ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੁਰ-ਇਤਿਹਾਸ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਅਧਿਆਤਮਕ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵਿਦਵਤਾ ਦਾ ਟਕਸਾਲੀ ਨਮੂਨਾ ਸਨ। ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਪੰਡਿਤ, ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਕਵੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ-ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਦੇ ਚੋਣਵੇਂ ਨਾਮਵਰ ਸਿੱਖਾਂ, ਜੋ ਇਤਫਾਕ ਨਾਲ ਲੇਖਕ ਵੀ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਬੜੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਰਚੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ” ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਕਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ।

ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਬੰਦਾਂ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਗਏ ਉਪਰੋਕਤ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚਲੇ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪ੍ਰਸੰਗ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ, ਪਰ ਜੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇਕ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਦੇਣ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਇਕ ਕਬਿੱਤ ਵੇਖਣਾ ਹੀ ਕਾਫੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਬੰਦ ਵਿਚ ਭਾਈ ਜੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਅਵਤਰਣ ਨਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਕੁਝ ਵੀ ਬਾਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਚਣਾ:

ਛਾਇ ਜਾਤੀ ਏਕਤਾ ਅਨੇਕਤਾ ਬਿਲਾਇ ਜਾਤੀ,
ਹੋਵਤੀ ਕੁਚੀਲਤਾ ਕਤੇਬਨ ਕੁਰਾਨ ਕੀ।
ਪਾਪ ਹੀ ਪ੍ਰਪਕ ਜਾਤੇ ਧਰਮ ਧਸਕ ਜਾਤੇ,
ਬਰਨ ਗਰਕ ਜਾਤੇ ਸਹਿਤ ਬਿਧਾਨ ਕੀ।
ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਦੇਹੁਰੇ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੂਰ ਹੋਤੇ,
ਰੀਤ ਮਿਟ ਜਾਤੀ ਕਥਾ ਬੇਦਨ ਪੁਰਾਨ ਕੀ।
ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਪਾਵਨ ਧਰਮ ਸੂਰ,
ਮੂਰਤ ਨ ਹੋਤੀ ਜਉ ਪੈ ਕਿਰਪਾ ਨਿਧਾਨ ਕੀ।

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅੱਧ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਲੇਖਣ ਦਾ ਇਕ ਸਿੱਧਾ ਜਿਹਾ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਪਰ ਲਿਖੇ ਗਏ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਉਪਰੰਤ ਕੁਝ ਨਤੀਜੇ ਕੱਢੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣੇ ਕੋਣ ਅਤੇ ਮਨਸ਼ਾ ਮੁਤਾਬਕ ਵਖਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ” ਅਤੇ “ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗ੍ਰੰਥਾਂ” ਵਿਚ ਇਹੋ ਵਿਧੀ ਅਪਨਾਈ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਕ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅੱਖਰਾਂ ਵਿਚ ਉਪਲਬਧ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਮਦਦ ਲਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਾਵਿ ਦਾ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਮਿਥਿਹਾਸੀਕਰਨ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਉੱਪਰ ਖੋਜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਅਣਡਿੱਠ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਨੇਕ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵੀ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਪਰੋਕਤ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸਰਲ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਟੀਕੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੱਲ ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਆਧਾਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨਹੀਂ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਲਿਖੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ” ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਆਮ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਸੰਪਾਦਨ ਦਾ ਕੰਮ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤਾਂ ਕਾਫੀ ਪੁਰਾਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਪਾਸੇ ਬਹੁਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਿਆ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ “ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ” ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਬਾਰੇ ਨਵੀਨ ਵਿਗਿਆਨਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣਾਂ ਨਾਲ ਖੋਜ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕੰਮ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਪਾਦਿਤ ਗ੍ਰੰਥ 1934 ਈ: ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵੱਲੋਂ ਚੌਦਾਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ ਜਿਲਦ ਭੂਮਿਕਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਦੀ ਹੈ ਜਦ ਕਿ ਬਾਕੀ ਤੇਰਾਂ ਜਿਲਦਾਂ ਵਿਚ ਅਰਥਾਂ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਸਹਿਤ ਮੂਲ ਪਾਠ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਤਾਵਨਾ ਵਿਚ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਸਦੀਵੀਂ ਅਤੇ ਢੁਕਵੀਂ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਪ੍ਰਤੀ ਗਿਲਾ ਵੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਓਰੀਐਂਟਲ ਕਾਲਜ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਗਿ. ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਬੀੜਾ ਉਠਾਇਆ। ਉਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੱਦੀ ਪਿੰਡ ਨੂਰ ਦੀ ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਹੋਈ, ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 1966 ਈ: ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ “ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਚੂੜਾਮਣਿ ਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ” ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ, ਇੰਜ ਖੋਜ ਦੀ ਗੱਲ ਚੱਲ ਨਿਕਲੀ। ਖੋਜ ਦੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਯਤਨ ਉਪਾਧੀ ਨਿਰਪੇਖ ਸਨ। ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੀ ਪੁਸਤਕ “ਮਹਾਂਕਵੀ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ” (1964 ਈ:) ਵੀ ਇਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਰੰਭਲੇ ਯਤਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਖੋਜ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਮਹੱਤਵ ਹੈ।

ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਉਪਾਧੀ ਸਾਪੇਖ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਡਾ. ਜੈ ਭਗਵਾਨ ਗੋਇਲ ਦੇ ਹਿੰਦੀ ਖੋਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ “ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਔਰ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਯ ਕੇ ਕਾਵਯ ਤਤਵੋਂ ਕਾ ਅਧਿਐਨ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤ: ਛੰਦ ਔਰ ਅਲੰਕਾਰ ਕੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੇ” ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਪੀ ਐੱਚ. ਡੀ. ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਲਈ ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਕੁਰਕਸ਼ੇਤਰ ਨੂੰ 1964 ਈ: ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋ 1970 ਈ: ਵਿਚ ਪੁਸਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਛਪਿਆ। ਡਾ. ਗੋਇਲ ਦੀਆਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਦੀਆਂ ਦੋ ਹੋਰ ਲਿਖੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਹਨ : “ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ” (ਸੰਖਿਪਤ) ਅਤੇ “ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ” (1992 ਈ:) ਪੀ ਐੱਚ. ਡੀ. ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਹੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਹੋਇਆ, ਡਾ. ਸਾਬਿੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸਾਗਰ ਦਾ ਖੋਜ ਕਾਰਜ Historical analysis of Nanak Parkash ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ 1993 ਈ: ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਉਪਾਧੀ ਸਾਪੇਖ ਖੋਜ ਵਿਚ ਅਗਲਾ ਕੰਮ ਡਾ. ਰੁਪਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਕਾਹਲੋਂ) ਦਾ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ “ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ” (14 ਜਿਲਦਾਂ) ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੂਚਕ ਤਤਕਰਾ, ਸਣੇ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸਟਿਪੱਣ ਸੰਪਾਦਨ ਦੇ ਜੋ “ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਰਚਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਅਨੁਕ੍ਰਮਣਿਕਾ” ਨਾਂ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਵੱਲੋਂ 1998 ਈ: ਵਿਚ ਛਪ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇੰਜ ਮੇਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਿੰਦੀ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਖੋਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਉਪਾਧੀ ਨਿਰਪੇਖ ਖੋਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਡਾ. ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕ “ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਚਨਾ-ਸੰਸਾਰ” (1991 ਈ:) ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚਲੇ ਲੇਖ ਦਰਅਸਲ ਪੰਜਾਬੀ ਅਕਾਡਮੀ, ਦਿੱਲੀ ਵੱਲੋਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਕਰਵਾਏ ਗਏ ਇਕ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹੇ ਤੇ ਵਿਚਾਰੇ ਗਏ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰੀ, ਦਰਸ਼ਨ, ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿਚ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਭਾਂਤ ਦੀ ਇੰਨੀ ਸਮੱਗਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਰ ਕਈ ਖੋਜ ਵਿਸ਼ੇ ਲੱਭੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮੱਧਕਾਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਸਮਰੱਥਾਵਾਨ ਖੋਜਕਾਰ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪਾ ਸਕਣ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਵਿੱਚੋਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਕੁਝ ਮੌਲਿਕ ਅਤੇ ਸਾਰਥਕ ਲੱਭਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਣਗੇ।

ਇੰਜੀ: ਸ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਸੰਪਾਦਿਤ “ਸਾਹਿਤ ਗਗਨ ਦੇ ਸੂਰਜ : ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ” ਪੁਸਤਕ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਸਮਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ ਸੇਵਾ, ਕਾਵਿ ਕੌਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉੱਪਰ ਖੋਜ ਵਿਚ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹੈ। ਸ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਆਪਣਾ ਖੇਤਰ ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀ ਪਿਤਾ ਸ. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖੜਗ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਭਾਂਤ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕਰਨ, ਛਾਪਣ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਖੋਜ ਦੀ ਜਾਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਇਸੇ ਜਾਗ ਅਤੇ ਸ਼ੌਂਕ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਫਲ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 25 ਦੇ ਕਰੀਬ ਲੇਖ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਛੇ ਲੇਖ ਸਵਰਗੀ ਸ. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖੜਗ ਜੀ ਦੀ ਕਲਮ ਤੋਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਕਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ, ਜੀਵਨੀਮੂਲਕ ਵੇਰਵਿਆਂ, ਤਤਕਾਲੀ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਾਹਿਤ ਸੇਵਾ, ਕਾਵਿ ਕਲਾ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੇਖਾਂ ਵਿਚ ਖੜਗ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਜੀ ਬਾਰੇ ਮਿਲਦੇ ਹਰ ਇਕ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣਾ ਨਿਰਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਸੁਯੋਗ ਖੋਜਕਾਰ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰ ਪੂਰਵਲੇ ਖੋਜਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਰਚਾ ਕੇ ਬੜੇ ਪੁਖਤਾ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਧਾਰਨਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਕਹਿਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਛੇ ਲੇਖ ਹੀ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਲੇਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤੇ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹਨ। ਸਵਰਗੀ ਖੜਗ ਜੀ ਨੂੰ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਖੋਜ ਦੀ ਚੇਟਕ ਗਿ: ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਲਗਾਈ ਕਿਉਂਕਿ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਦੇਣ ਦੀ ਬੜੀ ਕਦਰ ਸੀ। ਗਿ: ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਆਪ ਵੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਤਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਛਪਵਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਾਸੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਗਿ: ਖਜ਼ਾਨ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਸ. ਰਘਬੀਰ ਸਿੰਘ (ਭਰਤ) ਦਾ ਇਕ ਭਰਵਾਂ ਲੇਖ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਖੋਜ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਤਿਅੰਤ ਮੁੱਲਵਾਨ ਹੈ। ਸ. ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਖੜਗ ਹੁਰਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਤਿੰਨ ਜੀਵਨੀ-ਮੂਲਕ ਲੇਖ ਹਨ। ਡਾ. ਹਰਮੀਤ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਰਾਮ ਮੂਰਤੀ, ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਆਸ਼ਾ ਨੰਦ ਵੋਹਰਾ, ਡਾ. ਹਰਬੰਸ ਕੌਰ (ਸੱਗੂ) ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਲੇਖ ਤਾਂ ਹਨ ਹੀ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ। ਇੰਜੀ: ਸ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਤਿੰਨ ਲੇਖ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, “ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼” ਵਿਚ ਮਿਲਦੇ “ਗੁਰਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ” ਦੇ ਹਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਜੀ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਬਾਰੇ ਹਨ। ਇੰਜੀ: ਸ. ਕਰਮਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ, ਲਗਦੀ ਵਾਹੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮੱਗਰੀ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਪਾਸਾਰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਉਪਰਾਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ ਖੋਜ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਹੈ।