ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਸਰਬ ਵਿਦਿਤ ਹੈ । ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਜਦ ਆਮ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਜਾਂ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਣਾ ਦੁੱਭਰ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਪਰਦਾਈ ਸੰਤ ਹੀ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਤਨਦੇਹੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ: ਉਦਾਸੀ, ਨਿਰਮਲੇ, ਸੇਵਾ ਪੰਥੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਲੇਖਯੋਗ ਹਨ । ਥੋੜ੍ਹੇ ਬਹੁਤੇ ਅੰਤਰ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਹੀ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਸਨ । ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਤ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣਾ ਇਸ਼ਟ ਮੰਨਦੇ ਹਨ । ਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹੰਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਪਰਦਾਈ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਮੌਖਿਕ ਅਤੇ ਲਿਖਤੀ, ਦੋਹਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਰਸ਼ਨ, ਇਤਿਹਾਸ, ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਅਤੇ ਅਨੁਵਾਦ ਆਦਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ । ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੇਵਾ ਦਾ ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਪਾਸ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੰਡਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜੋ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਜਾਂ ਅਣਛਪੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ । ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਹੀਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਲਣਾ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਹਨ ਪਰ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਸਾਹਿਤ ਸੇਵਾ ਤੇ ਖੋਜ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਣ, ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ । ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਤੇ ਐੱਮ.ਫਿਲ. ਦੇ ਵਿਕੋਲਿਤਰੇ ਖੋਜ-ਕਾਰਜਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਕੰਮ ਹੋਇਆ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਬਹੁਤਾ ਕੁਝ ਕਰਨਾ ਬਾਕੀ ਹੈ ।

ਨਿਰਮਲ ਸੰਪਰਦਾਇ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ, ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਜ਼ਿੰਮੇ ਪਠਨ ਪਾਠਨ ਦਾ ਕੰਮ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਲਾਇਆ ਸੀ । ਬੇਸ਼ੱਕ ਨਿਰਮਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਇਸ ਟੂਕ 'ਮਾਰਿਆ ਸਿਕਾ ਜਗਤਿ ਵਿਚਿ, ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥੁ ਚਲਾਇਆ’ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਸੀ ਪਰ ਬਹੁਤੇ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰ ਨਿਰਮਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ (ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੋਭਾ ਸਿੰਘ) ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਕਾਂਸ਼ੀ ਭੇਜਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ’ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲਕਬ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਸੀ । ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਤ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ, ਗਿ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ, ਮਹੰਤ ਗਣੇਸ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਤ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਮੁਜੰਗਾਂਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੰਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਇਸ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਹੋ ਗੁਜ਼ਰੇ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਜ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਰਲਵਾਂ ਰੂਪ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿੱਪੀ ਵਿਚ ਹੈ । ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਸੰਪਰਦਾਇ ਦੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪਰ ਅਣਗੌਲੇ ਲੇਖਕ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਜਾਣ-ਪਛਾਣ ਕਰਾਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ।

ਉਨ੍ਹੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਅਤੇ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਂ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੇਖਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ । ਪਹਿਲਾ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ‘ਦਾਸ’ ਹੈ ਜੋ ਪਿੰਡ ਨਾਨੋਕੇ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ । ਇਹ ਕਵੀ ਨਾਭਾਪਤੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਲਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਦੋ ਗ੍ਰੰਥ ਫੂਲਮਾਲਾ ਰਾਮਾਯਣ (1909 ਬਿ.) ਅਤੇ ਓਜ ਬਿਲਾਸ (1910 ਬਿ.) ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜੋ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੀ ਹੋਏ ।1 ਦੂਜੇ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਹਨ । ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਸੁਧਾਸਰ ਮਹਾਤਮ (1908 ਈ:) ਅਤੇ ਗੁਰ ਭਗਤ ਮਾਲ ਸਟੀਕ (1928 ਈ:) ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ । ਸੁਧਾਸਰ ਮਹਾਤਮ ਦਾ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਖਰੜਾ ਡਾ. ਸੁਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਕੋਹਲੀ) ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਪਏ ਹੋਣ ਦੀ ਦੱਸ ਵੀ ਪਈ ਹੈ2, ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਸੰਸਕਰਣ (1908 ਈ:) ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਹੈ । ਇਹ ਸੰਤ ਲਾਲ ਹਰਿ ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਵੀ ਲਿਖਦੇ ਸਨ । ਤੀਸਰੇ ਕੇਵਲ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਹਨ । ਫੂਲ ਰਾਮਾਯਣ ਅਤੇ ਓਜ ਬਿਲਾਸ ਵਾਲੇ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਭੁਲੇਖਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਰੇ ਫਿਲਹਾਲ ਇਹ ਸ਼ੰਕਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਅਤੇ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਹੀ ਲੇਖਕ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋ? ਵਧੇਰੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਾਲ ਵੀ ਇਕ ਹੈ ਅਤੇ ਲਿਖਣ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸਮਗਰੀ ਵੀ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ । ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਦੋ ਭਾਗ) ਵਿਚ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਅਤੇ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੋਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਹੀ ਲੇਖਕ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਨਸੂਬ ਕਰ ਕੇ ਸੂਚੀ-ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ।3 ਇਸ ਇਕ (ਜਾਂ ਦੋ) ਲੇਖਕ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਸਲੋਕ ਸਹਸਕ੍ਰਿਤੀ ਟੀਕਾ (1881-82 ਈ:), ਸੁਧਾਸਰ ਮਹਾਤਮ, ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (1930 ਬਿ:), ਗਿਣਤੀ ਸਬਦੋਂ ਕੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਫੁਟਕਲ ਕਬਿੱਤ ਹਨ ਪਰ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡ ਆਕਾਰੀ ਰਚਨਾ ‘ਗੁਰ ਗ੍ਯਿਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਲੱਭੀ ਹੈ (ਐੱਮ.ਐੱਸ. ਨੰ. 894) ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਸੂਚੀ-ਬੱਧ ਨਹੀਂ ਹੋਈ । ਇਹ ਰਚਨਾ ਆਪਣੇ ਆਕਾਰ ਕਰਕੇ (ਕੁੱਲ ਪੱਤਰੇ 424 ਜਾਂ 848 ਵੱਡੇ ਪੰਨੇ) ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਵਸਤੂ ਸਮਗਰੀ ਅਤੇ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ । ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ ਕਾਲ 1943 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਹੈ ।4 ਗੁਰ ਗ੍ਯਿਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜਾ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਪੰਦਰ੍ਹਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਵਿਚ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੰਸਾਵਲੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਪਿਆਰੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਜਾ ਜੁੜਦੀ ਹੈ । ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ 16 ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡਦਿਆਂ ਮਨ ਨੂੰ ਠੇਸ ਲੱਗਣ ਕਰਕੇ ਘਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਬਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ, ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੰਗਲ ਵਾਲੇ ਅਖਾੜੇ ਦੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਬਣ ਗਿਆ । ਸੰਨਿਆਸ ਧਾਰ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਗੁਪਾਲ ਦਾਸ ਬਣ ਕੇ ਸਾਧਗੀਰੀ ਕਮਾਉਣ ਲੱਗਾ । ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿਤਾ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਆਇਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸੰਗਲਵਾਲੇ ਅਖਾੜੇ ਫਿਰਦੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਿਆ । ਪਿਤਾ ਦੇ ਖਹਿੜੇ ਪੈਣ ’ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾਸ ਨੇ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ (ਗੁਪਾਲ ਦਾਸ) ਨੂੰ ਉਸ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ :

ਪੀਛੈ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਲਗਾ ਚਲਿਊ ਜਾਇ ।
ਸਰਨੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾਸ ਕੀ ਜਾਇ ਖੜਾ ਸਿਰ ਨਿਵਾਇ ।
ਕਢ ਅਕੋਰ ਖੀਸੇ ਵਿਖੇ ਧਰੀ ਤਾਹਿ ਕੀ ਭੇਟ ।
ਹਾਥ ਜੋੜ ਬਿਨਤੀ ਕਰੀ ਰਖੋ ਬਿਰਦ ਕੀ ਟੇਕ ।
ਆਦਿ ਅੰਤ ਕੀ ਵਾਰਤਾ ਸਕਲ ਕਹੀ ਸਮਝਾਇ ।
ਬਾਬਾ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾਸ ਜੀ ਸੁਨਤ ਮੋਨ ਲਈ ਪਾਇ ।
ਕੋਊ ਕਲ ਪਾਛੈ ਤਬੈ ਬੋਲੇ ਬਚਨ ਰਸਾਲ ।
ਹੇ ਗੁਪਾਲ ਇਸ ਕਾਲ ਮੈ ਪਿਤਾ ਕਾ ਬੋਲ ਸਮਾਲ ।
ਇਸ ਕੇ ਸੰਗ ਤੁਮ ਜਾਉ ਅਬ ਕਰੋ ਨ ਦੂਜੀ ਬਾਤ ।
ਰਹੇ ਅਸੰਗ ਸੰਸਾਰ ਮੈ ਜਿਉ ਪਦਮਨ ਕਹੈ ਪਾਤ ।5

ਚਰਚਾ ਅਧੀਨ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 1840 ਈ: (1897 ਬਿ:) ਨੂੰ ਸ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ । ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਤਾਂ ਪਿੰਡ ਭੇਰਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ਾਹਪੁਰ (ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਪਰ ਪਾਲਣ-ਪੋਸਣ ਸੈਦਪੁਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ । ਉਸ ਦਾ ਬਚਪਨ ਦਾ ਨਾਂ ਚੂਨੀ ਸਿੰਘ ਸੀ । ਪਰ ਗੁਰ ਗ੍ਯਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਮ ਹੀ ਆਇਆ ਹੈ । ਚੂਨੀ ਲਾਲ ਤੋਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅਜੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ । ਪਿੱਛੇ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਧਾਸਰ ਮਹਾਤਮ ਅਤੇ ਗੁਰ ਭਗਤ ਮਾਲ ਸਟੀਕ ਉਪਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਬੜੇ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਛਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਬਹਰਹਾਲ ਅਜੇ ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਬਾਕੀ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਅਤੇ ਸੰਤ ਲਾਲ ਇਕ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਹੈ ਜਾਂ ਦੋ ? ਅਸੀਂ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਕ ਅਣਗੌਲੀ ਅਤੇ ਅਣਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਚਨਾ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝ ਪੁਆਉਣੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ । ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਸਮਗਰੀ ਕਰਕੇ ਚਰਚਾਧੀਨ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਇਕ ਨਿਰਮਲਾ ਸਾਧੂ ਹੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ।

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਦਾ ਇਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ । ਪ੍ਰੋ. ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਸੈਕਸ਼ਨ ਵਿਚ ਇਹ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਨੰ. 53 ਉੱਪਰ ਦਰਜ ਹੈ । ਪੋਥੀ ਦਾ ਆਕਾਰ 28ਣ18 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਿਖਣ ਦਾ ਭਾਗ 20x14 ਸੈਂਟੀਮੀਟਰ ਹੈ । ਹਰ ਪੱਤਰੇ ਉੱਪਰ ਦੋ ਪਾਸੀਂ ਹਾਸ਼ੀਆ ਹੈ । ਪੋਥੀ ਦੀ ਜਿਲਦ ਉਖੜੀ ਹੋਈ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪੱਤਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ ਹਨ । ਕਾਗਜ਼ ਦੀ ਹਾਲਤ ਕੁੱਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਠੀਕ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਰਮ ਖੁਰਦਾ ਵੀ ਹਨ । ਕੁੱਲ 97 ਪੱਤਰਿਆਂ ਵਿਚ ਫੈਲੀ ਇਹ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਸੰਮਤ 1920 ਵਿਚ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ।6

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਂ ਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਰਲੀ ਮਿਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ 58 ਸਾਖੀਆਂ ਹੀ ਹਨ । ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਏਸੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਦੀ ਲਿਖਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੈ, ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਨਾਂ ਉੱਥੋਂ ਉਧਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਜਨਮਸਾਖੀ ਤੇ ਆਦਿ ਜੋ ਸਾਖੀ ।
ਗੁਰਮੁਖ ਸਿਖਨ ਜੋ ਸੁਖ ਭਾਖੀ ।
ਗੁਰ ਕੁਲ ਪੁਰਖ ਜੋ ਮੁਖ ਕਹੀ,
ਤਾ ਮੋ ਰਤਨ ਚੁੰਨ ਹਿਰਦੇ ਗਹੀ। 7
ਸਤਿਗੁਰ ਪ੍ਰਕਾਸ ਸਾਖੀ ਜਨਮ ਜਸ ਗਾਵਤ ਕਿਤ ਨੀਤ ।
ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ ਤਿਹ ਨਾਮ ਧਰ ਲਿਖ ਪੋਥੀ ਕੀਤੀ ਮੀਤ ।
ਦਸੋਂ ਸਰੂਪ ਕੀ ਮਹਮਾ ਕੀਨ ਸਰੂਪ ਚੰਦ ਗੁਰ ਚਰਨ ਅਧੀਨ8

ਉਂਞ ਤਾਂ ਜਨਮ ਸਾਖੀਆਂ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਤ ਦਾਸ ਛਿੱਬਰ ਦੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਨਾਨਕ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਅਤੇ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਵਿਤਾ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਨ । ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਇਸ ਵੇਲੇ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ । ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਭਾਗ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਬਾਕੀ ਨੌਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਜੀਵਨ ਬਿਰਤਾਂਤ ਹੈ । ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਚੋਣਵੀਆਂ 58 ਘਟਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਨੀ-ਬੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ । ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਸ ਚੋਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪਸੰਦ ਹੈ । ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕਹਿ ਲਵੋ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਲੱਗੀਆਂ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਚੁਣਿਆ ਹੈ । ਉਧਰ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਦੀਆਂ 57 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ । ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚੋਣ ਦਾ ਆਧਾਰ ਇਸ ਨੁਸਖੇ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਵਿਚ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੀ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਭਿੰਨਤਾ ਹੈ ।

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ 58 ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ8 ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਈਆਂ ਦੇ ਨਹੀਂ । ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਕਾਨੀਬੱਧ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ :

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਹਨ:

1. ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਦੀ ਸਾਖੀ
2. ਨਾਮਕਰਣ ਦੀ ਸਾਖੀ
3. ਜਨੇਊ ਪਹਿਨਣ ਦੀ ਸਾਖੀ
4. ਪਾਂਧੇ ਪਾਸ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਾਖੀ
5. ਮੁੱਲਾਂ ਪਾਸ ਪੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਾਖੀ
6. ਮੱਝਾਂ ਚਾਰਨ ਦੀ ਸਾਖੀ
7. ਬਿਰਛ ਦੀ ਛਾਂ ਨਾ ਫਿਰੀ
8. ਵਿਆਹ ਦੀ ਸਾਖੀ
9. ਸੱਚਾ ਸੌਦਾ ਦੀ ਸਾਖੀ
10. ਉਜੜੀ ਖੇਤੀ ਦੀ ਸਾਖੀ
11. ਸਾਖੀ ਪੰਡਤ ਨਾਲ
12. ਸਾਖੀ ਵੈਦ ਨਾਲ
13. ਸੁਲਤਾਨਪੁਰ ਲੋਧੀ ਜਾਣਾ
14. ਵੇਈਂ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੀ ਸਾਖੀ (ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਦੀ ਸਾਖੀ)
15. ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਕਥਾ
16. ਕੂੰਜਾਂ ਨਾਲ ਚਰਚਾ
17. ਸੱਜਣ ਠੱਗ ਦੀ ਸਾਖੀ
18. ਕਾਰਮੁਕ ਬੈਸਨੋ ਚਰਚਾ
19. ਅਚਾਰੀ ਮਤ ਬੈਸਨੋ ਚਰਚਾ
20. ਕਉਲਾ ਨਾਲ ਸਾਖੀ (ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ਖਤਮ)
21. ਤਲਵੰਡੀ ਰਹਿਣ ਸਮੇਂ ਮਾਂ ਬਾਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ
22. ਪਾਕਪਟਨ ਜਾਂ ਸ਼ੇਖ ਇਬਰਾਹੀਮ ਦੀ ਸਾਖੀ
23. ਸਾਖੀ ਸ਼ਾਹ ਮੁਕੀਮ ਦੀ
24. ਕੇਸੋ ਦਾਸ ਸਰੇਵੜੇ ਨਾਲ ਚਰਚਾ
25. ਸਾਖੀ ਨਾਨੂੰ ਪੰਡਤ ਨਾਲ
26. ਸਾਖੀ ਪੂਰਨ ਗਿਰ ਨਾਲ
27. ਸਾਖੀ ਕਲਜੁਗ ਨਾਲ
28. ਸ਼ਾਹ ਸਰਫ਼ ਨਾਲ ਚਰਚਾ
29. ਭਰਥਰੀ ਨਾਲ ਚਰਚਾ
30. ਸਾਖੀ ਸ਼ਿਵਨਾਭ ਨਾਲ
31. ਓਅੰਕਾਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਸਾਖੀ
32. ਕਚਲੀਬਨ ਤ੍ਰਿਆ ਰਾਜ ਦੀ ਸਾਖੀ
33. ਸੇਤ ਬੰਦ ਰਮੇਸਰ ਸੋ ਗੋਸਟਿ
34. ਕਾਵਰੂ ਦੇਸ ਦੀ ਸਾਖੀ
35. ਸੁਮੇਰ ਪਰਬਤ ਦੀ ਸਾਖੀ
36. ਸਾਖੀ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਜੋ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਰਾਪ ਨਾਲ ਅਸੁਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ
37. ਸਾਖੀ ਅਗਨ ਰਿਖੀ ਕੀ
38. ਸਾਖੀ ਸਿਧ ਮਤੇ ਕੀ
39. ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵਾਪਸੀ (ਦੂਜੀ ਉਦਾਸੀ ਖਤਮ)
40. ਸਾਖੀ ਕਿਰਾਣੇ ਕੀ
41. ਸਾਖੀ ਮੱਕੇ ਕੀ
42. ਸਾਖੀ ਮਦੀਨੇ ਕੀ (ਦੋ ਸਾਖੀ)
43. ਪੰਜਾਬ ਕੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਈ (ਸਿਆਲਕੋਟ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਕਥਾ)
44. ਸਾਖੀ ਬਾਬਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੀ (ਦੋ)
45. ਰਾਵੀ ਕੋ ਚਲੇ (ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਵਸਾਉਣਾ)
46. ਸਾਖੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਜੀ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ।

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼9 ਕੇਵਲ ਵਸਤੂ ਸਮਗਰੀ ਜਾਂ ਵਰਣਯ ਵਿਸ਼ੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਪਹੁੰਚ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਨਿਭਾਅ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਰਚਨਾ ਹੀ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ । ਹਾਲਾਂ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ ਕਾਲ 1863 ਈ: ਹੈ । ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਭਾਵੇਂ ਨਵੀਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਹਿਜੇ-ਸਹਿਜੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਪਰ ਡੇਰਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹਾਲੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅੱਪੜੀ । ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸੁਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ । ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਮੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਜਿਹੋ ਜੇਹਾ ਉੱਤਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਪਾਂਧੇ ਨੂੰ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਮੁੱਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਸ ਪਾਸ ਏਹੋ ਜਿਹਾ ਇਲਮ ਨਹੀਂ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੰਦਖਲਾਸੀ ਹੁੰਦੀ ਹੋਵੇ :

ਗਏ ਮਕਤਬ ਮੋ ਸਤਿਗੁਰ ਦਇਆਲ ।
ਲਿਖਤ ਪੜਤ ਦੇਖੇ ਵਾਤ ਬਾਲ ।
ਅਲਫ਼ ਬੇ ਮੁਲਾਂ ਲਿਖ ਦੀਨੀ ।
ਪੜੀਐ ਨਾਨਕ ਜੀ ਪ੍ਰਬੀਨੀ ।
ਐਸਾ ਇਲਮ ਨਹੀ ਤੁਮ ਪਾਸ ।
ਪੜੈ ਜਾਸ ਹੋਇ ਬੰਦ ਖਲਾਸਾ ।10

ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਬਾਣੀ ਖੰਡਾਂ ਅਥਵਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚੇ ਜਾਣ ਦੀ ਇਕ ਵਿਧੀ ਵਜੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ । ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਧੀ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਹੈ । ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਵਿਚਲੀਆਂ ਕਈ ਪਉੜੀਆਂ ਸ਼ੇਖ ਇਬਰਾਹੀਮ ਵਾਲੀ ਜਨਮ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹਨ । ਬਾਣੀ-ਖੰਡਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਣਾ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਇਕ ਰਚਨਾ-ਜੁਗਤ ਵਜੋਂ ਇਸ ਕਦਰ ਹਾਵੀ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਕੱਚੀ ਬਾਣੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤ ਲਈ ਗਈ ਹੈ । ਉਪਰੋਕਤ ਇਬਰਾਹੀਮ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਜਿਥੇ ‘ਕਵਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਕਵਣੁ ਗੁਣ ਕਵਣੁ ਸੁ ਮਣੀਆ ਮੰਤੁ’’ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਜੁਆਬ, ‘‘ਨਿਵਣੁ ਸੁ ਅਖਰੁ ਖਵਣੁ ਗੁਣੁ ਜਿਹਬਾ ਮਣੀਆ ਮੰਤੁ’ ਵਾਲੇ ਸਲੋਕ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਜੁਆਬ ਇੱਥੇ ਹੀ ਖ਼ਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਅੱਗੇ ਵੀ ਚਲਦਾ ਹੈ :

ਸੇਵਾ ਕਰੇ ਜੁ ਕੰਤ ਕੀ ਕੰਤ ਤਿਸੀ ਕਾ ਹੋਇ ।
ਗਰਬੀ ਕੰਤ ਨ ਪਾਈਐ ਨਾਵੈ ਧਰੀ ਸਮਾਲਿਓ ।

ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਆਮ ਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਹਟ ਕੇ ਜਾਂ ਵੱਖਰੀ ਭਾਂਤ ਦੀ ਸੂਚਨਾ ਵੀ ਹੈ । ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਬਾਬਾ ਦਾਤੂ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਦਾਸੂ ਜੀ ਬਾਰੇ ਜੋ ਸੂਚਨਾ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਧਰੇ ਹੋਰ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀ ਸੁਣੀ । ਸੂਚਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਸਨ । ਕਿਸੇ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਸਿਲਸਿਲੇ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਇਕ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਕੰਮ ਆਏ ।

