ਕੇ ਧਾਰੇ ਮੇਂ।

ਇਹ ਕੁਝ ਵੇਰਵਾ ਅਸੀਂ ਇਸ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਕਵਿਤਾ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਜੋ ਜੈਤੋ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਜੋ ਹੁਲਾਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਰਾਇ ਦੇਂਦੇ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੋਸ਼ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਪੰਜਾਬੀ ਵਾਰਤਕ ਤੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਬੜੀ ਖੜੋਤ ਆ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਵਫਾਦਾਰੀ ਨੇ ਆਜ਼ਾਦ ਖਿਆਲੀ ਦਾ ਗਲਾ ਘੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਟੁੰਬਣ, ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਤੇ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸੋਮੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਗਏ ਜਾਪਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਮਿਆਂ ਦੇ ਬੰਨ੍ਹ ਤੋੜ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੁਰਜੀਤ ਕੀਤਾ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਨੇ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਝੋਲੀ ਰੰਗ-ਬਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ, ਗੁੱਟਿਆਂ, ਗੁਲਾਬਾਂ ਨਾਲ ਭਰਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਦਾ ਸਾਕਾ ਸਭ ਨਾਲੋਂ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਖ਼ੁਨੀ ਸੀ। ਬਾਕੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਤਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦੀ ਪਰ ਏਥੇ ਤਾਂ ਸਿੱਧਾ ਗੋਲੀ ਦਾ ਹੀ ਹੁਕਮ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਵੀ ਦੋ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਧੱਕੇ ਦੀ ਗੂੰਜ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਤਿੱਖਾ ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਜਿੰਨਾ ਧੱਕਾ ਵੱਧ ਹੋਵੇਗਾ, ਪ੍ਰਤਿਕਰਮ ਵੀ ਓਨਾ ਹੀ ਤਿੱਖਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਇਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ।