ਤਬਦੀਲੀ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਤਕਰੀਬਨ ਹਰ ਸ਼ੈਅ ਪਰਿਵਰਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਜਿਹੜੀ ਸ਼ੈਅ ਖੜੋਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਬੇਹੀ ਨੀਰਸ ਅਤੇ ਜੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਜਾਂ ਸਾਰਥਕਤਾ ਆਪ ਗੁਆ ਬੈਠਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਬਲਵਾਨ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕਲਾ ਉੱਪਰ ਵਿਆਪਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਤ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਗਠਨ ਅਤੇ ਵਿਗਠਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤੋਰ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤਕਾਜ਼ੇ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਭਿੰਨ ਸਨ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਦਲਦੇ ਰਹੇ ਤਕਾਜ਼ਿਆਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਰੂਪ ਗਠਿਤ ਅਤੇ ਵਿਗਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਲੜੀਆਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਤਿਹਾਸ-ਰੇਖਾ ਉਲੀਕੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਧਾਰਣਾ ਅਧੀਨ ਅਸੀਂ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਇਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ‘ਗੁਰਬਿਲਾਸ’ ਦੀ ਚਰਚਾ ਛੇੜਾਂਗੇ, ਜੋ ਬਦਲੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਮੱਧਕਾਲ ਦਾ ਇਕ ਜਾਣਿਆ-ਪਛਾਣਿਆ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ। “ਗੁਰਬਿਲਾਸ” ਦੋ ਸ਼ਬਦਾਂ ਗੁਰ+ਬਿਲਾਸ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਭਾਵ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਲਾਸ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ਵਿਲਾਸ ਦਾ ਤਦਭਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ- ਖੇਡ, ਲੀਲਾ, ਕ੍ਰੀੜਾ ਅਤੇ ਬਚਨ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਕਿਸੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਚਨ-ਬਿਲਾਸ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਤੋਂ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਪੰਜ-ਛੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਨ- ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 6ਵੀਂ (ਕਵੀ ਸੋਹਣ), ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ 10 (ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ), ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਬਾਬਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ (ਭਾਈ ਸੋਭਾ ਰਾਮ), ਸਤਿਗੁਰੂ ਬਿਲਾਸ (ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਾਹੋਵਾਲ) ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਬੀਰ ਮ੍ਰਿਗੇਸ਼ (ਪੰਡਿਤ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ) ਆਦਿ। ਕਵੀ ਸੋਹਣ, ਕੁਇਰ ਸਿੰਘ, ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸੋਭਾ ਰਾਮ ਦੇ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਦ ਕਿ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਾਹੋਵਾਲ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੇ ਮਿਸ਼ਰਣ ਵਿਚ ਹਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਲੱਗਭਗ ਦੁਗਣੇ ਜਾਂ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਬਿਲਾਸ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਬੀਰ ਮ੍ਰਿਗੇਸ਼ ਦੋ-ਦੋ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਵੀ ਨਾਂਹ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਬੀਰ ਮ੍ਰਿਗੇਸ਼ ਬਾਬਾ ਬੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੌਰੰਗਾਬਾਦ ਬਾਰੇ ਇਕ ਦੁਰਲੱਭ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਬੀਰ ਮ੍ਰਿਗੇਸ਼ ਦਾ ਤਾਂ ਆਲੋਚਨਾਤਮਕ ਸੰਪਾਦਨ ਵੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਖੋਜ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੋਈ ਖੋਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਉੱਪਰ ਪੀਐਚ. ਡੀ. ਵੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਗੁਰੂਆਂ, ਪੀਰਾਂ, ਅਵਤਾਰਾਂ, ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਅਤੇ ਬਲਕਾਰੀ ਨਾਇਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਨਾਇਕਾਂ ਦੇ ਜਸ ਗਾਇਨ ਲਈ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਕੋਈ ਹੋਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸਾਡੇ ਲਈ ਕੋਈ ਓਪਰੀ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਮੇਂ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਭਰਵੀਂ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਸੀ। ਫਿਰ ਕੀ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਬਹੁਤ ਪੱਛੜ ਕੇ ਲਿਖਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉਪਰੋਕਤ ਗੁਰਬਿਲਾਸਾਂ ਨੂੰ ਜੇਕਰ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਵਾਚਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੱਦ ਤਕ ਅੱਜ ਦੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਜਿਹੜੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣ ਜਿਵੇਂ- ਮਹਾਨ ਉਦੇਸ਼, ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕਤਾ, ਸੰਗਠਿਤ ਕਥਾਨਕ, ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਨਾਇਕ, ਸਰਗ- ਵੰਡ, ਛੰਦ ਯੋਜਨਾ, ਅਲੰਕਾਰ ਅਤੇ ਰਸ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਿਲਾਸਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਗੁਰਬਿਲਾਸਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਪਿਆਰਦੇ ਤੇ ਦੁਲਾਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਗੁਰਬਿਲਾਸਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਗੁਣ ਲੱਛਣ ਪਛਾਣ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਦੇ ਬਦਲ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜਸ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਢੁੱਕਵਾਂ ਅਤੇ ਕਾਵਿ ਸਮਰੱਥਾ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਨਾ ਲੱਭਾ। ਨਾ (Nomen clature) ਵਾਲਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ “ਰਾਣਾ ਸੂਰਤ ਸਿੰਘ” (1905 ਈ:) ਹੀ ਪਹਿਲਾ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਬੇਨਾਮੇ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹਨ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਵਾਲੀ ਸੁਹਜ-ਭੁੱਖ ਗੁਰਬਿਲਾਸ ਹੀ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ।

ਮੇਰੇ ਇਕ ਖੋਜ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਡਾ. ਵਿਸ਼ਾਲ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਰਚੇ ਗਏ ਮਹਾਂਕਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਪੀਐਚ. ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਮੁਤਾਬਕ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਸ ਵੇਲੇ ਤਕ 85 ਕੁ ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਤਫਾਕ ਵੱਸ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਹੀ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ 12, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਬਾਰੇ 01, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਬਾਰੇ 02, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਬਾਰੇ 02 ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ 16 ਮਹਾਂਕਾਵਿ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਉੱਪਰ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ ਸਦਕਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਤੇ ਨਾਇਕਤਵ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਖਿੱਚ ਅਤੇ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇ ਹਨ।