ਸਿੱਖ ਧਰਮ: ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਸ਼ਵ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਲੜੀ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪਿੱਛੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਨਵ-ਸਿਰਜਿਤ, ਨਵ-ਨਿਰਮਾਣਿਤ, ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ, ਗੁਣ-ਤੰਤਰਿਕ ਤੇ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਰੱਦ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ‘ਧਰਮ’ ਸੰਬੰਧੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਪੂਰਾ ਉੱਤਰਦਾ ਹੈ। “ਇਸ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਨਵੀਨ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵੇਂਈਂ ਨਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਜੋ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੌਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਵੇਂ ਨਰੋਏ ਤੇ ਅਨੂਠੇ ਆਤਮਿਕ ਤਜਰਬਿਆਂ ਤੇ ਯਥਾਰਥ ਸਮਾਜਿਕ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ, ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵ ਜਾਤੀ ਦੀਆਂ ਆਤਮਿਕ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।”1 ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੱਧਕਾਲੀਨ ਹਨੇਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ‘ਧਰਮ’ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਹਰ ਧਰਮ ਦੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਾਂਝ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ।

‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀ ‘ਸਿੱਖ ਧਰਮ’ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਅਨੁਸਾਰ, “ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਜੋ ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੇ ਰਸਤਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ (ਇਸੇ ਲਈ ਧਰਮ ਅਥਵਾ ਮਜ਼ਹਬ ਦਾ ਨਾਉਂ ਪੰਥ ਹੋਇਆ ਹੈ)। ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰਸਤਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਰਸਤਾ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਦਸ ਗੁਰੂਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਉਂ ‘ਸਿੱਖ ਧਰਮ’ ਹੈ।”2 ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਚਲਾਇਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨੌਂ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਨਾਨਕ ਜੋਤਿ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਸੀ, ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ:

ਤਿਨ ਇਹ ਕਲ ਮੋ ਧਰਮੁ ਚਲਾਯੋ॥ ਸਭ ਸਾਧਨ ਕੋ ਰਾਹੁ ਬਤਾਯੋ॥ . . .
ਨਾਨਕ ਅੰਗਦ ਕੋ ਬਪੁ ਧਰਾ॥ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚੁਰ ਇਹ ਜਗ ਮੋ ਕਰਾ॥

ਅਮਰਦਾਸ ਪੁਨਿ ਨਾਮੁ ਕਹਾਯੋ॥ ਜਨ ਦੀਪਕ ਤੇ ਦੀਪ ਜਗਾਯੋ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 'ਧਰਮ’ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਜੋ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ, ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਬਖਸ਼ੀ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ‘ਨਿਜ ਅਸਲਾ ਮੂਲਕ’ (ੌਰਗਿਿ- ਨੳਲ), ਇਕ ਅਸਲੀਅਤ ਵਾਲਾ ਸਤਯ ਧਰਮ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਸ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤੀ ਹਨ ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਤੇ ਮੌਲਿਕਤਾ ਬਾਰੇ ਸ਼ੰਕਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ।3 ਪੱਛਮੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ- ਡੰਕਨ ਗ੍ਰੀਨਲੀਸ, ਮਿਸ ਡੋਰੋਥੀ ਫੀਲਡ ਤੇ ਮੈਕਾਲਿਫ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।4 ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਆਪਣੇ ਅੰਤਿਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਨਿਆਰਾ ਹੈ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਦੂਜਾ) ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਮੋੜ ਮੰਨਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ‘ਤੀਸਰ ਪੰਥ’ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ:

ਇਉਂ ਦੋਨੋ ਫਿਰਕੇ ਕਪਟ ਮੋਂ ਰਚ ਰਹੇ ਨਿਦਾਨਾ।
ਇਉਂ ਤੀਸਰ ਮਜਹਬ ਖਾਲਸਾ ਉਪਜਿਓ ਪਰਧਾਨਾ॥ (ਵਾਰ, 41:16)

ਇਹ ‘ਤੀਸਰ ਪੰਥ’ ਸਿੱਖੀ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਗਾਡੀ ਰਾਹੁ ਚਲਾਇਆ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਦਿਖਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮਾਰਗ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਗ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ਕ ਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, “ਇਹ ਚਾਨਣ ਦਾ, ਦੈਵੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਤੁਰੇ ਹਨ।”5 ਇਸ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ‘ਨਾਮ ਮਾਰਗ’, ‘ਸ਼ਬਦ ਮਾਰਗ’, ‘ਸਹਿਜ ਮਾਰਗ’, ‘ਹੁਕਮ ਰਜਾਈ ਮਾਰਗ’, ‘ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ’ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ‘ਸਿੱਖੀ ਮਾਰਗ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸਿੱਖੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਿਖਜ਼ਮ ਦਾ ਵਿਆਕਰਣਕ ਅਰਥ ਹੀ ‘ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਾਰਗ’ ਹੈ।6 ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤ ਨਿਰਣਯ ਦੇ ਮੁੱਖ ਬੰਦ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਸਿੱਖੀ ਇੱਕ ਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਹੈ ਜੋ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਜੀ ਦੇ ਆਤਮਕ ਤਜਰਬੇ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਚਿਆਈ ਉਸ ਪਰ ਹੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੁਲ੍ਹਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇਸ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰੇ ਇਸ ਪਰ ਟੁਰੇ।” ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਢਾਲਦਾ ਹੈ, ਆਤਮਿਕ ਉਨਤੀ ਦੀ ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਵਰਗੇ ਆਤਮਿਕ ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਵਿਚ ਤੇ ਗੁਰੂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਆਤਮਿਕ ਬੁਲੰਦੀ ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਗਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਦਾ ਅੰਤਰ ਮਿਟ ਗਿਆ। ਇਹ ਅਗਵਾਈ ਅੱਜ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਆਉਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਥੇ ਕਈ ਧਰਮ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ ‘ਕਰਮ-ਕਾਂਡ’, ‘ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮਾਂ’ ਤੇ ‘ਸ਼ਰ੍ਹਾ’ ਵਿਚ ਬੱਝੇ ਰਹਿਣਾ ਹੀ ‘ਧਰਮ’ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। “ਧਰਮ ਧਰਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਹਾਲਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਸਿੱਖ ਧਰਮ’ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਤੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਨੂੰ ਘੋਖਣ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਅਸੂਲਾਂ ਦਾ ਪਲੰਦਾ ਹੈ। ਨਾ ਇਹ ਧਰਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਜਗਤ ਮਿਥਿਆ’ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਜਾਉ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ‘ਅਗਾਂਹ’ ਦੀ ਆਸ ਉੱਤੇ ਇਸ ‘ਰਤਨ-ਰੂਪੀ’ ‘ਸਰੀਰ’ ਨੂੰ ਜਾਇਆ ਕਰਨ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਐਸ਼-ਇਸ਼ਰਤ, ਧਨ, ਇਸਤਰੀ, ਆਦਿਕ ਵਿਚ ਖੱਚਤ ਹੋਣਾ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ‘ਮਾਇਆ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ’ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਰਾਜ ਵਿਚ ਜੋਗ’ ਕਮਾਉਣ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਮ ਵਰਤੋਂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ‘ਕੂੜ ਦੀ ਪਾਲਿ’ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੋੜਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਦੀਆਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰ ਕੇ ਕਾਮਯਾਬ ਕਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਹੈ।”7 “ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਕੁਝ ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਇਹ ਤਾਂ ਅਮਲ ਦੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ।”8 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਧਰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸਦੀ ਲੋੜ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। “ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ‘ਧਰਮ’ ਨੂੰ ਗੰਭੀਰ ਅਤੇ ਅਸਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਤਲਬ ਦਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਸਤ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।”9

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਜੋ ‘ਧਰਮ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦਿੱਤਾ, ਕਿਸੇ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਤਰਕ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਹੋਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਆਪ ਕਿਸੇ ਮਿਥੇ ਹੋਏ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਕਿਸੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਰਾਜਸੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਸਨ ਜਾਂ ਸੁਧਾਰਕ, ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਦਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਭਗਤ ਸੁਤੇ ਸਿੱਧ ਹੀ ਕੋਈ ਦਰਸ਼ਨ-ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤਾ।”10 ਆਪ ਦਾ ਮੂਲ ਮੰਤਵ ਬਿਬੇਕ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸਿਖਾਉਣਾ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਹੈ। ਡਾ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤੱਤ ਗਿਆਨ ਦੀ ਥਾਂ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।11 ਇਹ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਥਾਂ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਤਜਰਬੇ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਗ ਤੇ ਗਾਡੀ ਰਾਹ ਹੈ।“ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਇਕ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਧਰਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸਰਲਤਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਯੋਗ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਧਿਕਤਮ ਲਾਭ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਧਰਮ ਹੈ।”12 ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁੰਝਲ-ਰਹਿਤ ਸਿੱਧੇ-ਸਾਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦੀ ਸੇਧ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਾਮ, ਦਾਨ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਦਾ ਰਾਹ, ਧਰਮ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰੋ, ਨਾਮ ਜਪੋ ਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕੋ ਦਾ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਵਸਾਉਣ ਤੇ ਵਿਸਮਾਦਿਤ ਹੋ ਆਨੰਦ ਮਾਣਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਉਚਾਰ ਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਚ ਸਮਾਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਸਦਾ ਅਨੰਦਿ ਰਹਹਿ ਦਿਨੁ ਰਾਤੀ ਗੁਣ ਕਹਿ ਗੁਣੀ ਸਮਾਵਣਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 122)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪੁਆ ਕੇ ਤੋਰਿਆ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਖੁਸ਼ਕ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਬਿਨਾ ਤੇ ਕੇਵਲ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਇਕ ਗੋਰਖ-ਧੰਦਾ, ਖਿਆਲ-ਉਡਾਰੀ ਵਾਲੇ ਦਿਮਾਗਾਂ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਬਲਕਿ ਇਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸੋਮੇ ਤੋਂ ਫੁੱਟਿਆ ਅਮਲੀ ਤੇ ਜੀਵਨ ਲਹਿਰ ਤੇ ਰੰਗ ਰਸ ਨਾਲ ਥਰਕਦਾ, ਗੇੜੇ ਮਾਰਦਾ, ਉਮਡਦਾ ਤੇ ਉਛਲਦਾ ਕਰਤਵ ਸੀ, ਇਸ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਤੇ ਅਸਰ ਅਮਲੀ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ ‘ਇਨਸਾਨ’ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਸੀ।”13

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕੋਈ ਫ਼ਿਰਕਾ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨੀ ਸੀ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਇਕ ਖਾਸ ਅਵਸਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਫ਼ਿਰਕਾ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ- ਬੇਸ਼ਕ ਉਹ ਹਿੰਦੂ, ਬੋਧੀ, ਜੈਨੀ, ਇਸਾਈ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹੋਵੇ; ਕੰਮ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕੋਈ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ- ਹਾਲੀ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਵਪਾਰੀ, ਸੈਨਿਕ, ਵਜ਼ੀਰ, ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਨੌਕਰ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਦਾਚਾਰਕ ਦਸ਼ਾ ਜਾਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਸਦਾਚਾਰਕ ਮਿਆਰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਸਿੱਖ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ। ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਆਚਰਣਕ ਪੱਖ ਨੂੰ ਦਿਮਾਗੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਮਝਣਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਔਖੀ ਗੱਲ ਨਹੀ। ਦਇਆ, ਸੰਤੋਖ, ਜਤ-ਸਤ, ਧਰਮ, ਆਦਿ ਗੁਣ ਸਿੱਖ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ ਤੇ ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ, ਹੰਕਾਰ, ਆਦਿ ਸਧਾਰਨ ਔਗੁਣ ਹੀ ਸਿੱਖ ਲਈ ਵਰਜਿਤ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਉਦੋਂ ਹੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸ ਅੰਦਰ ‘ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ’ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ, ਸੁਹਿਰਦਤਾ, ਸਮ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ, ਧੀਰਜ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਸੱਚੇ ਦਿਲੋਂ ਉਹ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖੀ ਇਕ ਸਦਾਚਾਰਕ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਬਾਕੀ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਨੂੰ ਪਰਧਾਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਜਗਿਆਸੂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਅਭੇਦਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੋ ਆਦਰਸ਼ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਉਹ ‘ਸਚਿਆਰ’ ਪਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੀ ਇਹ ਰੱਖਿਆ ਹੈ:

ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1)

‘ਸਚਿਆਰ’ ਪਦ ਉਸ ਪਰਮ ਸਤਿ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਗੁਰਮੁਖ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਤਿ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਦਾ ‘ਸਚਿਆਰ’ ਦੇ ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਪੰਨਾ 62)

ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ‘ਧਰਮ’ ਜੀਵਨ ਹੈ। ਇਹ ਕੇਵਲ ਅਕੀਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਸਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਸੁਝਾਏ ਗਏ ਸੱਚ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਉਦੋਂ ਤਕ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਤਕ ਉਸ ਸੱਚ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਲਾਗੂ ਹੋਇਆ (ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ) ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ।14 ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, "ਧਰਮ ਜਾਂ ਮਜ਼ਹਬ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ‘ਜੀਵਨ’, ਆਤਮ ਜੀਵਨ ਕਹੋ, ਰੂਹਾਨੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਹੋ, ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਜੀਵਨ ਕਹੋ, ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਮਜ਼ਹਬ ‘ਕਰਤਾਰ’ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਦਾ ਸਦਾ ਮਿਲਵੇਂ ਮੇਲ ਵਿਚ ਬਤੀਤ ਹੋ ਰਹਿਆ ਜੀਵਨ ਕਹੋ।”15

ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਰੇ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਕੁ ਅਸੂਲਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ “ਧਰਮ ਇਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਬਾਹਰਲੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਖਿਆਲਾਂ, ਜਜ਼ਬਿਆਂ ਤੇ ਅਮਲਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦੀ, ਢਾਲਦੀ ਤੇ ਉੱਚੇ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਨਾ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਸਗੋਂ ਉਸ ਦੀ ਸਮਾਜਿਕ, ਪੰਥਕ ਤੇ ਸਿਆਸੀ ਰਹਿਣੀ ਨਾਲ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।”16

ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ “ਧਰਮ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਆਤਮਕ ਜੀਵਨ ਦੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਕਿਸੇ ਹਵਾਬੰਦ ਕਮਰੇ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ, ‘ਧਰਮ’ ਨੂੰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਆਧਾਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।”17 ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਜੀਵੰਤ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ। ਸੰਸਾਰ-ਤਿਆਗ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਘਰ-ਬਾਰੀ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਫੁੱਟਦਾ, ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਤੇ ਇਸ ਲੌਕਿਕ ਸੰਸਾਰ ਨਾਲ, ਭਾਵ ਹੁਣ ਤੇ ਇੱਥੇ ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਪਰਮ-ਸਤਿ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਇਕਮਿਕ ਹੋਣਾ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਤਾਂਘ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਅਸਲ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਰੱਖਿਆ ਹੈ: ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਉਸ ਦਾ ਮੂਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ‘ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅੰਸ਼’ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਅਵਸਰ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ‘ਜਗਦੀਸ਼ੈ ਅੰਸ਼’ ਹੋਣ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਜੀਵਨ ਜੁਗਤੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਮਨੁੱਖ, ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚਕਾਰ ਆਤਮਿਕ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਉਣਾ ਤੇ ਏਕਤਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨੀ ਹੈ।‘ਵੇਂਈਂ ਨਦੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼’ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜੋ ਪਹਿਲਾ ਫੁਰਮਾਨ ਕੀਤਾ ਉਹ ਸੀ- ਨਾ ਕੋ ਹਿੰਦੂ ਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਹੈ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵੰਡਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਧਰਮ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਜਾਂ ਲੰਿਗ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦਰਜਾਬੰਦੀ ਕਰਨੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਇੱਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਜੋਤਿ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਨ ਹਨ ਇਸ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਾਰਿਆਂ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਭੂਗੋਲਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਜ਼੍ਹਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦੀ ਜਾਤ ਇਕ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਹੈ:

ਮਾਨਸ ਕੀ ਜਾਤ ਸਬੈ ਏਕੈ ਪਹਿਚਾਨਬੋ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਨ ਅਨੁਸਾਰ, “ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਹੋਣਾ ਉਸ ਦੀ ਕੀਤੀ ਕਰਨੀ ’ਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀਆਂ ਵਾਰਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮੱਕੇ ਵਿਖੇ ਕਾਜ਼ੀ ਅਤੇ ਮੁੱਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਿੰਦੂ ਵੱਡਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਉੱਤਰ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁਭ ਅਮਲਾਂ ਬਿਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਖੁਆਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।” (ਵਾਰ, 1:33) ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਿਰਫ ਦੋ ਹੀ ਵਰਗਾਂ- ‘ਗੁਰਮੁਖ’ ਅਤੇ ‘ਮਨਮੁਖ’ ਵਿਚ ਵੰਡ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਿਸਟਰ ਐਚ. ਐਲ. ਬ੍ਰਾਡਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਵਰਤਮਾਨ ਸਾਇੰਸ ਤੇ ਸਪੇਸ ਯੁੱਗ ਦਾ ਧਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਵਿਚ ਹੀ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। “ਸਿੱਖੀ ਇਕ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਅਥਵਾ ਸੰਪੂਰਨ ਜਗਤ ਧਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇੰਜ ਸੋਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਸਿੱਖੀ ਧਰਮ ਹੀ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦਾ ਧਰਮ ਹੈ।. . . ਦੂਜੇ ਮਤ ਸਚਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਭਰਪੂਰ ਸਚਾਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਹੀ ਇਕ ਐਸੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਸਤੀ ਹਨ, ਜੋ ਇਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਡੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਵੀ ਧਰਤੀਆਂ ਤੇ ਮੰਡਲ ਆਦਿ ਹਨ . . . ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਰਤਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਦਾ ਵਾਹਿਦ ਹੱਲ ਤੇ ਉਪਜੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਹੈ।”18 ਇਹ ਕਿੰਤੂ-ਰਹਿਤ ਸਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਜਿੱਥੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਆਦਿ ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਕੇ ਰੂਹਾਨੀ ਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਇਕ ਨਿਰੋਲ ਵਿਸ਼ਵ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਸ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਗਿਆਨਕ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ ਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਹਨ, ਜੋ ਮੌਜੂਦਾ ਸਾਇੰਸ ਦੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਲੜੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹਨ ।

ਹਵਾਲੇ

1. ਡਾ. ਤਿਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ, ਪੰਨਾ 9.
2. ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼, ਪੰਨਾ 192.
3. ਅਮਰ ਲੇਖ, ਪੰਨਾ 1-2.
4. ਵੇਖੋ ਹਵਾਲੇ: ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ, ਪੰਨਾ 105.
5. “ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਿਧਾਂਤ”, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ : ਜੀਵਨ, ਯੁਗ ਤੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਪੰਨਾ 69.
6. Jodh Singh, Sikhism, literally means the Path of discipleship. Some Studies in Sikhism, (Ludhiana : Lahore Book Depot - 1953), p.17
7. ਪ੍ਰਿੰ. ਸਤਬੀਰ ਸਿੰਘ, ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਵਾਸੀ, ਪੰਨਾ 149-50.
8. ਪ੍ਰੋ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ, ਧਰਮ ਦਾ ਮਾਰਗ, ਪੰਨਾ 15.
9. ਡਾ. ਕੇ. ਐਲ. ਸ਼ੇਸ਼ਗਿਰੀ, “ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਵਿਰਸਾ”, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ: ਜੀਵਨ, ਯੁਗ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼, ਪੰਨਾ 157.
10. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਚਿੰਤਨ ਤੇ ਕਲਾ, ਪੰਨਾ 177.
11. The Religion of the Sikhs, p. 30.
12. Dorothy Field.. ਵੇਖੋ ਹਵਾਲਾ: ਜਸਵਿੰਦਰ ਕੌਰ (ਢਿੱਲੋਂ), ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੀ ਕੀਮਤ ਮੀਮਾਂਸਾ, ਪੰਨਾ 6.
13. ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਜੀਵਨੀ ਤੇ ਕਵਿਤਾ, ਸਾਹਿਤ ਅਕਾਦਮੀ ਦਿੱਲੀ- 1976, ਪੰਨਾ 293.
14. Jodh Singh, Sikhism, literally means the Path of discipleship. Some Studies in Sikhism, (Ludhiana : Lahore Book Depot - 1953), p.17.
15. ਗੁਰਮਤਿ ਨਿਰਣਯ (ਮੁਖਬੰਧ)
16. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ (ਪਟਿਆਲਾ: ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਸਤਕਾਲਾ- 1952), ਪੰਨਾ 134-35.
17. “ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦਾ ਚਿੰਤਨ”, ਨਾ. ਪ੍ਰ. ਪੱਤ੍ਰਿਕਾ, ਦਸੰਬਰ 87, ਪੰਨਾ 117.
18. ਵੇਖੋ ਹਵਾਲਾ, “ਬਲਿਓ ਚਰਾਗ” Sikhism is a…modern man. trans.