ਦੋਹਰਾ :
ਲਹਨਾ ਜੀ ਕੇ ਪੁਤ੍ਰ ਦੁਇ ਦਾਸੂ ਦਾਤੂ ਤਿਨ ਨਾਮ ।
ਸਸਤਰ ਧਾਰ ਘੋੜੇ ਚੜੈ ਦੇਸ ਬ੍ਰਿਤ ਕਰੇ ਕਾਮ ।
ਚੌਪਈ :
ਚੜ੍ਹ ਗਏ ਬਿਦੇਸ ਤਹਾ ਭਈ ਲੜਾਈ ।
ਸਭ ਲੜ ਮੋਏ ਖਬਰ ਨ ਕਾਈ ।
ਦੋਨੋ ਸੁਤ ਕੀ ਇਹ ਬਿਧ ਭਈ ।
ਭਏ ਖਿਮਾਵੰਤ ਕੁਝ ਸੁਦੀ ਨ ਕਹੀ ।11

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਪਰ ਹੋਰ ਮੱਧਕਾਲੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਾਂਗ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪੜ੍ਹਨ ਸੁਣਨ ਦੇ ਮਹਾਤਮ ਦੀ ਗੱਲ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ।

ਸਤਿਗੁਰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਨਿਧਾਨ, ਨਿਮਾਨੇ ਕੇ ਨਾਮ ਪ੍ਰਭ
ਕਰ ਕਿਰਪਾ ਦੀਜੇ ਦਾਨ, ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਤੁਹ ਦਾਸ ਹੈ ।
ਸੰਗਤ ਬਿਕ੍ਰਮ ਨਿਰਪ ਜੋ ਉਨੀ ਸੈ ਵੀਆਹਿ ।
ਬਣੀ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਲਿਖੀ ਭਦਰੇ ਥਿਤ ਦੁਤ ਆਹਿ ।
ਸੁਣੇ ਸੁਣਾਵੇ ਮਨ ਧਰੇ ਮਹਿਮਾ ਸਤਿਗੁਰ ਜੋਇ ।
ਜਨਮ ਮਰਨ ਤਾ ਕਾ ਮਿਟੈ ਅੰਤ ਪਰਮਗਤਿ ਹੋਇ ।12

ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸਾਹਿਤਕ ਪੱਧਰ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ । ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਅਰੰਭ ਜਾਂ ਖਤਮ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸਿਰਲੇਖ ਆਦਿ ਸਬੰਧੀ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਵਾਰਤਕ ਵਿਚ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ‘ਸਾਖੀ ਪੂਰਨ ਹੋਈ’ , ‘ਆਗੇ ਸਾਖੀ ਹੋਰ ਚਲੀ’, ‘ਆਗੇ ਸਾਖੀ ਸਿਵਨਾਭ ਦੀ ਨਿਰੂਪਨ ਹੋਇਗੀ’ ਪਰ ਸਮੁੱਚਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹੈ । ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸੰਰਚਨਾ ਵੀ ਸਰੂਪ ਦਾਸ ਭੱਲਾ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਜੁਲਦੀ ਹੈ । ਬਿਰਤਾਂਤ ਜਾਂ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਛੰਦ ਵਰਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਹਨ : ਦੋਹਰਾ, ਚੌਪਈ, ਮਧਕਾਰ, ਮਕਰ, ਅੜਿਲ, ਤੋਮਰ, ਰਸਾਤਲ ਅਤੇ ਸੋਰਠਾ ਆਦਿ । ਚੌਪਈ ਆਪਣੀ ਰਵਾਨੀ ਅਤੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੋਰਨ ਲਈ ਕਵੀਆਂ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਹੀ ਹੈ । ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਸੰਦੀਦਾ ਛੰਦ ਵੀ ਚੌਪਈ ਹੀ ਹੈ । ਮਕਸਦ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਰਵਾਨੀ ਨਾਲ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੈ, ਕਾਵਿ ਚਮਤਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ । ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਨਿਰਮਲੇ ਸਾਧਾਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਸੌਖੀ ਤੇ ਸਰਲ ਹੈ । ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਾਲੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਕਿੱਧਰੇ- ਕਿੱਧਰੇ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਸੌਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ :

ਕਾਲੂ ਨਾਨਕ ਜੀ ਸੇ ਕਹੈ ।
ਹੋਇ ਵਿਰਕਤ ਤੁਮ ਬੈਠੇ ਰਹੈ ।
ਸੌਦਾ ਸੂਤ ਗ੍ਰਹੀ ਕੋ ਕਾਮ ।
ਲਿਆਵੋ ਸੌਦਾ ਸੁਖ ਹੋਇ ਧਾਮ ।
ਸੁੰਨ ਬਚਨ ਪਿਤਾ ਬਾਬੇ ਮਨ ਲੀਆ ।
ਲੇ ਟਹਲੀਆ ਸੰਗ ਪਿਆਨਾ ਕੀਆ ।
ਮਗ ਮੋ ਚਲਤ ਇਕ ਸੌਦਾ ਦੇਖਾ ।
ਬੈਠੇ ਤਹਾਂ ਬਹੁ ਸਾਧ ਵਸੇਖਾ ।
ਤਿਨ ਕੇ ਪਾਸ ਬਾਬਾ ਜੀ ਗਏ ।
ਦੇਖਤ ਤਾਹਿ ਮਗਨ ਮਨ ਭਏ ।

ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਕ ਮੁੱਲਵਾਨ ਗ੍ਰੰਥ ਹੈ । ਨਾ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਵਰਣਯ, ਵਿਸ਼ੇ, ਕਾਵਿ ਰੂੜ੍ਹੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਪਰੰਪਰਾ ਕਰਕੇ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਕੁਝ ਨਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਵੀ । ਹੱਥਲੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਇਕ ਅਰੰਭਲੇ ਭਾਂਤ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਹੈ । ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਗੁਰ ਗਯਾਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵੀ ਅਹਿਮ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਦੀਰਘ ਅਧਿਐਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ । ਸੰਤ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕਵਿਤਵ ਨੂੰ ਘੋਖਣ, ਪਰਖਣ ਅਤੇ ਸਾਂਭਣ ਲਈ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਦਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਨੂੰ ਵਿਧੀਵਤ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਭਾਈ, ਗੁਰ ਮਹਿਮਾ ਰਤਨਾਵਲੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 1984, ਸਫਾ 371.
2. ਪੰਜਾਬੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ (ਸੰਪ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ), ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, 1963, ਸਫਾ 291.
3. ਉਹੀ, ਭਾਗ ਦੂਜਾ, ਸਫਾ 464.
4. ਸੰਮਤ ਬਿਕ੍ਰਮ ਨਿਰਪ ਕੈ, ਉਨੀ ਸੈ ਤਿਰਤਾਲ । ਭਾਦ੍ਰ ਵਦੀ ਤ੍ਰਿਤੀਆ, ਥਿਤੇ ਪੂਰ ਕੀਉ ਸਿੰਘ ਲਾਲ । ਗੁਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪੱਤਰਾ ਨੰ. 422.
5. ਉਹੀ, ਪੱਤਰਾ ਨੰ. 34-35.
6. ਸੰਮਤ ਬਿਕ੍ਰਮ ਨਿਰਪ ਜੋ ਉਨੀ ਸੈ ਵੀਆਹਿ । ਬਾਣੀ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਲਿਖੀ, ਭਦ੍ਰੇ ਥਿਤ ਦੁਤ ਆਹਿ । ਸੁਣੈ ਸੁਝਾਵੈ ਮਨ ਧਰੇ, ਮਹਮਾ ਸਤਿਗੁਰ ਜੋਇ । ਜਨਮ ਮਰਨ ਤਾ ਕਾ ਮਿਟੈ, ਅੰਤ ਪਰਮਗਤ ਹੋਇ । ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪੱਤਰਾ ਨੰ. 93-94.
7. ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਪੱਤਰਾ ਨੰ. 1.
8. ਉਹੀ।
9. ਉਹੀ, ਪੱਤਰਾ ਨੰ. 2.
10. ਉਹੀ, ਪੱਤਰਾ ਨੰ. 4.
11. ਉਹੀ, ਪੱਤਰਾ ਨੰ. 90.
12. ਉਹੀ, ਪੱਤਰਾ ਨੰ. 92.