ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਧੂੜ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਗਿਆ। ਛਾਪਾਖਾਨਾ ਆਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਲੋਪ ਹੋਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਰਚਨਾ ਇਕ ਵਾਰ ਛਪੀ ਤਾਂ ਦੂਸਰੀ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਛਾਪੇ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੇਖਣਾ ਨਸੀਬ ਨਾ ਹੋਇਆ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਵਡ-ਆਕਾਰੀ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਵਰਕੀਆਂ, ਚਾਰ-ਚਾਰ ਵਰਕੀਆਂ ਵੀ ਛਪੀਆਂ ਜੋ ਮੁੜ ਨਾ ਛਪ ਸਕੀਆਂ। ਹੁਣ ਕੁਝ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਾਰੇ ਗੁੰਮ-ਗੁਆਚ ਚੁੱਕੇ ਸਹਿਤ ਨੂੰ ਮੁੜ ਛਾਪਣ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਉਠਾਇਆ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਨਾਂ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਾਬਕਾ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਸ. ਚੇਤਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਡਆਕਾਰੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ ਸੰਗ੍ਰਹਿ’ ਅਤੇ ‘ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਲਿਖਤਾਂ’ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹੀ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 40 ਅਤੇ 68 ਭੁੱਲੀਆਂ ਵਿਸਰੀਆਂ ਦੁਰਲੱਭ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਸੀਂ ਇਕ ਰਚਨਾ ‘ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ' ਹਥਲੇ ਲੇਖ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਜੋਂ ਚੁਣੀ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖੀ ਗਈ ਇਹ ਰਚਨਾ ਗਿਆਨੀ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਖਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਬਾਬਾ ਬਕਾਲਾ ਵਿਚ ਅਧਿਆਪਕ ਸਨ। ‘ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ’ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਕੁੱਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੰਨੇ 50 ਹਨ ਅਤੇ ਕਬਿੱਤ ਛੰਦਾਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 105 ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਰਚਨਾ ਕਾਲ 1986 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਭਾਵ 1929 ਈ. ਹੈ।

‘ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ' ਮੰਗਲਾਚਰਣ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੇਖਕ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੀ ਚੁਣਿਆ ਹੈ, ਬੇਸ਼ੱਕ ਭੂਮਿਕਾ ਵਜੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਅਤੇ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦੀ ਵੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕੋਲ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਦੀ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਫਰਿਆਦ ਲੈ ਕੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਲਕ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ-ਵਰਧਕ ਜੁਆਬ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਬਚਦਾ ਧਰਮ ਜੇ ਕੋ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇਵੇ ਐਸ ਵੇਲੇ,
ਪੂਰਾ ਸੂਰਾ ਜੱਗ ਵਿਚ ਹੋਵੇ ਜੇੜਾ ਆਪ ਜੀ।
ਕਹਿੰਦੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਗੁਰ ਆਪ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕੌਣ,
ਆਧਿ ਬਿਆਧਿ ਉਪਾਧਿ ਦਾ ਜੋ ਮੇਟਦੇ ਸੰਤਾਪ ਜੀ।
ਆਪ ਉਪਕਾਰੀ ਗੁਰ ਰਖਯਕ ਸੰਸਾਰੀ ਗੁਰ,
ਬੇੜਾ ਬੰਨੇ ਲਾਓ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿਟੇ ਦੁਖ ਤਾਪ ਜੀ।
ਪੂਰਨ ਸਰੂਪ ਆਪ ਦੁਖ ਸੁਖ ਰਹਿਤ ਗੁਰ,
ਰੱਖਯਕ ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਮੇਰੇ ਬਾਪ ਜੀ।12।

ਉਧਰ ਕਸ਼ਮੀਰੀ ਪੰਡਿਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਕਿ ਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕਰ ਲੈਣਗੇ, ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਪਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਇਕੱਲੇ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਰਕਾਰੇ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਸੱਦ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਆ ਕੇ ਮਿਲਣ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਈਂ ਰੁਕਦੇ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਗਰੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਨੂੰ ਵੱਖਰੀ ਰੰਗਣ ਦਿੰਦਾ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਗਰੇ ਠਹਿਰਨ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕ ਅੱਯਾਲੀ ਨੂੰ ਕੀਮਤੀ ਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਇਕ ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਦੋ ਰੁਪਏ ਦੀ ਮਠਿਆਈ ਹਲਵਾਈ ਪਾਸੋਂ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਠਿਆਈ ਪੁਆਉਣ ਲਈ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਕੀਮਤੀ ਕੱਪੜੇ ਅਤੇ ਮੁੰਦਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਲਵਾਈ ਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਧਾ ਕੋਤਵਾਲ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਖੋਹਲ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ:

ਹੋਇ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹਲਵਾਈ ਕੁਤਵਾਲੀ ਗਿਆ,
ਜਾਇ ਕੁਤਵਾਲ ਤਾਈਂ ਖਬਰ ਸੁਣਾਂਵਦਾ।
ਇਕ ਨਰ ਆਇ ਮੈਨੂੰ ਮੁੰਦਰੀ ਦੇ ਦੇਂਵਦਾ ਹੈ,
ਦੋਇ ਹੈ ਰੁਪੈਆਂ ਦੀ ਮਠਾਈ ਮੈਥੋਂ ਚਾਂਵਦਾ।
ਇਕ ਹੈ ਦੁਸ਼ਾਲਾ ਉਹਦੇ ਕੋਲ ਬਹੁਤੀ ਕੀਮਤੀ ਜੀ,
ਪਾਣ ਮਠਿਆਈ ਲਈ ਹੇਠ ਉਹ ਵਿਛਾਂਵਦਾ।
ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ ਸ਼ੱਕ ਬੜਾ ਭਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਓਸ ਉੱਤੇ,
ਸ਼ਾਇਦ ਏ ਚੋਰੀ ਸੌਦਾ ਮਾਲ ਕਿਤੋਂ ਲਿਆਂਵਦਾ।18।

ਕੋਤਵਾਲ ਹਲਵਾਈ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਵਸਤਾਂ ਦੀ ਤਸੱਲੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਹਦਾਇਤ ਨਾਲ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਨੌਵੇਂ ਗੁਰੂ ਹੋਣ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਨਾਲ ਆ ਕੇ ਦੱਸ ਦੇਣ। ਸਿਪਾਹੀ ਸ਼ਨਾਖਤ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵਾਕਈ ਉਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੀ ਹਨ। ਕੋਤਵਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦਰੋਗੇ ਕੋਲ ਭੇਜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਦਰੋਗਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਘੱਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਕ ਭੂਤਾਂ ਵਾਲੇ ਮਕਾਨ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੋਤਵਾਲੀ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਧਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਆ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਰਨ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਣ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਸਿੱਖ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਮੁਰਾਦ ਪੂਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਮੁਗ਼ਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੇ ਘਰੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਵੇਖ ਹੈਰਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਏਦਾਂ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚ ਗਏ? ਉਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਦੱਸ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਪੜਤਾਲ ਲਈ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਸਿਪਾਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਗੁਰੂ ' ਜੀ ਤਾਂ ਕੈਦਖਾਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਹਨ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਚਾੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਹਿਲਕਾਰ ਹੱਥ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਫਿਰ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਈ ਖਾਣਾ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਖਾਣੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਸਕੀਮਾਂ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਸੱਦ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਦੀ ਦਾਅਵਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਨਕਾਰ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਾਈ ਮਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਨੂੰ ਆਰੇ ਨਾਲ ਚੀਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭਾਈ ਸਤੀ ਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਿਆਲਾ ਜੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਫਿਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਦੋ ਧਰਮਾਂ (ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ) ਨੂੰ ਇਕ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਹੈ ਕਿ ਤੀਸਰਾ ਪੰਥ ਖਾਲਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਅਤੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਲਈ ਇਹ ਸੁਨੇਹਾ ਵੀ ਭੇਜਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿਤ ਰਹਿ ਕੇ ਇਹ ਸਦਾਅ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ:

