ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਾਵਿ-ਸੁਹਜ ਸਮੁੱਚੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਾਹਾ-ਬੱਧਤਾ, ਛੰਦ ਉਪਯੁਕਤਤਾ, ਢੁੱਕਵੇਂ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਚੋਣ, ਕਾਵਿ-ਜੁਗਤਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੁਹਜ ਤੱਤ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਵਿਸਤਾਰ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੇ ਕੁਝ ਚੋਣਵੇਂ ਪਰ ਅਲਪ-ਚਰਚਿਤ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹਾਂਗੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚਲੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਸੋਧ-ਮਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ, ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ। ਕੁਝ ਵੀਰ ਕਾਵਿ ਵਿਚਲੇ ਉਤਸਾਹ ਨਾਲ ਜਿਗਿਆਸੂ ਦੀ ਮਨੋਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਯੋਧਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਵਾਰਾਂ। ਕੁਝ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਕ ਮੂੰਹ ਮੱਥਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਦਾ ਨਾਤਾ ਜਨ-ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਅਲਾਹੁਣੀਆਂ, ਬਾਰਾਮਾਂਹ, ਘੋੜੀਆਂ, ਸਦ, ਕਰਹਲੇ ਆਦਿ। ਕੁਝ ਲਿਪੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਅੱਖਰਾਂ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਭਿਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਟੀ, ਬਾਵਨ ਅੱਖਰੀ ਆਦਿ। ਕੁਝ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਕਾਲ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ- ਦਿਨ ਰੈਣਿ, ਵਾਰ ਸਤ ਅਤੇ ਪਹਰੇ ਆਦਿ। ਕੁਝ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਰੁੱਤਾਂ ਅਤੇ ਥਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- ਤਿੱਥਾਂ, ਰੁੱਤਾਂ ਆਦਿ। ਕੁਝ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਲਾਵੇ ਵਿਚ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ- ਗਾਥਾ, ਡਖਣੇ, ਚਉਬੋਲੇ ਆਦਿ। ਕੁਝ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਦੇ ਰੂੜ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ- ਆਰਤੀ, ਓਅੰਕਾਰ ਆਦਿ। ਕੁਝ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਛੰਤਗਤ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ- ਚਉਪਦੇ, ਅਸਟਪਦੀਆਂ, ਸੋਲਹੇ, ਸਲੋਕ, ਆਦਿ।1

ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਗਿੱਲ) ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜ ਵਰਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਗ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ:

1. ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ: ਜਪੁ, ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ, ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ, ਦਖਣੀ ਓਅੰਕਾਰ
2. ਸੰਗ੍ਰਹਿਤ ਰੂਪ: ਸੋ ਦਰੁ, ਸੋਹਿਲਾ
3. ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ: ਪਦਾ, ਅਸਟਪਦੀ, ਵਾਰਾਂ, ਪਉੜੀ, ਸਲੋਕ, ਕਾਫੀ, ਬਾਵਨ ਅਖਰੀ, ਪਟੀ, ਸੋਲਹੇ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ
4. ਲੋਕ ਰੂਪ: ਛੰਤ, ਘੋੜੀਆਂ, ਲਾਵਾਂ, ਅਜੁੰਲੀਆਂ, ਸਦ, ਮੁੰਦਾਵਣੀ, ਪਹਰੇ, ਦਿਨ-ਰੈਣਿ, ਵਾਰ ਸਤ, ਰੁਤੀ ਥਿਤੀ, ਬਾਰਾਮਾਂਹ, ਕਰਹਲੇ, ਵਣਜਾਰਾ ਆਦਿ।
5. ਛੰਦ ਰੂਪ: ਸਲੋਕ, ਗਾਥਾ, ਫੁਨਹੇ, ਚਉਬੋਲੇ, ਸਵੱਯੇ ਆਦਿ।2

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਚਰਚਾ ਕੇਵਲ ਅੰਜੁਲੀਆਂ, ਕਰਹਲੇ, ਸੋਲਹੇ, ਰਾਇਸਾ ਅਤੇ ਉਲਟਬਾਂਸੀ ਤਕ ਮਹਿਦੂਦ ਰਖਾਂਗੇ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅੰਜੁਲੀ/ਅੰਜੁਲੀਆਂ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ।

ਅੰਜੁਲੀ:

ਇਸ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਹੈ ਬੁੱਕ, ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵ ਪਾਣੀ ਦੀ ਉਸ ਚੁਲੀ ਤੋਂ ਹੈ ਜੋ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਮਿਤ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਮ੍ਰਿਤਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਕਿਰਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮੁਰਦੇ ਦਾ ਦਾਹ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਤਿਲ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੁਲੀਆਂ ਦੇਣ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ। ਮਰੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਲਾਭ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।3 ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਅੰਜੁਲੀ’ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅੰਜੁਲਿ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥ ਜਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤਲੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜ ਜਾਂ ਮਿਲਾ ਕੇ ਡੂਨੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਂਗ ਬਣਾਉਣਾ। ਅੰਜੁਲੀ ਦੁਆਰਾ ਪਿੱਤਰ ਜਾਂ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਚੜਾਉਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਨੂੰ ਵੀ ਅੰਜੁਲੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।4 ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਹਨ- ਉੱਜਲ, ਬੁੱਕ, ਡੂਨੇ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਹੱਥ, ਪਿੱਤਰ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕੀਤੀ ਪਾਣੀ ਦੀ ਚੁਲੀ।5 ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਕੋਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਅੰਜੁਲੀ ਦੇ ਮੋਟੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੋ ਦੀ ਅਰਥ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹੱਥ, ਭਾਣਾ ਮੰਨਣਾ ਜਾਂ ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਚੁਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਦੇਣਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਵਿਚ ਅੰਜੁਲੀਆਂ ਲਿਖੀਆ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਦੇ ਪਦਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਨੇ (1007-1008) ਦੋ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਕਲਿਤ ਹਨ (ਪੰਨਾ 1019-1020) ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਵਾਲੀ ਇਕ ਅੰਜੁਲੀ ਵਿਚ ਰੁੱਖ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਚਲਾਇਮਾਨ ਦਰਸਾ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅੱਗੇ ਸਮਰਪਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਲਈ ਸੁਖਦਾਈ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਬਿਰਖੈ ਹੇਠਿ ਸਭਿ ਜੰਤ ਇਕਠੇ॥
ਇਕਿ ਤਤੇ ਇਕਿ ਬੋਲਨਿ ਮਿਠੇ॥
ਅਸਤੁ ਉਦੋਤੁ ਭਇਆ ਉਠਿ ਚਲੇ ਜਿਉ ਜਿਉ ਅਉਧ ਵਿਹਾਣੀਆ॥1॥
ਪਾਪ ਕਰੇਦੜ ਸਰਪਰ ਮੁਠੇ॥
ਅਜਰਾਈਲਿ ਫੜੇ ਫੜਿ ਕੁਠੇ॥
ਦੋਜਕਿ ਪਾਏ ਸਿਰਜਣਹਾਰੈ ਲੇਖਾ ਮੰਗੈ ਬਾਣੀਆ॥2॥
ਸੰਗਿ ਨ ਕੋਈ ਭਈਆ ਬੇਬਾ॥
ਮਾਲੁ ਜੋਬਨੁ ਧਨੁ ਛੋਡਿ ਵਞੇਸਾ॥
ਕਰਣ ਕਰੀਮ ਨ ਜਾਤੋ ਕਰਤਾ ਤਿਲ ਪੀੜੇ ਜਿਉ ਘਾਣੀਆ॥ (ਪੰਨਾ 1019)

ਪਦਿਆਂ ਵਾਲੀ ਅੰਜੁਲੀ ਵਿਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨਮਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਅਰਥਾਤ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਆਦਿ ਦੀ ਰੀਤ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਅਤੇ ਭਾਵਹੀਣ ਦੱਸ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਮਾਇਕ ਪਰਪੰਚ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਇੱਕੋ ਸਰਬ ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਤੇ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਸਮਰੱਥ ਸੁਆਮੀ ਨੂੰ ਚਿਤਵਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ:

ਵੈਦੋ ਨ ਵਾਈ ਭੈਣੋ ਨ ਭਾਈ ਏਕੋ ਸਹਾਈ ਰਾਮੁ ਹੇ॥1॥
ਕੀਤਾ ਜਿਸੋ ਹੋਵੈ ਪਾਪਾਂ ਮਲੋ ਧੋਵੈ ਸੋ ਸਿਮਰਹੁ ਪਰਧਾਨੁ ਹੇ॥2॥
ਘਟਿ ਘਟੇ ਵਾਸੀ ਸਰਬ ਨਿਵਾਸੀ ਅਸਥਿਰੁ ਜਾ ਕਾ ਥਾਨੁ ਹੇ॥3॥
ਆਵੈ ਨ ਜਾਵੈ ਸੰਗੇ ਸਮਾਵੈ ਪੂਰਨ ਜਾ ਕਾ ਕਾਮੁ ਹੇ॥4॥
ਭਗਤ ਜਨਾ ਕਾ ਰਾਖਣਹਾਰਾ॥ ਸੰਤ ਜੀਵਹਿ ਜਪਿ ਪ੍ਰਾਨ ਅਧਾਰਾ॥
ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਸਮਰਥੁ ਸੁਆਮੀ ਨਾਨਕੁ ਤਿਸੁ ਕੁਰਬਾਨੁ ਹੇ॥ (ਪੰਨਾ 1008)

ਕਰਹਲੇ:

ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਤੇ ਸਿੰਧੀ ਵਿਚ ‘ਕਰਹਾ’ ਜਾਂ ਕਰਹਲ ਊਠ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਰਹਲੇ ਉਹ ਗੀਤ ਹਨ ਜੋ ਊਠਵਾਨ ਸੌਦਾਗਰ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਊਠ ਹਕਦੇ ਜਾਂਦੇ ਤੇ ਗਾਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ।6 ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਵੀ ਕਰਹਲੇ ਨੂੰ ਸੰਗਿਆ ਦੱਸ ਕੇ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ ਊਠ, ਸ਼ੁਤਰ ਅਤੇ ਦੀਰਘ ਜੰਗ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।7 ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਹਲ ਦਾ ਸ਼ਾਬਦਿਕ ਅਰਥ ਸ਼ੁਤਰ ਜਾਂ ਊਠ ਹੈ ਅਤੇ ਕਰਹਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਸ਼ੂਤਰਵਾਨ ਜਾਂ ਊਠਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਾਹ ਵਿਚਲੀ ਥਕਾਵਟ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸੁਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।8 ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਵੀ ਕਰਹਲੇ ਦਾ ਅਰਥ ਊਠਵਾਨਾਂ ਦੇ ਉਹ ਗੀਤ ਹਨ, ਜੋ ਉਹ ਕਾਫਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਜਾਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਵਿਚ ਮਨ ਪਰਚਾਵੇ ਲਈ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਦੀ ਲੰਮੀ ਯਾਤਰਾ ਅਤੇ ਮਾਰੂਥਲਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਦਾ ਕਰੁਣਾਮਈ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸੱਜਣਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪਰਵਾਰ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ ਬਿਰਹੋ ਦੀ ਕਸਕ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਦੀ ਸੁਰ ਵੀ ਗੂੰਜਦੀ। ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਇਹੋ ਗੀਤ ਇਕ ਵੱਖਰੇ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਥਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਰਹਲੇ ਗਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਹੁਣ ਤਕ ਰਹੀ ਹੈ।9

ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਜਾਂ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹੈ ਪਰਦੇਸੀ, ਭ੍ਰਮਣਕਾਰੀ ਜਾਂ ਭਟਕਦੇ ਹੋਣਾ। ਜਿਸ ਦੇ ਫਲਸਰੂਪ ਘਰ ਪਰਵਾਰ ਲਈ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਾਂਘ ਅੰਗੜਾਈਆਂ ਲੈਦੀ ਹੈ। ‘ਰਾਗ ਗਉੜੀ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਸ-ਦਸ ਪਦਿਆਂ ਦੇ ਦੋ ਕਰਹਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ-ਪਹਿਲੀ ਸਤਰ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਭਾਵ ਸਮਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਕਰਹਲੇ ਮਨ ਪਰਦੇਸੀਆ ਕਿਉ ਮਿਲੀਐ ਹਰਿ ਮਾਇ॥
ਗੁਰੁ ਭਾਗਿ ਪੂਰੈ ਪਾਇਆ ਗਲਿ ਮਿਲਿਆ ਪਿਆਰਾ ਆਇ॥ (ਪੰਨਾ 234)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਖਾਸ ਗੱਲ ‘ਮਨ’ ਲਈ ‘ਊਠ’ (ਕਰਹਲਾ) ਦਾ ਰੂਪਕ ਵਰਤਣਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਊਠ ਨੂੰ ਇਕ ਰੂਪਕ ਵਜੋਂ ਚਿਤਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਕਈ ਗੁਣ/ਔਗੁਣ ਵੀ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਚਰਚਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ ਗੁਣ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਹਾਥੀ ਅਤੇ ਖੋਤੇ ਆਦਿ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ਊਠ ਵਧੇਰੇ ਸਫਾਈ ਪਸੰਦ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਮਨ ਵੀ ਉੱਜਲਾ ਹੈ, ਸਵੱਛ ਹੈ, ਪਰ ਹਉਮੈਂ ਦੀ ਮੈਲ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਇਹ ਪਲੀਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਮਨ ਕਰਹਲਾ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲਾ ਮਲੁ ਲਾਗੀ ਹਉਮੈ ਆਇ॥ (ਪੰਨਾ 234)

ਊਠ ਦੀ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਸ ਦਾ ਚੰਚਲ ਤੇ ਚਤੁਰ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਗਿਆਸੂ ਲਈ ਲਾਭਦਾਇਕ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਤੀਸਰੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਰੋੜੇ ਅਟਕਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ:

ਮਨ ਕਰਹਲਾ ਤੂੰ ਚੰਚਲਾ ਚਤੁਰਾਈ ਛਡਿ ਵਿਕਰਾਲਿ॥
ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਸਮਾਲਿ ਤੂੰ ਹਰਿ ਮੁਕਤਿ ਕਰੇ ਅੰਤ ਕਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 235)

ਉਲਟਬਾਂਸੀ:

ਉਲਟਬਾਂਸੀ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਵਿ-ਉਕਤੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਧਾਰਣ ਤੋਂ ਉਲਟ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਅਲੰਕਾਰ ਦਾ ਕੁਝ-ਕੁਝ ਝਾਉਲਾ ਵੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪਾਕਾਰ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਘੋਖਣ ’ਤੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਆਮ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਾਥ ਜੋਗੀ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਜਿਸ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਗਲਤ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਉਲਟ ਕਾਰਵਾਈ, ਜੋਗੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਉਲਟ ਢੰਗ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਉਲਟਬਾਂਸੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਾਫੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਕਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਵਿਚ ਨਾਥ-ਜੋਗੀਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਗੂੜ੍ਹ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟਾਉਣ ਲਈ ਉਲਟਬਾਂਸੀ ਰੂਪਾਕਾਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀਆਂ ਉਲਟਬਾਂਸੀਆਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ।10 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ “ਅਚਰਜ”, “ਅਚੰਭਉ”, “ਉਲਟ” ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਅਨੇਕ ਥਾਂਵਾਂ ਉੱਪਰ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਉਲਟਬਾਂਸੀ ਦੇ ਭਾਵ ਨੂੰ ਰੇਖਾਂਕਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹੇਠਾਂ ਦਿੱਤੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਰਾ ਆਮ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਉਲਟਬਾਂਸੀ ਹੈ:

ਪਹਿਲਾ ਪੂਤੁ ਪਿਛੈਰੀ ਮਾਈ॥
ਗੁਰੁ ਲਾਗੋ ਚੇਲੇ ਕੀ ਪਾਈ॥1॥
ਏਕੁ ਅਚੰਭਉ ਸੁਨਹੁ ਤੁਮ੍‍ ਭਾਈ॥
ਦੇਖਤ ਸਿੰਘੁ ਚਰਾਵਤ ਗਾਈ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਜਲ ਕੀ ਮਛੁਲੀ ਤਰਵਰਿ ਬਿਆਈ॥
ਦੇਖਤ ਕੁਤਰਾ ਲੈ ਗਈ ਬਿਲਾਈ॥2॥
ਤਲੈ ਰੇ ਬੈਸਾ ਊਪਰਿ ਸੂਲਾ॥
ਤਿਸ ਕੈ ਪੇਡਿ ਲਗੇ ਫਲ ਫੂਲਾ॥3॥
ਘੋਰੈ ਚਰਿ ਭੈਸ ਚਰਾਵਨ ਜਾਈ॥
ਬਾਹਰਿ ਬੈਲੁ ਗੋਨਿ ਘਰਿ ਆਈ॥4॥
ਕਹਤ ਕਬੀਰ ਜੁ ਇਸ ਪਦ ਬੂਝੈ॥
ਰਾਮ ਰਮਤ ਤਿਸੁ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਸੂਝੈ॥ (ਪੰਨਾ 481)

ਐਸੋ ਅਚਰਜੁ ਦੇਖਿਓ ਕਬੀਰ॥
ਦਧਿ ਕੈ ਭੋਲੈ ਬਿਰੋਲੈ ਨੀਰੁ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਹਰੀ ਅੰਗੂਰੀ ਗਦਹਾ ਚਰੈ॥
ਨਿਤ ਉਠਿ ਹਾਸੈ ਹੀਗੈ ਮਰੈ॥1॥
ਮਾਤਾ ਭੈਸਾ ਅੰਮੁਹਾ ਜਾਇ॥
ਕੁਦਿ ਕੁਦਿ ਚਰੈ ਰਸਾਤਲਿ ਪਾਇ॥2॥
ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਪਰਗਟੁ ਭਈ ਖੇਡ॥
ਲੇਲੇ ਕਉ ਚੂਘੈ ਨਿਤ ਭੇਡ॥ (ਪੰਨਾ 326)

ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕਿਧਰੇ-ਕਿਧਰੇ ਉਲਟਬਾਂਸੀ ਦਾ ਰੰਗ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਆਮ ਵਰਤਾਰੇ ਦੇ ਉਲਟ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ:

ਹਰਿ ਕੇ ਦਾਸ ਸਿਉ ਸਾਕਤ ਨਹੀ ਸੰਗੁ॥
ਓਹੁ ਬਿਖਈ ਓਸੁ ਰਾਮ ਕੋ ਰੰਗੁ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਮਨ ਅਸਵਾਰ ਜੈਸੇ ਤੁਰੀ ਸੀਗਾਰੀ॥
ਜਿਉ ਕਾਪੁਰਖੁ ਪੁਚਾਰੈ ਨਾਰੀ॥1॥
ਬੈਲ ਕਉ ਨੇਤ੍ਰਾ ਪਾਇ ਦੁਹਾਵੈ॥
ਗਊ ਚਰਿ ਸਿੰਘ ਪਾਛੈ ਪਾਵੈ॥2॥
ਗਾਡਰ ਲੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਕਰਿ ਪੂਜੀ॥
ਸਉਦੇ ਕਉ ਧਾਵੈ ਬਿਨੁ ਪੂੰਜੀ॥3॥
ਨਾਨਕ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਚੀਤ॥
ਸਿਮਰਿ ਸੁਆਮੀ ਹਰਿ ਸਾ ਮੀਤ॥ (ਪੰਨਾ 198)

ਸੋਲਹੇ:

ਸੋਲਹੇ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਕੀ ਕਹਿੰਦੇ ਕਹਾਉਂਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਵੀ ਖਿਲਵਾੜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੀ ਵਾਰੀ ‘ਸੋਲਹੇ’ ਨੂੰ ਸ਼ਾਇਦ ਉਚਾਰਨ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਰਲਗੱਡ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਤਿਪਦੇ, ਚਉਪਦੇ ਅਤੇ ਅਸਟਪਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸੋਲਹੇ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ੈਲੀਗਤ ਕਾਵਿ ਭੇਦ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸੋਲਹੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪਦੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੋੜਸਪਦੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਪਦਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇੱਕ ਜਾਂ ਦੋ ਜਾਂ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਪਦੇ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਬਿਸਰਾਮ ਉੱਤੇ ਤੁਕਾਂਤ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੁਕਾਂ ਦਾ ਅਕਾਰ ਲੱਗਭਗ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਤੀਜੀ ਤੁਕ ਲੰਮੀ ਅਤੇ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ ਦੁਗਣੇ ਅਕਾਰ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਲੰਮੀ ਹੇਕ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰਾਂ ਹਰ ਇਕ ਪਦੇ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।11 ਸੋਲਹੇ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਛੰਦ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਪਰ ਅਨਕਲਾ, ਚਿੱਤਰਕਲਾ ਆਦਿ ਛੰਦਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲੇ ਪਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਘਟਦੇ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਸੰਗੀਤਾਮਕਤਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।12

ਸੋਹਿਲਾ ਇਕ ਮੰਗਲਮਈ ਗੀਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇ ਜਸ ਦਾ ਗਾਇਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੋਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ ‘ਸੁਹੇਲਾ’-ਸੁ (ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ) ਹੇਲਾ (ਖੇਡ) ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੰਗਲ ਗੀਤਾਂ ਲਈ ਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਖ਼ਸ ਦੀ ਸੋਭਾ ਹੋਵੇ। ਸੋਲਹਾ ਅਤੇ ਸੋਹਿਲਾ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਡਾ. ਵਣਜਾਰਾ ਬੇਦੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ ਸੋਹਿਲੇ ਦਾ ਏਕੀਕਰਣ ਸੋਲਹੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਬਦ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਾਨਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਰਤ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸੋਲਹਾ ਪਦ ਅੰਕ-ਪਰਕ ਹੈ। ਲੋਕਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾ ਹਨ। ਜਿਸ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ ਵਿਚ ਸੋਲਾਂ ਕਲਾ ਹੋਣ, ਉਹ ਸੰਪੂਰਨ ਅਵਤਾਰ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣੇ ਵੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਵਿਚ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਲਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਕ ਰੀਤ ਸੋਲਹਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਥਾਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਦੀਵਾ ਧਰ ਕੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਰਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਥਾਲ ਵਿਚ ਇਕ-ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਉਦੋਂ ਤਕ ਦੀਵੇ ਵਧਾਉਂਦੇ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਸੋਲਾਂ ਦੀਵੇ ਪੂਰੇ ਨਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰ ਸੋਲਾਂ ਦੀਵਿਆਂ ਦੀ ਆਰਤੀ ਉਤਾਰੀ ਜਾਂਦੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ‘ਸੋਹਿਲੇ’ ਵੀ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ। ਸੋਲਹੇ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸੋਲਾਂ ਦੇ ਅੰਕ ਨਾਲ ਹੈ। ਇਸ ਅੰਕ-ਪਰਕ ਛੰਦ ਰੂਪ ਦੇ ਸੋਲਾਂ ਬੰਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ‘ਸੋਹਿਲੇ’ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ‘ਸੋਹਿਲੇ’ ਵਾਂਗ ‘ਸੋਲਹੇ’ ਵਿਚ ਵੀ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋਹਿਲੇ ਦੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਮੰਗਲ ਮੌਕਿਆਂ ਉੱਪਰ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਸਮੇਂ, ਦੂਜਾ ਕੁੜਮਾਈ ਸਮੇਂ।13

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸੋਲਹੇ ਕੇਵਲ ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਵਿਚ ਹੀ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਚਣਹਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮਾਰੂ ਰਾਗ ਵਿਚਲੇ ਸੋਹਲਿਆਂ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਵਿਕਾਸ ਤੇ ਪਸਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸੋਭਾ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਦਾ ਗਾਇਨ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਖੇਡ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਾਰੀ ਖੇਡ ਪਿੱਛੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੈ। ਇੰਜ ਅਸੀਂ ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੋਲਹਿਆਂ ਵਿਚ ਸੋਹਲਿਆਂ ਵਾਲੀ ਬਿਰਤੀ ਸਮਾਈ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਿਫਤ ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਵਕਤ ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦੇ ਸਿਫਤੀ ਨਾਂਵਾਂ ਦੀ ਇਕ ਝੜੀ ਜਿਹੀ ਲੱਗਦੀ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇ:

ਆਪੇ ਦਾਨਾ ਆਪੇ ਬੀਨਾ॥
ਆਪੇ ਆਪੁ ਉਪਾਇ ਪਤੀਨਾ॥
ਆਪੇ ਪਉਣੁ ਪਾਣੀ ਬੈਸੰਤਰੁ ਆਪੇ ਮੇਲਿ ਮਿਲਾਈ ਹੇ॥3॥
ਆਪੇ ਸਸਿ ਸੂਰਾ ਪੂਰੋ ਪੂਰਾ॥
ਆਪੇ ਗਿਆਨਿ ਧਿਆਨਿ ਗੁਰੁ ਸੂਰਾ॥
ਕਾਲੁ ਜਾਲੁ ਜਮੁ ਜੋਹਿ ਨ ਸਾਕੈ ਸਾਚੇ ਸਿਉ ਲਿਵ ਲਾਈ ਹੇ॥4॥
ਆਪੇ ਪੁਰਖੁ ਆਪੇ ਹੀ ਨਾਰੀ॥
ਆਪੇ ਪਾਸਾ ਆਪੇ ਸਾਰੀ॥
ਆਪੇ ਪਿੜ ਬਾਧੀ ਜਗੁ ਖੇਲੈ ਆਪੇ ਕੀਮਤਿ ਪਾਈ ਹੇ॥5॥
ਆਪੇ ਰਤਨੁ ਅਨੂਪੁ ਅਮੋਲੋ॥
ਆਪੇ ਪਰਖੇ ਪੂਰਾ ਤੋਲੋ॥
ਆਪੇ ਕਿਸ ਹੀ ਕਸਿ ਬਖਸੇ ਆਪੇ ਦੇ ਲੈ ਭਾਈ ਹੇ॥8॥
ਆਪੇ ਧਨਖੁ ਆਪੇ ਸਰਬਾਣਾ॥
ਆਪੇ ਸੁਘੜੁ ਸਰੂਪੁ ਸਿਆਣਾ॥
ਕਹਤਾ ਬਕਤਾ ਸੁਣਤਾ ਸੋਈ ਆਪੇ ਬਣਤ ਬਣਾਈ ਹੇ॥9॥ (ਪੰਨਾ 1020)

ਰਾਇਸਾ:

ਉਲਟਬਾਂਸੀਆਂ ਵਾਂਗ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕਿਸੇ ਬਾਣੀ ਦਾ ਨਾਂ ਰਾਇਸਾ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚਲੇ ਕਈਆਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦੀ ਧੁਨੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਣੀ ਹੈ। ਰਾਇਸਾ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ‘ਰਾਸ’ ਜਾਂ ‘ਰਾਸਕ’ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਹੋਈ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਸਕ ਸ਼ਬਦ ਅਪਭ੍ਰੰਸ਼ ਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਾਜਸਥਾਨੀ ਵਿਚ ਰਾਉਸ, ਰਾਇਸ ਤੇ ਫਿਰ ਰਾਸੋ ਬਣ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਵਾਰਾਂ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਬੀਰ ਰਸੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਰਾਸਕ ਸਾਹਿਤ ਵੀ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੈ।14 ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਪੁਤਾਨੇ ਦੀ ਤ੍ਰਿੰਗਲ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰਾਇਸੋ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਥਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਰਾਸੋ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਰਾਜ ਦੀ ਜੀਵਨ ਕਥਾ ਹੈ।15 ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਇਸਾ/ਰਾਇਸੋ ਦਾ ਅਰਥ ਕਥਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਧੀਵਤ ਸਾਹਿਤਕ ਰੂਪ ਹਿੰਦੀ ਵਿਚਲੇ ਰਾਸੋ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਤਿਲੰਗ ਰਾਗ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਇਕ ਲਘੂ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਈ ਲਿਖਤੀ ਬੀੜਾਂ ਦੇ ਤਤਕਰੇ ਵਿਚ ਰਾਇਸਾ ਮਹਲਾ 1 ਕਰਕੇ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ।16 ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਸ ਪਦਿਆਂ ਵਾਲੀ ਲਘੂ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਾਇਕ ਮਿਥ ਕੇ ਉਸ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਤੇ ਕਰਤਵਾਂ ਦਾ ਰਾਇਸਾ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਲਘੂ ਰਚਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੇਸ਼ੱਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਕਥਾ ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ-ਰਸੀ ਰਾਇਸਾ ਵਾਲਾ ਰੰਗ ਇਸ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ:

ਜਿਨਿ ਕੀਆ ਤਿਨਿ ਦੇਖਿਆ ਕਿਆ ਕਹੀਐ ਰੇ ਭਾਈ॥
ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਕਰੇ ਆਪਿ ਜਿਨਿ ਵਾੜੀ ਹੈ ਲਾਈ॥
ਰਾਇਸਾ ਪਿਆਰੇ ਕਾ ਰਾਇਸਾ ਜਿਤੁ ਸਦਾ ਸੁਖੁ ਹੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 724)

ਤਿਲੰਗ ਰਾਗ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਦੀ 22 ਪਦਿਆਂ ਦੀ ਇਕ ਲਘੂ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਇਸਾ ਸ਼ਬਦ ਭਾਵੇਂ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਪਰ ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਰੂਪਕ ਅਤੇ ਕਾਵਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਜਾਂਚਦਿਆਂ ਇਸ ਨੂੰ “ਹਰੀ ਦਾ ਰਾਇਸਾ” ਮੰਨਿਆ ਹੈ।17 ਇਸ ਦੀਆਂ ਅਰੰਭਲੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਹਨ:

ਹਰਿ ਕੀਆ ਕਥਾ ਕਹਾਣੀਆ ਗੁਰਿ ਮੀਤਿ ਸੁਣਾਈਆ॥
ਬਲਿਹਾਰੀ ਗੁਰ ਆਪਣੇ ਗੁਰ ਕਉ ਬਲਿ ਜਾਈਆ॥ (ਪੰਨਾ 724)

ਫੁਨਹੇ:

ਇਸ ਨੂੰ ਕਈ ਥਾਂਈਂ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਪਰ ਬਹੁਤੀ ਥਾਂਈਂ ਛੰਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਫੁਨਹਾ’ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸ਼ਬਦ ‘ਪੁਨਹ’ ਦਾ ਤਦਭਵ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਲਫ਼ਜ਼ੀ ਅਰਥ ਫਿਰ ਜਾਂ ਮੁੜ ਮੁੜ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਘੜੀ ਮੁੜੀ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫੁਨਹਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਜਾ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਗੀਤਾਂ ਵਿਚ “ਛੰਦ ਪਰਾਗੇ ਆਈਏ ਜਾਈਏ”, “ਮਾਹੀ ਵੇ”, “ਵਗਦੀ ਏ ਰਾਵੀ” ਅਤੇ “ਜੁਗਨੀ” ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉ ਸੰਗੀਤ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।18 ਸ਼ਬਦਾਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਇਕ ਛੰਦ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲਫਜ਼ (ਜਿਵੇਂ ਹਰਿਹਾਂ) ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।19 ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਛੰਦ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਰ ਨਾਂ ਹਨ, “ਹਰਿਹਾ”, “ਚੰਦ੍ਰਾਯਣ”, “ਪਰਿਹਾਂ” ਆਦਿ। ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ ਚਾਰ ਚਰਣ, ਪ੍ਰਤਿ ਚਰਣ 21 ਮਾਤ੍ਰਾਵਾਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਿਸ਼ਰਾਮ 11 ਉੱਪਰ ਅਤੇ ਦੂਜਾ 10 ਉੱਪਰ।20 ਹਿੰਦੀ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਹ ਅਡ੍ਰਿਲ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਦਾਦੂ ਆਦਿ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ।21

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਫੁਨਹੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਇੱਕ ਹੀ ਬਾਣੀ-ਖੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਉਚਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਬਾਣੀ-ਖੰਡ ਦੇ 23 ਪਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤਿਆਂ ਪਦਿਆਂ ਦੀ ਅਖੀਰਲੀ ਸਤਰ ਵਿਚ “ਹਰਿਹਾਂ” ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਦੁਹਰਾਉ ਹੈ। ਕੰਤ ਤੇ ਸੁਹਾਗਣ ਦੇ ਰੂਪਕਾਂ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਇਹ ਰਚਨਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਰਸ ਦਾ ਭਾਵ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਸਮੋਈ ਬੈਠੀ ਹੈ:

ਸਖੀ ਕਾਜਲ ਹਾਰ ਤੰਬੋਲ ਸਭੈ ਕਿਛੁ ਸਾਜਿਆ॥
ਸੋਲਹ ਕੀਏ ਸੀਗਾਰ ਕਿ ਅੰਜਨੁ ਪਾਜਿਆ॥
ਜੇ ਘਰਿ ਆਵੈ ਕੰਤੁ ਤ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਪਾਈਐ॥
ਹਰਿਹਾਂ ਕੰਤੈ ਬਾਝੁ ਸੀਗਾਰੁ ਸਭੁ ਬਿਰਥਾ ਜਾਈਐ॥
ਜਿਸੁ ਘਰਿ ਵਸਿਆ ਕੰਤੁ ਸਾ ਵਡਭਾਗਣੇ॥
ਤਿਸੁ ਬਣਿਆ ਹਭੁ ਸੀਗਾਰੁ ਸਾਈ ਸੋਹਾਗਣੇ॥
ਹਉ ਸੁਤੀ ਹੋਇ ਅਚਿੰਤ ਮਨਿ ਆਸ ਪੁਰਾਈਆ॥
ਹਰਿਹਾਂ ਜਾ ਘਰਿ ਆਇਆ ਕੰਤੁ ਤ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਪਾਈਆ॥ (ਪੰਨਾ 1361)

ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਅਲਪ ਚਰਚਿਤ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਹੋਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਬਾਰੇ ਅਗਲੇਰੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਚਰਚਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵੀ ਚਿਤਾਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਲੋਕਮੁੱਖੀ ਹੈ, ਇਹ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਲੋਕ ਸੰਚਾਰ, ਲੋਕ ਸੰਬੋਧਨ, ਲੋਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਲੋਕ ਕਲਿਆਣ ਹੈ। ‘ਲੋਕ’ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ, ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ। ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਰੁਪਾਂਤਰਣ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਮ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਲੋਕ ਕਾਵਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਗਹਿਰਾਈ ਭਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ:

1. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਜੱਗੀ, ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ, ਸਫਾ 335-336
2. ਵਿਸਮਾਦ ਨਾਦ, (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਦੇਣ; ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅੰਕ), ਜਨਵਰੀ 1994, ਸਫਾ 236
3. ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਸੰਦਰਭ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 115
4. (ੳ) ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ 158
ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਜਿਲਦ ਪਹਿਲੀ, ਸਫਾ 144
5. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 113
6. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਕੇਤ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 103
7. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 300
8. ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 394
9. ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕ ਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼, ਜਿਲਦ ਚੌਥੀ, ਸਫਾ 1034
10. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 9
11. ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 321
12. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 234
13. ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਧਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼, ਜਿਲਦ ਤੀਜੀ ਸਫਾ 791-792
14. ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 875
15. ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਸਫਾ 725
16. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਲਾ, ਸਫਾ 83
17. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਲਾ, ਸਫਾ 725
18. ਸਾਹਿਤ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 926
19. ਸ਼ਬਦਾਰਥ, ਸਫਾ 1361
20. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 776
21. ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸੰਕੇਤ ਕੋਸ਼, ਸਫਾ 247