‘ਪਰਚੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ’ 18ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਅੱਧ ਅਤੇ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਵਿਚ ਹੋਏ ਪਟਿਆਲਾ ਨਿਵਾਸੀ ਇਕ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡ-ਆਕਾਰੀ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਬਿਰਦ ਪ੍ਰਤਾਪ’ ਵਿੱਚੋਂ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਚੀਆਂ ਵੀ ‘ਭਗਤਮਾਲ’ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਦਰਜ ਹਨ। ਇਸ ਲੇਖਕ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਪਰ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾ ਕੇ ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਟੇ ਹੁਣ ਤਕ ਕੱਢੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੇ ਇਸ ਮੱਤ ਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਦਾ ਜਨਮ 1743 ਈ: (ਬ੍ਰਿਕਮੀ 1800) ਤੋਂ ਪਹਿਲੋਂ ਅਤੇ ਦੇਹਾਂਤ 1802 ਈ: (1859 ਬਿਕ੍ਰਮੀ) ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਇਆ।1 ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੀਆਂ 10 ਉਪ-ਬਖਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀਵਾਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਪ-ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਬਾ ਮੋਹਨ ਦਾਸ ਦਾ ਚੇਲਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਰਾਜ-ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਕਾਫੀ ਇੱਜ਼ਤ-ਮਾਣ ਸੀ। ਦੇਹਾਂਤ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚ ਹੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦੀ ਗੇਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਣੇ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਚੌਰੇ ਵਾਲਾ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪਰਦਾਇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਕ ਥਾਂ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਦੇ ਪਟਿਆਲੇ ਵੱਸਣ ਵੱਲ ਵੀ ਉਹ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਇਸੀ ਭੇਖ ਮਹਿ ਏਕ, ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਧੂ ਭਯੋ,
ਸਹਰ ਪਟਯਾਲੇ ਜਿਨ, ਡੇਰਾ ਨਿਜ ਠਟਯੋ।
ਪੰਥ ਏਹ ਦਿਵਾਨਯੋਂ ਕਾ, ਸਿੰਘਨ ਕੇ ਰਾਜ ਸਮੇਂ,
ਅਤਿ ਹੀ ਬਢਯੋ ਥਾ ਅਬਿ, ਵੇਖੀਯਤ ਘਟਯੋ।
ਰਾਖਤੇ ਹੈਂ ਮੋਰ ਪੰਖ, ਸੰਖ ਮਲ ਲੱਠ ਕਾਂਧੇ,
ਢੋਲ ਬਜਵਾਇ ਨਾਚ, ਨਾਚਤ ਅਘਟਯੋ।
ਕੇਚਿਤ ਉਦਾਸੀਓਂ ਕੀ ਰੀਤ ਹੂੰ ਰਖਾਵਤੇ ਹੈਂ,
ਪੂਜ ਹੈਂ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੁ ਸਤਿਨਾਮ ਪਠਯੋ।2

ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਨੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪਿੰਗਲ, ਕਾਵਿ-ਸ਼ਾਸਤਰ, ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਾਗ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀਆਂ ਮੁਕੰਮਲ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਅਜੇ ਤਕ ਇਕੱਤਰ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਧੇਰੇ ਕਰਕੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਵਿਚ ਹੱਥ-ਲਿਖਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਚੋਣਵੀਂ ਰਚਨਾ ਦਾ ਇਕ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਤਾਂ ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਦੁਆਰਾ 1989 ਈ: ਵਿਚ ਛਪ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਡੇਰੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਮੋਤੀ ਬਾਗ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਪਟਿਆਲਾ, ਸੈਂਟਰਲ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਪਟਿਆਲਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੁਣ ਤਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਉਹ ਹਨ: ਗੁਣ ਪ੍ਰਸਤਾਰ ਗ੍ਰੰਥ, ਦ੍ਰੋਪਤੀ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਸਾਰ ਰਮਾਇਣ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੋਹਰੇ ਤਥਾ ਕੁੰਡਲੀਯੇ, ਕੇਦਾਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਬਾਰਾਂਮਾਹ, ਬਿਰਦ ਪ੍ਰਤਾਪ ਗ੍ਰੰਥ, ਨ੍ਰਿਪ ਕੰਨਿਆ ਕੀ ਕਥਾ, ਭਗਤਮਾਲ, ਨਾਮਮਾਲਾ, ਸੋਭਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਕੀ, ਮਾਇਆ ਬਿਲਾਸ, ਅਗਾਧ ਲੀਲਾ, ਦਸ ਅਵਤਾਰ, ਰਾਮ ਅਵਤਾਰ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਅਵਤਾਰ ਆਦਿ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਇਸ ਦੀ ਹੋਰ ਕਵਿਤਾ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਗ੍ਰਿਹਾਂ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਗਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖਾਂ ਹੇਠ ਦਰਜ ਵੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਪੰਜਾਬੀ ਨਾਂ ਦਾ ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਚੇਲਾ ਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਖੁਦ ਵੀ ਚੰਗਾ ਕਵੀ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਧਿਆਤਮਿਕ, ਪੌਰਾਣਿਕ ਅਤੇ ਫੁਟਕਲ।3

ਚਰਚਾ ਅਧੀਨ ‘ਪਰਚੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ’ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡ-ਆਕਾਰੀ ਹੱਥ ਲਿਖਤ ਗ੍ਰੰਥ ‘ਬਿਰਦ ਪ੍ਰਤਾਪ ਗ੍ਰੰਥ’ ਵਿਚ ਸੰਕਲਿਤ ਹੈ ਜੋ ਸੈਂਟਰਲ ਪਬਲਿਕ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਨੰ: 2767 ’ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਦਾ ਵੀ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ‘ਬਿਰਦ ਪ੍ਰਤਾਪ ਗ੍ਰੰਥ’ ਲੇਖਕ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ 1802 ਈ: (ਬਿਕ੍ਰਮੀ 1859) ਵਿਚ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਜਦ ਪਟਿਆਲੇ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ (1773-1813 ਈ:) ਦਾ ਰਾਜ ਸੀ:

ਸੰਮਤ ਠਾਰਾਂ ਸੈ ਉਣਾਸਠੈ, ਫਾਗੁਣ ਮਾਸ ਮਝਾਰ।
ਕ੍ਰਿਸਨ ਪੱਖ ਬੁਧ ਤੀਜ ਤਿਥ, ਪੋਥੀ ਲਿਖੀ ਸੁਧਾਰ।
ਲਿਖੀ ਪਟਾਲੈ ਸਹਰ ਮੈ, ਮੁਲਖ ਮਾਲਵੈ ਦੇਸ।
ਤਖਤ ਬਿਰਾਜਤ ਸਾਧ ਨ੍ਰਿਪ, ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਨਰੇਸ।

ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਰਚਿਤ ਇਹ ਸਾਖੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ 13 ਹਿੱਸੇ ਅਤੇ 294 ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਬੰਦ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੇਰ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲੇਖਕ ਆਪ ‘ਪਰਚੇ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਸਾਖੀ ਖ਼ਤਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਸਮੁੱਚੀ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ‘ਪਰਚੀ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ:

ਨਾਮਦੇਵ ਕੀ ਪਰਚੀ ਕੀਨੀ, ਸੋ ਸਭ ਆਖ ਸੁਣਾਈ।
ਸੁਰਗ ਮਿਰਤ ਪਾਤਾਲ ਸਬਾਏ, ਤੀਨ ਲੋਕ ਸੁਣ ਪਾਈ।463।

‘ਸਾਖੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ’ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦੋਹਰਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਦੂਜਾ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਰਕੇ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ-ਮੁੱਖ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉੱਪਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦਾ ਇਸ਼ਟ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵੇਖੀ-ਜਾਂਚੀ ਗਈ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪੱਖੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰ ਅਤੇ ਵਿਆਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਦੀ ਵੀ ਇਹੋ ਮਾਨਤਾ ਹੈ:

ਪ੍ਰੇਮ ਭਗਤਿ ਪ੍ਰਭ ਜੀ ਕਉ ਪਿਆਰੀ, ਸਭੇ ਸੰਤ ਮੁਨਿ ਸਾਖੀ।
ਰਾਮਦਾਸ ਇਹ ਬਿਰਦ ਰਾਮ ਕਾ, ਸਰਨਿ ਪਰੇ ਕੀ ਰਾਖੀ।172।

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਰਬ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਜਿਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਥਾਂ ਹਰ ਜੀਵ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਵਾਸਾ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਵੀ ਇਸੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੈਰਵੀ ਕਰਦਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਬੀਠਲ ਕੀਆ ਸਗਲ ਘਟ ਬਾਸਾ, ਜਲ ਥਲ ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ।
ਤੁਮੁ ਬਿਨਿ ਖਾਲੀ ਠੌਰ ਨ ਕਾਈ, ਸਭ ਰਚਨਾ ਕੈ ਸੰਗਾ।193।
ਜਲ ਥਲ ਗਗਨ ਪਵਨ ਅਰੁ ਪਾਵਕ, ਸਭ ਘਟ ਤੁਮਰਾ ਬਾਸਾ।
ਰਾਮਦਾਸ ਰਾਖੋ ਜਨ ਅਪੁਣਾ, ਚਰਨ ਕਮਲ ਕੈ ਪਾਸਾ।196।

ਇਕ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਹੀ ਸਵਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਥਵਾ ਕਲਪਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਰੂਪ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਤਰਕਪੂਰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਹਾਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੀ ਅਕਸ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਭਾਵਨੀ ਉੱਪਰ ਹੀ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਜਬ ਨਿਰਖੈ ਤਬ ਨਿਕਟ ਨਿਹਾਰੈ, ਪ੍ਰਗਟ ਖੜਾ ਪ੍ਰਭ ਪਾਂਹੀ।
ਨੈਨ ਮੁੰਦੇ ਤੇ ਨਦਰਿ ਨ ਆਵੈ, ਛਿਨਕ ਛਪਨ ਹੋਇ ਜਾਂਹੀ।
ਬਸੋ ਸਗਲ ਘਟ ਸਭਿ ਤੇ ਨਿਆਰਾ, ਲੇਪ ਛੇਪ ਕਛੁ ਨਾਂਹੀ।
ਰਾਮਦਾਸ ਗਹਿ ਸਕੈ ਨ ਕੋਈ, ਮਿਲਿ ਰਹਿਆ ਸਭ ਮਾਂਹੀ।346।

ਦੇਹੁਰੇ ਵਾਲੀ ਸਾਖੀ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਇਕ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਭਗਤ-ਵਛਲ ਰੂਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪਰਚੀ ਦੇ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਭਾਗ ਵਿਚ ਸੰਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਸੰਤ-ਨਿੰਦਕ ਦੇ ਦੁਰਭਾਗ ਦਾ ਬੋਧ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਚਰਚਾ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੀ ਸੰਤ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਅਸੰਤ ਨਿੰਦਿਆ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੈ:

ਸਾਧ ਦੁਖਾਵਣ ਸਭ ਤੇ ਭਾਰੀ, ਯਾ ਸਮ ਪਾਪ ਨ ਕੋਈ।
ਅਠਸਠਿ ਨਾਤੈ ਹੋਇ ਨ ਉਜਲਾ, ਕੋਟ ਗੰਗਾ ਜੇ ਧੋਈ।
ਤੀਨ ਲੋਕ ਚੌਦਾਂ ਚਕ ਮਾਂਹੀ, ਨਿੰਦਕ ਲਹੈ ਨ ਢੋਈ।
ਰਾਮਦਾਸ ਸੁਰ ਨਰ ਸਿਧ ਦਾਨਵ, ਆਦਰ ਕਰੈ ਨ ਕੋਈ।403।

ਪਰਚੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਧੀ ਮੱਧਕਾਲੀ ਸਾਖੀਆਂ ਵਾਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਸੰਕੇਤ ਲੈ ਕੇ ਘੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਧਰਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ ਪਰਚਾ ਸਤਵਾਂ ਵਿਚ ‘ਮਨ ਮੇਰੋ ਮੇਰੋ ਗਜ’, ਪਰਚਾ ਨੌਵਾਂ’ ਵਿਚ ‘ਪਾੜੇ ਪੜੋਸਣਿ ਪੂਛਿ’ ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਵਿਚ ‘ਮੈਂ ਅੰਧੁਲੇ ਕੀ ਟੇਕ’ ਅਤੇ ਪਰਚਾ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਵਿਚ ‘ਐਸੋ ਰਾਮ ਰਾਇ ਅੰਤਰ’ ਆਦਿ ਸ਼ਬਦ ਆਧਾਰ-ਸਰੋਤ ਬਣੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਭਾਗ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਬਿਰਤਾਂਤ ਕਿਹਾ ਹੈ।

ਬਿਰਤਾਂਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਪਰਚਾ ਬਾਲ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਠਾਕਰ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ਬਾਰੇ ਹੈ ਜਿਸ ਵੱਲ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਇਸ਼ਾਰਾ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਥਾ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਜਾਗਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਬਿਹਬਲਤਾ ਨਾਲ ਵੀ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਭੁੱਖ ਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਿਗਿਆਸੂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਭੁੱਖ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਸਭ ਕੁਝ ਗੌਣ ਹੈ:

ਨਾਮਦੇਵ ਜਿਉ ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਗਾਸਿਆ, ਸੋ ਅਬ ਕਹੌਂ ਸੁਣਾਈ।
ਨਾਮਦੇਵ ਕਾ ਨਾਂਨਾ ਨਿਤ ਨਿਤ, ਪ੍ਰਭੁ ਕਉ ਦੂਧੁ ਪਿਆਈ।170।
ਦੇਖਤ ਦਾਸ ਦਇਆ ਕਰਿ ਦੁਖੁ ਸਿਉ, ਨੈਨੀ ਨੀਰ ਭਰਿ ਆਏ।
ਕਰ ਗਹਿ ਨਾਥ ਕਰੀ ਅਤਿ ਕਰੁਣਾ, ਲੇ ਜਨ ਕੰਠ ਲਗਾਏ।
ਮਸਤਕਿ ਚੂੰਮਿ ਮਿਹਰਿ ਕਰਿ ਮੋਹਣ, ਗੋਦੀ ਲੀਆ ਬੈਠਾਏ।
ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਮਾ ਬਡਭਾਗਾ, ਸਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਜਿਨਿ ਪਾਏ।181।

ਦੂਜੀ ਕਥਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਮੁਗਲ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭਗਤ ਨਾਲ ਛਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਪਛਾਣ ਲੈਣ ਬਾਰੇ ਹੈ:

ਮੁਗਲ ਰੂਪ ਧਰਿ ਕੈ ਮਨਮੋਹਣ, ਸਨਮੁਖ ਲੈਣ ਸਿਧਾਇਆ।
ਰਾਮਦਾਸ ਜਨ ਕੈ ਰੰਗ ਰਾਤੇ, ਅਦਭੁਤ ਸਬਦੁ ਉਪਾਇਆ।185।
ਨਾਮਾ ਨਿਰਤ ਕਰਤ ਨਰਹਰ ਕਉ, ਐਸੇ ਬੈਨ ਉਚਾਰੀ।
ਮੀਠੇ ਬੋਲ ਮੁਗਲ ਤੁਮ ਨਾਹੀ, ਪਗੜੀ ਖੂਬ ਤੁਮਾਰੀ।
ਨੈਨੀ ਰੂਪੁ ਮਗਨ ਹੋਇ ਨਿਰਧੈ, ਸਿਰ ਪਰ ਧਰੀ ਬਿਗਾਰੀ।
ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਮਾ ਮਗਨਾਨਾ, ਮਨ ਮਹਿ ਹਸੇ ਮੁਰਾਰੀ।186।

ਤੀਜੇ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਕੂਕਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਘਿਉ ਦਾ ਕਟੋਰਾ ਪਿੱਛੇ ਲੈ ਕੇ ਦੌੜਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ:

ਨਾਮਦੇਵ ਘਿਵ ਲੇ ਕਰਿ ਨਾਠਾ, ਪਰਿਆ ਨਾਥ ਕੇ ਪਾਛੈ।
ਚਿਤ ਹਿਤ ਸਿਆਮ ਚੁਪ ਰਮੈਂ, ਦੇਵੌ ਭੋਗ ਲਗਾਵੋ ਆਛੈ।
ਮੈ ਤੋ ਦੌਰਿਆ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਸਾਕੌ, ਬਹੁਤੁ ਦਰਸੁ ਮਨੁ ਬਾਛੈ।
ਰਾਮਦਾਸ ਹਸਿ ਮਿਲੇ ਰਮਾਪਤਿ, ਕਟ ਪੀਤੰਬਰ ਕਾਛੈ।189।

ਚੌਥੀ ਕਥਾ ਵਿਚ ਫਿਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲੈਣ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਛਾਣ ਲੈਣ ਦੀ ਵਿਥਿਆ ਹੈ:

ਪਲ ਮਹਿ ਦਿਆਲ ਭੂਤ ਤਨ ਪਲਟਿਆ, ਸਿਆਮ ਸੁੰਦਰ ਤਨ ਕੀਨਾ।
ਸਾਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦੇਖਿ ਸੇਵਕ ਕੀ, ਦਰਸਨ ਨਾਥ ਤਬ ਦੀਨਾ।
ਗਦ ਗਦ ਕੰਠ ਨੈਨ ਜਲ ਪੂਰਨ, ਪ੍ਰੇਮ ਪ੍ਰਭੂ ਕੈ ਭੀਨਾ।
ਰਾਮਦਾਸ ਜਨ ਕੈ ਰੰਗ ਰਾਤੇ, ਲਾਇ ਕੰਠ ਸੋ ਲੀਨਾ।194।
ਨਾਮੈ ਕਉ ਨਰਹਰਿ ਹਸਿ ਪੂਛੇ, ਈਹਾ ਮੈ ਭੀ ਜਾਤਾ।
ਭੂਤ ਦੇਖਿ ਭੈ ਕੀਆ ਨ ਮਨ ਮਹਿ, ਮਗਨ ਰਹਾ ਮਦਮਾਤਾ।195।

ਪਰਚੀ ਦੇ ਛੇਵੇਂ ਪ੍ਰਕਰਣ ਵਿਚ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ-ਜੱਸ ਕਰਨ ਆਏ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪੰਡਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੁਰਕਾਰਨ, ਭਗਤ ਦੀ ਪੁਕਾਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਅਤੇ ਆਖਰਕਾਰ ਦੇਹੁਰਾ ਫਿਰਨ ਦੀ ਸਾਖੀ ਹੈ:

ਦੇਵਲ ਫਿਰਤ ਨੈਨ ਜਬ ਦੇਖਿਓ, ਬਿਸਮ ਭਏ ਨਰ ਨਾਰੀ।
ਇਹ ਕੈਸੇ ਕਰਿ ਉਠਿਓ ਭੂਮਿ ਤੇ, ਅਧਕ ਅਥਰਬਣ ਭਾਰੀ।
ਸਭ ਹੀ ਕਹੈ ਸੰਤ ਨੈ ਫੇਰਿਓ, ਇਨ ਹਮ ਲੀਏ ਉਬਾਰੀ।
ਧੂਪ ਦੀਪ ਧਰਿ ਚੰਦਨ ਅੱਛਤ, ਪੂਜਤ ਪਰਜਾ ਸਾਰੀ।
ਰਾਮਦਾਸ ਰਾਖੀ ਪਤਿ ਜਨ ਕੀ, ਧੰਨ ਧੰਨ ਗਿਰਧਾਰੀ।219।

ਅਗਲੀ ਸਾਖੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਾਖੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।ਇਸ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਦਿਨ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਰਾਦਰੀ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਮਿਹਣਾ ਮਰਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਹ ਜੱਦੀ ਪੁਸ਼ਤੀ ਕੰਮ (ਰੰਗਣ ਅਤੇ ਸਿਉਣ) ਛੱਡ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਿਉਂ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ? ਭਗਤੀ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਨੂੰ ਮੰਗ-ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਲਾਜ ਲਾਈ ਹੈ। ਬਿਹਤਰ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਪਰਤ ਆਉਣ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਬਦ ‘ਮਨ ਮੇਰੋ ਗਜ ਜਿਹਬਾ ਮੇਰੀ ਕਾਤੀ’ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੰਮ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸੰਦਾਂ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਰਥ ਭਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਨਾ ਹੋਈ ਤੇ ਉਹ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਰੱਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣ ’ਤੇ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਲੱਗੇ। ਬਖਸ਼ਣਹਾਰ ਭਗਤ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਲੋਕ ਅੱਸ਼-ਅੱਸ਼ ਕਰ ਉੱਠੇ:

ਉਠੇ ਸਭੇ ਬਾਂਧਨ ਕਉ ਅਹ ਮੁਖ, ਅਖੀ ਹੋਇ ਗਏ ਅੰਧੇ।
ਰੁਕ ਗਏ ਸਾਸ ਸਬਦ ਨਹੀ ਨਿਕਸੈ, ਪਰੇ ਕਾਲ ਕੀ ਬੰਧੇ।
ਜਕੜੇ ਗਏ ਜਹਾਂ ਤਿਹਿ ਜੋ ਥੇ, ਬੰਧ ਬੰਧ ਗਹਿ ਬੰਧੇ।
ਰਾਮਦਾਸ ਦੇਖਿਆ ਨਿਜ ਨੈਨੀ, ਕਾਲ ਖੜਾ ਸਰ ਬੰਧੇ।236।
ਗਿਰ ਕਰ ਚਰਨ ਗਹੇ ਨਾਮੈ ਕੇ, ਨੈਨ ਨੀਰ ਭਰਿ ਰੋਈ।
ਅਬ ਕੈ ਦਿਆਲ ਬਚਾਵੋ ਇਨ ਕਉ, ਚੂਕ ਬਡੀ ਏਹ ਹੋਈ।
ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰੈ ਕੰਟਕ ਖਲ ਊਪਰ, ਸਾਧ ਜਗਤ ਮੈ ਸੋਈ।
ਰਾਮਦਾਸ ਹਰਿ ਜਨ ਹਰਿ ਏਕੋ, ਭੇਦ ਭਰਮ ਨਹੀ ਕੋਈ।237।

ਅਠਵੇਂ ਅਤੇ ਨੌਵੇਂ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਟੁੱਟੀ ਹੋਈ ਛੰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਆਪ ਨਵੀਂ ਛੰਨ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਦੇਣ ਦੀ ਸਾਖੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਜਿਸ ਛੰਨ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖਸਤਾ ਹੋ ਗਈ। ਉਹ ਬਰਸਾਤ ਵਿਚ ਚੌਂਦੀ ਤੇ ਗਰਮੀ-ਸਰਦੀ ਤੋਂ ਵੀ ਲੋੜੀਂਦਾ ਬਚਾਅ ਨਾ ਕਰਦੀ। ਭਗਤ ਜੀ ਦੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਦੁਖੀ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਨਵੀਂ ਛੰਨ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਨਾ ਕਹਿੰਦੇ। ਇਕ ਦਿਨ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਬਾਹਰ ਗਏ ਹੋਏ ਸਨ। ਪਰਤਣ ’ਤੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਪੁਰਾਣੀ ਛੰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਨਵੀਂ ਛੰਨ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਘਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਕ ਤਰਖਾਣ ਸਾਰਾ ਸਾਜ-ਸਾਮਾਨ ਸਿਰ ’ਤੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਇਆ ਸੀ ਤੇ ਘੜੀਆਂ-ਪਲਾਂ ਵਿਚ ਛੰਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਚਲਿਆ ਗਿਆ।

ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਦੂਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਨਾ ਲਈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਰਹੱਸ ਖੁੱਲ੍ਹਣ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਹ ਗੱਲ ਹੀ ਹੋਰ ਸੀ:

ਉਠਿ ਨਾਮਾ ਜਬ ਘਰ ਕਉ ਆਏ, ਲੋਕਾਂ ਜਾਇ ਸੁਣਾਇਆ।
ਕੋਈ ਇਕ ਬੇਢੀ ਤੁਮਰੇ ਘਰ ਕੀ, ਛਪਰੀ ਬਾਂਧਿ ਸਿਧਾਇਆ।
ਮੋਲ ਮਜੂਰੀ ਕਛੂ ਨ ਲੀਨੀ, ਖਿਚੜੀ ਨਾਜ ਨ ਖਾਇਆ।
ਰਾਮਦਾਸ ਖੜ ਬਾਂਸ ਛਲੇਡਾ, ਆਪ ਸੀਸ ਧਰਿ ਲਿਆਇਆ।245।
ਸਭ ਹੀ ਕਰੈ ਸੰਤ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਆਠ ਪਹਰ ਅਨਰਾਗੇ।
ਪਲ ਭਰਿ ਪਾਸ ਤਜੈ ਨਹੀਂ ਕਬਹੂੰ, ਸਦਾ ਰਹਤ ਸੰਗ ਲਾਗੇ।
ਨਿਸਦਿਨ ਸਾਂਝ ਪ੍ਰਭਾਤ ਦੁਪਹਰੀ, ਪ੍ਰੇਮ ਸਮਤ ਕੇ ਪਾਗੇ।
ਰਾਮਦਾਸ ਰਤਿ ਰੰਗ ਜਨ ਕੈ, ਭਾਗ ਬਡੇ ਤਿਨ ਜਾਗੇ।246।

‘ਪਰਚੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ’ ਵਿਚ ਅਗਲੀ ਸਾਖੀ ਅਜਿਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਨਾ ਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪਰਚੀ/ਸਾਖੀ ਵਿਚ। ਇਸ ਸਾਖੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਦਿਨ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨਹਾ- ਧੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਸਣ ਉੱਪਰ ਬੈਠੇ ਭਗਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸੀ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਸ਼ੋਰ ਪੈਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਮਰ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਿਧਵਾ ਸਤੀ ਹੋਣ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਏਨੇ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਰਥੀ ਉੱਥੇ ਲਿਆ ਧਰੀ ਜਿੱਥੇ ਭਗਤ ਜੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਸਨ। ਉਸ ਵਿਧਵਾ ਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਕ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾ ਸੁਹਾਗਣ ਹੋਣ ਦਾ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਭਾਣਾ ਵਾਪਰ ਗਿਆ ਹੈ:

ਕਰ ਗਹਿ ਨਾਮੈ ਕਾਨ ਮਰੋੜਿਆ, ਉਠਿ ਬੈਠਾ ਉਹੁ ਪ੍ਰਾਣੀ।
ਊਚੀ ਸੁਰ ਕਰਿ ਅਧਕ ਉਮਗਿ ਸਿਉ, ਬੋਲਿਆ ਹਰਿ ਹਰਿ ਬਾਣੀ।
ਚਾਰ ਬਰਨ ਨਾਰੀ ਨਰ ਸਭ ਹੀ, ਪਾਇ ਪਏ ਨ੍ਰਿਪ ਰਾਣੀ।
ਪ੍ਰਗਟ ਭਈ ਸਾਖੀ ਜਗ ਸਗਰੈ, ਤੀਨ ਲੋਕ ਮੈ ਜਾਣੀ।263।
ਬ੍ਰਹਮਨ ਖਤ੍ਰੀ ਵੈਸ ਸੂਦ੍ਰ ਸਭ, ਭਏ ਮੋਲ ਬਿਨਿ ਦਾਸੇ।
ਸੇਵ ਲਗੇ ਨਾਮੇ ਕੀ ਸੁਖ ਸਿਉ, ਕਾਜ ਭਏ ਤਬ ਰਾਸੇ।
ਦਰਸਨ ਦੇਖਿ ਦ੍ਰੁਮਤਿ ਤਿਨ ਬਿਨਸੀ, ਪਾਪ ਪ੍ਰਬਲ ਤਜਿ ਨਾਸੇ।
ਰਾਮਦਾਸ ਕਿਰਪਾ ਕਰਿ ਹਰਿ ਜਨ, ਕਾਟਿ ਦੀਏ ਜਮ ਢਾਸੇ।264।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਦਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਗਲੇ ਅਰਥਾਤ ਗਿਆਰ੍ਹਵੇਂ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਕਮਾਈ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸੁਣ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਹਜ਼ੂਰ ਸੱਦ ਭੇਜਿਆ। ਸ਼ਾਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਜਿਆ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਜ਼ਿਬਹ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਗਊ ਨੂੰ ਜੀਵਾਲਣ ਵਾਸਤੇ ਸੱਤ ਘੜੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਸੁਲਤਾਨ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਅਟੱਲਤਾ ਅਤੇ ਵਿਆਪਕਤਾ ਬਾਰੇ ਬੜਾ ਕੁਝ ਦੱਸਿਆ, ਪਰ ਉਹ ਟੱਸ ਤੋਂ ਮੱਸ ਨ ਹੋਇਆ। ਆਖ਼ਰ ਆਮ ਰਵਾਇਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਭਗਤ ਜੀ ਕੋਲ ਤਿੰਨ ਬਦਲ ਰੱਖੇ ਗਏ; ਮਰੀ ਗਾਂ ਜਿਵਾਉਣੀ, ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਇਨਕਾਰ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ। ਫ਼ੀਲਵਾਨ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਖ਼ੂਨੀ ਹਾਥੀ ਵੀ ਮੰਗਵਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਧਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਕਟ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਚਾਰੀ ਰੋਂਦੀ-ਕੁਰਲਾਉਂਦੀ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੁੱਜੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਜਾਨ-ਬਖਸ਼ੀ ਲਈ ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਪਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਉਸ ਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਅਕੀਦੇ ਦੇ ਪੱਕੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਸੁਲਤਾਨ ਦੇ ਹੁਕਮ ’ਤੇ ਜਲਾਦਾਂ ਨੇ ਭਗਤ ਦੀ ਦੇਹ ਦੀ ਪੰਡ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਹਾਥੀ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆ ਧਰੀ। ਸਾਰਾ ਸ਼ਹਿਰ ਇਹ ਕਾਰਾ ਵੇਖਣ ਲਈ ਉਲਟ ਪਿਆ। ਭਗਤ ਜੀ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਅਡਿੱਗ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਜਾਪ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਆਖਰ ਸਭਨਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਬਹੁੜੀ ਕਰਨ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਭਗਤ ਦੀ ਰੱਛਿਆ ਕੀਤੀ। ਸੁਲਤਾਨ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਪੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਣ ਲਈ ਹਾੜੇ ਕੱਢਣ ਲੱਗਾ:

ਪਾਤਸਾਹ ਪੈਰਾਂ ਪਰਿ ਗਿਰਕੈ, ਸਿਰਜਾ ਸਿਰ ਧਰਿ ਕੀਆ।
ਧਨ ਨਾਮਾਂ ਧਨ ਭਗਤਿ ਤੁਮਾਰੀ, ਸਾਹਿਬ ਬਸਿ ਕਰਿ ਕੀਆ।323।
ਬਿਦਾ ਹੋਇ ਘਰ ਕਉ ਜਬ ਚਲੇ, ਜਗਤ ਕਰਤ ਜੈਕਾਰਾ।
ਸਾਹ ਸਲੇਮ ਕਹੈ ਸੁਣੁ ਨਾਮਾ ਸਾਚਾ ਰਾਮ ਤੁਮਾਰਾ।
ਅਬ ਮੋਕਉ ਉਪਦੇਸ ਬਤਾਵੌ ਕਹਾ ਕਰੌ ਮੈਂ ਕਾਰਾ।
ਰਾਮਦਾਸ ਨਾਮਾ ਕਹੈ ਨਰਪਤਿ ਪ੍ਰਜਾ ਕਰੋਂ ਪ੍ਰਤਿਪਾਰਾ।331।

ਬਾਰ੍ਹਵੇਂ ਪਰਚੇ ਵਿਚਲੀ ਸਾਖੀ ਵੀ ਬੜੀ ਦਿਲਚਸਪ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਬੜਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ। ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਦੋਵੇਂ ਰਲ ਕੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੱਸਣ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਰੂਪ ਕੀ ਹੈ? ਤਹਿ ਵਿਚ ਮਨਸ਼ਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਜਿਸ ਸਰੂਪ ਦਾ ਨਾਂ ਲਏਗਾ, ਉਹ ਧਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਰਲਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰੇਗੀ। ਭਗਤ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉੱਤਰ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਦੇ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ ਅਰਥਾਤ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਾ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੀ ਦਿੱਸੇਗਾ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੀਸ਼ੇ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਹੀ ਦਿੱਸਦੀ ਹੈ, ਠੀਕ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੋ ਜਿਹੀ ਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਦਿੱਸੇਗਾ:

ਤੁਰਕ ਨਿਹਾਰੈ ਤੁਰਕ ਰੂਪ ਹੈ, ਮੁਖ ਪਰਿ ਮੂਛ ਮੁੰਡਾਈ।
ਹਿੰਦੂ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪੜੈ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ, ਤਿਲਕ ਜਨੇਊ ਪਾਈ।
ਨਾਰੀ ਪੁਰਖ ਸਭਨ ਕੀ ਸੂਰਤਿ, ਜੋ ਨਿਰਖੈ ਮੁਖ ਜਾਈ।
ਰਾਮਦਾਸ ਜੈਸੇ ਕਉ ਤੈਸਾ, ਰਲਾ ਨਹੀ ਤਿਲ ਰਾਈ।345।

ਅਖੀਰਲਾ ਪਰਚਾ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਵਿਚਲਾ ਬਿਰਤਾਂਤ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ’ਤੇ ਲੰਮੇਰਾ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਰਤਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਦ ਮੋਈ ਗਊ ਜੀਵਾਈ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੱਸ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕਾਂ ਦੀ ਏਨੀ ਭੀੜ ਜੁੜਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਖਾਣਾ-ਪੀਣਾ ਵੀ ਮੁਹਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬੇ ਤੋਂ ਅੱਕ ਕੇ ਇਕ ਦਿਨ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਘਰ-ਬਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੰਡਰਪੁਰ ਜਾ ਡੇਰਾ ਲਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਇਕ ਹਮਜ਼ਾਤ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਨਾਲ ਭਜਨ-ਬੰਦਗੀ ਅਤੇ ਕਥਾ-ਕੀਰਤਨ ਵੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਪੰਡਰਪੁਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਨੁਮਾਨ ਲਾਉਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿ ਇਹ ਉਹੋ ਹੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਹੋਣ; ਪਰ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹਿੰਮਤ ਨਾ ਪਈ। ਜੋ ਕੁਝ ਭੇਟਾ ਚੜ੍ਹਦੀ, ਉਹ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦੇ। ਇਕ ਸ਼ਾਮ ਜਦ ਆਰਤੀ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਲੋਕ ਜੁੜ ਗਏ। ਨਗਰ ਦਾ ਹੁਕਮਰਾਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਖੇਡ ਕੇ ਪਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਜਨ-ਕੀਰਤਨ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਅਤੇ ਖਲਕਤ ਜੁੜੀ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਘੋੜਾ ਤ੍ਰਭਕ ਕੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਦੋ ਘੜੀਆਂ ਰਾਤ ਗਈ ਤਕ ਹੁਕਮਰਾਨ ਨੇ ਉਡੀਕਿਆ ਤੇ ਅੱਕ ਕੇ ਭਗਤ ਜੀ ਨੂੰ ਗਾਲ੍ਹ-ਮੰਦਾ ਕਰਦਾ ਉੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿ ਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੋਰ-ਸ਼ਰਾਬਾ ਬੰਦ ਕਰਾਉਣ। ਡੰਡੇ ਵਰ੍ਹਨ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਖਿੰਡ-ਪੁੰਡ ਗਈ। ਰਾਜਾ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਲੋਕੀਂ ਭਗਤ ਜੀ ਕੋਲੋਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਜੁੜਨ ਲੱਗੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬੇਰਸੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਧਰ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਸੁਪਨਾ ਆਇਆ ਕਿ ਰਾਜੇ ਨੇ ਹੁਣ ਤਕ ਜੋ ਕੁਝ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਸਭ ਵਿਸਟਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਦੁਰਗੰਧ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਜਾਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਰਾਜੇ ਨੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਦੁਰਬਚਨ ਬੋਲੇ ਹਨ ਜਿਸ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ‘ਪਰਚੀ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ’ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਸਨ। ਇਸ ਵਿਚ ਆਮ ਧਾਰਮਿਕ ਨਾਇਕਾਂ ਅਤੇ ਸੰਤਾਂ-ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਭਜਨੀਕ, ਸਾਧੂ ਬਿਰਤੀ, ਕਰਾਮਾਤੀ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤੈਸ਼ੀ ਬਿੰਬ ਉਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਚਮਤਕਾਰੀ ਰੂਪ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦਾ, ਲੇਖਕਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਨਭਾਉਂਦਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਭਗਤ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸੰਕੇਤਾਂ ਅਤੇ ਕਿਵਦੰਤੀਆਂ ਉੱਪਰ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ ਜੋ ਲੋਕ-ਸਿਮਰਤੀ ਵਿਚ ਵੈਸੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਕਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪਰਚੀ ਵਿਚਲੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦਾ ਆਕਾਰ ਇਕਸਾਰ ਨਹੀਂ। ਤੀਜਾ ਪਰਚਾ ਤਿੰਨ ਬੰਦਾਂ ਦਾ ਹੈ, ਪੰਜਵਾਂ ਪਰਚਾ ਕੇਵਲ ਦੋ ਬੰਦਾਂ ਦਾ ਹੈ ਜਦਕਿ ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ ਪਰਚਾ ਇਕ ਸੌ ਬੰਦਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਹੈ। ਜ਼ਾਹਰ ਹੈ ਕਿ ਨਾਇਕ ਦਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉੱਘੜਦਾ ਅਤੇ ਸੁੰਗੜਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਪਰਚੀਆਂ ਨਾਲੋਂ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਪਰਚੀ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ :

1. ਬਾਣੀ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ : ਸੰਪਾ. ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ, 1989, ਸਫ਼ਾ 18.
2. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ : ਸੰਪਾ. ਗਿਆਨੀ ਨਿਰਮਲ ਸਿੰਘ, ਮਨਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਬਰਾੜ, ਗਲੀ ਸ਼ਹੀਦ ਬੁੰਗਾ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਨਵੰਬਰ 1974, ਭਾਗ ਪੰਜਵਾਂ, ਸਫ਼ਾ 2843.
3. ਬਾਣੀ ਬਾਬਾ ਰਾਮਦਾਸ, ਸੰਪਾ. ਡਾ. ਜਸਬੀਰ ਸਿੰਘ ਸਾਬਰ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ, 1989, ਸਫ਼ਾ 20.