ਧਰਮ ਦੇ ਲਈ ਅਸਾਂ ਹੋਵਣਾ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁਣ,
ਮਾਤਾ ਮੇਰੀ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਚਿਤ ਨ ਭੁਲਾਵਣਾ।
ਭੁਲਾਵਣੇ ਨਾ ਖਯਾਲ ਮਨ ਜੋੜਨਾ ਹੈ ਹਰੀ ਨਾਲ,
ਭਾਣਾ ਕਰਤਾਰ ਸੰਦਾ ਚਿਤ ਹੈ ਵਸਾਵਣਾ।
ਵਸਾਵਣਾ ਦਿਆਲ ਚਿਤ ਰੱਖ ਦਿਲ ਹੌਸਲਾ ਹੈ,
ਪੁੱਤਰ ਸੁਧੀਰ ਬਲਬੀਰ ਬਣ ਜਾਵਣਾ।
ਜਾਵਣਾ ਹੈ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਗ ਫੜੀ
ਧਰਮੀ ਦਾ ਕਦੀ ਵਿੰਗਾ ਵਾਲ ਨ ਕਰਾਵਣਾ॥86॥

ਓੜਕ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਵਕਤ ਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਸੀਸ ਧੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਸਿੱਖ ਵਾਹੋਦਾਹੀ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਚੱਲ ਪਿਆ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਮੇਂ ਤੇਜ਼ ਹਨੇਰੀ ਝੱਖੜ ਵਗਿਆ। ਜਦ ਵਾਤਾਵਰਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੀਸ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੀਸ ਲੱਭਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਲੱਭਿਆ। ਸਿੱਖ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੀਸ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਸੰਗਤ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸੀਸ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਆਈ। ਕੀਰਤਨ ਸੋਹਿਲੇ ਦਾ ਪਾਠ ਹੋਇਆ, ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਕੜਾਹ ਪਰਸ਼ਾਦ ਵਰਤਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਾਠ ਅਤੇ ਕਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚੱਲਿਆ ਅਤੇ ਦਸਵੇਂ ਦਿਨ ਭੋਗ ਪਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਧਰ ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਵਣਜਾਰਾ ਆਪਣੇ ਕਾਫਲੇ ਨਾਲ ਨਿਕਲਿਆ ਅਤੇ ਧੜ ਗੱਡੇ ਉੱਪਰ ਰੱਖ ਕੇ ਚਲਦਾ ਬਣਿਆ। ਧੜ ਦੀ ਭਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਪਰ ਉਹ ਵੀ ਨਾ ਮਿਲਿਆ। ਭਾਈ ਲੱਖੀ ਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਾਰ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਧੜ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਲੇਖਕ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਅੱਜ ਉਹ ਮੱਥੇ ਤਿਲਕ ਲਾ ਕੇ ਵੇਦਾਂ-ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਕਥਾ ਕਰਦੇ ਤੇ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਹ ਕੇਵਲ ਉਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਦਕਾ ਹੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਏ ਸੀ ਸ਼ਹੀਦ ਮੇਰੇ ਸਤਿਗੁਰ
ਧਰਮ ਬਚਾਯਾ ਆਪ ਹੋ ਕੇ ਕੁਰਬਾਨ ਜੀ।
ਅੱਜ ਓਹੀ ਹਿੰਦੂ ਜੇਹੜੇ ਲਾਂਵਦੇ ਤਿਲਕ ਮੱਥੇ,
ਕਥਾ ਬੈਠ ਵਾਚਦੇ ਹੈ ਵੇਦ ਤੇ ਪੁਰਾਨ ਜੀ।
ਨਾਵੇਂ ਗੁਰ ਕਿਰਪਾ ਨਾ ਕਰਦੇ ਜੇ ਹਿੰਦ
ਉਤੇ, ਸਭੀ ਤੁਰਕਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਕੁਰਾਨ ਜੀ।
ਆਵੋ ਕੌਮ ਹਿੰਦੂ ਰਲ ਗਾਵੋ ਗੁਣ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ,
ਨਹੀ ਤਾਂ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਥੋਡੇ ਨਾਮ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜੀ।