ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ‘ਨਾਮ’ ਦੀ ਸਰਬ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ, ਸੰਪੂਰਨਤਾ, ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਸਦੀਵਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ‘ਨਾਮ’ ਸ਼ਬਦ ਨਾਮ, ਨਾਮਿ, ਨਾਮੁ, ਨਾਮੰ, ਨਾਉ, ਨਾਵੈ, ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ 855, 654, 3390, 10, 396, 259 ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਾਓ, ਨਾਉ, ਨਾਊ, ਨਾਉਂ, ਨਾਂਇ, ਨਾਵ, ਨਾਂ, ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ‘ਨਾਮ” ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ‘ਨਾਮ’ ਸ਼ਬਦ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ।

‘ਨਾਮ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥ: ਨਾਮ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਨਾਮਨ’ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਰੂਪ ਹੈ।” ਇਸ ਦਾ ਫ਼ਾਰਸੀ ਰੂਪ ਵੀ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰੂਪ ‘ਨੇਮ’ (name) ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵਿਆਕਰਣਕ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਨਾਮ ਦੀ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਰੂਪ ਵਰਣਾਤਮਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਿਖਣ, ਪੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਨਾਮ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਜਿਸ ਪਦ ਦੁਆਰਾ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ, ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸਥਾਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਵਿਚ ਸੀਮਾ-ਬੱਧ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਾਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਰੂਪ ਧੁਨਾਤਮਕ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ, “ਲਫ਼ਜ਼ ‘ਨਾਮ’ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ’ ਹੈ, ਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ ਭੀ” ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ, ਜੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਬਣਾਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ ਭਾਵ, ਜਿਹੜੀ ਥਾਂ ਜਾਂ ਪਦਾਰਥ ਵੇਖੀਏ ਉਹੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਜ਼ੱਰਾ-ਜ਼ੱਰਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ‘ਨਾਮ’ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਖੰਡਾਂ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ, ਅਕਾਸ਼ਾਂ, ਪਤਾਲਾਂ, ਅਕਾਰਾਂ, ਪੁਰੀਆਂ, ਭਵਨਾਂ, ਆਦਿ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾਮ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਸਿਰਜਣਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਵੇਦ, ਪੁਰਾਣ, ਸਿਤੀਆਂ ਆਦਿ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਹੋਈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ-ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਮੂਲ ਸਾਧਨਾਂ- ਸੁਣਨ ਤੇ ਗਿਆਨ-ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਮ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਨਾਮ ਕੇ ਧਾਰੇ ਸਗਲੇ ਜੰਤ॥ ਨਾਮ ਕੇ ਧਾਰੇ ਖੰਡ ਬ੍ਰਹਮੰਡ॥
ਨਾਮ ਕੇ ਧਾਰੇ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਬੇਦ ਪੁਰਾਨ॥
ਨਾਮ ਕੇ ਧਾਰੇ ਸੁਨਨ ਗਿਆਨ ਧਿਆਨੁ॥
ਨਾਮ ਕੇ ਧਾਰੇ ਆਗਾਸ ਪਾਤਾਲ॥
ਨਾਮ ਕੇ ਧਾਰੇ ਸਗਲ ਆਕਾਰ॥
ਹੋ ਕੇ ਨਾਮ ਕੇ ਧਾਰੇ ਪੁਰੀਆ ਸਭ ਭਵਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 284)

ਨਾਮ ਤੋਂ ਭਾਵ ਇਕ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਥਾਂ ਭਰਪੂਰ ਘਟ ਘਟ ਨੂੰ ਧਾਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੈ ਸਭ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ, ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਸਥਾਨ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੈ:

ਜੇਤਾ ਕੀਤਾ ਤੇਤਾ ਨਾਉ॥ ਵਿਣੁ ਨਾਵੈ ਨਾਹੀ ਕੋ ਥਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 4)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਸ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਨਾਮ-ਰੂਪ ' ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨੀ ਹੀ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਨਾਮੀ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਹੋਈ ਹੈ :

ਆਪੀਨ੍ਹੈ ਆਪੁ ਸਾਜਿਓ ਆਪੀਨ੍ਹੈ ਰਚਿਓ ਨਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 463)

ਨਾਮ ਤੇ ਨਾਮੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਇਕ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਨਾਮ ਨਾਮੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਨਾਮ ਕਹਿਣ ਨਾਲ ਨਾਮੀ ਦੀ ਸਰਬਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਨਾਮ ਸਾਧਨਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਾਧਨਾ ਪੱਖ ਤੋਂ ਉਸ ਸਾਰੀ ਕਿਰਿਆ, ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਤੋਂ ਚੁੱਕਣ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਵਿਚ ਲਾਉਣ ’ਤੇ ਖਰਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨੂੰ ‘ਨਾਮ’ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਜੀਭ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਤੋਂ ਨਾਮੀ ਵਿਚ ਅਭੇਦਤਾ ਤਕ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਭਿਆਸ ਨੂੰ ਨਾਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਜਾਂ ਰਸਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਮੇਲ ਹੋਣ ਤਕ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਾਮ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਨਾਮ ਹੈ- ਨਾਮੀ ਵੱਲ ਲੱਗਣਾ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਮ ਵਿਚ ਨਾਮ ਜਪ, ਆਤਮਿਕ ਉੱਨਤੀ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਅਮਲ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਨਾਮ ਰਟਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਾਈਂ ਪੁੱਜਣ ਤਕ ਸਾਰਾ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਉੱਚ-ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਨਾਮ ਹੈ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਉੱਚ ਵਰਤਾਉ ਦਾ ਅਮਲ ਵਿਚ ਆਉਣਾ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਅੰਦਰ ਉੱਚ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਉੱਚ ਜੀਵਨ ਤੇ ਅਮਲ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਧਿਆਉਣਾ ਤੇ ਚੰਗੇ ਅਮਲ ਕਰਨੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਹਨ। ‘ਨਾਮ’, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ‘ਵਿਸ਼ਵ-ਵਿਆਪੀ ਚੇਤਨਾ (universal consciousness) ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਮਲੀ ਜੀਵਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੁੱਖ ਸੋਮਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਨਾਮ ਜਪ ਤੋਂ ਹੀ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਰਸਨਾ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਸਨਾ ਨਾਲ ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਸਿਰਫ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਰਟਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਪ ਮਕੈਨੀਕਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਵਿਚ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਪਰਿਭਾਸ਼ਕ ਅਰਥ 'ਪਿਆਰ ਸਹਿਤ ਯਾਦ' ਨੂੰ ਸਥਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਰਸਨਾ ਦੁਆਰਾ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਧਿਆਨ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸਿਫਤਾਂ ਵਿਚ ਜੋੜਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਬਾਰ ਬਾਰ ਲੈਂਦੇ ਰਹੀਏ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਉਸ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਬਿਨਾਂ ਯਤਨ ਕੀਤਿਆਂ ਹੀ ਧਿਆਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਪਾਜਾਪ ਹੋਣ ਲਗਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅਖੀਰ ਇਹੀ ਜਪ ਲਿਵ-ਜਪ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲਿਵ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਗੁਰ ਪਰਸਾਦਿ ਰਹੈ ਲਿਵ ਲਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 352)

ਤੁਲਨਾਤਮਿਕ ਪਹਿਲੂ ਤੋਂ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਸਰੂਪ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰੇ ਮੌਲਿਕ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਨਾਮ ਜਪਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉੱਘੜਦੀ ਹੈ ਉਹ ਅਸਿਰਜਨਸ਼ੀਲ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ (embodiment of uncreative peace) ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਡਾ. ਬਲਕਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, “ਇਸ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਸਕ੍ਰਿਅਤਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਾਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਲਗਪਗ ਅਭਾਵ ਹੈ। ਇਸ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪੱਛਮੀ ਲੇਖਕਾਂ ਨੇ ਜੋ ਮਤਿ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਸਤਰਕ (alert) ਦੀ ਥਾਂ ਸੁਪਨਈ (dreaming) ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸੱਤਾ ਬਾਰੇ ਉਂਘਲਾਈ (dozing) ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਕੱਢਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਅਜਿਹੀ ਖੜੋਤ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਨਗ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਭਾਰਤੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਗਿਰਾਵਟ ਆ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਗਿਲਾਨੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਸੀ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੋਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਯਾਚਨਾ ਸੁਣੀ ਗਈ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਗ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ‘ਨਾਮ ਮਾਰਗ' ਦਰਸਾਇਆ। ਇਸ ਦੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠਤਾ ਇਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਵਿਚ ਬੇਸ਼ੱਕ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਇਸ ਨੂੰ ਨਾਮ ਮਾਰਗ ਵਾਂਗ ਸਕ੍ਰਿਆ ਸਾਧਨ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।” ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ‘ਧਰਮ’ ਦੇ ਤਿੰਨਾਂ ਪੱਖਾਂ (ਗਿਆਨ, ਕਰਮ ਤੇ ਭਗਤੀ) ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਾਰਤੀ ਮਾਰਗਾਂ-ਗਿਆਨ ਮਾਰਗ, ਕਰਮ ਮਾਰਗ ਤੇ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿਚ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਤਿੰਨਾਂ ਦੇ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ ਪਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਹਰੰਜਨ ਰੇ ਨੇ ਇਹ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਕਿ ਨਾਮ ਅਮੁਕਵੇਂ ਦੁਹਰਾਉ (endless repetition) ਅਤੇ ਅਰਾਧਨਾ (adoration) ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਸੰਕਲਪ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ (loving devotion) ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਰਜੇਵਾਂ (filled) ਅਤੇ ਸੰਤ੍ਰਿਪਤ (saturated) ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਹਰੰਜਨ ਰੇ ਦੀ ਇਸ ਰਾਇ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ’ਤੇ ਪੁੱਜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਅਨੰਤ ਵਿਚ ਗੁਆਚ ਜਾਣ ਦਾ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੇਵਲ ਮਾਤਰ ਖੁਸ਼ਕ ਵਿਧੀ। ਸੰਸਾਰਿਕ ਕਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਰਤਿ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਸੁਰਤਿ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਭਾਵ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸੁਰਤਿ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤਿ ਨੂੰ ਹਰਿ ਨਾਮ ਵਿਚ ਜੋੜਿਆਂ ਜਿੱਥੇ ਨਾਮੀ ਦੀ ਆਤਮਿਕ ਅਵਸਥਾ ਉੱਚੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦਾ ਆਚਰਨ ਉੱਚਾ ਤੇ ਕਰਣੀ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮਤਿ ‘ਤੱਤ ਗਿਆਨ’ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਿਨ ਰਾਤ ਲਿਵ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਾ ਹੋਇਆ ਪਰਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਜੁਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। (ਸਲੋਕ 13, 19, 26 ਪੰਨੇ- 1355-56) ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦਾ ਕਿਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸੰਦਰਭ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

‘ਨਾਮ’ ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਨਾਮ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਮ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਸੰਬੰਧ ਦਾ ਵਿਵੇਚਨ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਧਰਮ’ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਊਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਵਿੱਚੋਂ ਪਰਗਟ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਮਲ ਅਰੰਭ ਅਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ‘ਧਰਮ’ ਦਾ ਬੀਜ ਬੀਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, “Dharma of Guru Nanak's conception is not a matter of formal concepts, beliefs, worship and practices but a state of purity and strength of mind, born of the intense love of the Supreme Being 'Wahiguru' inculcated through constant devoted remembrance of the Name, and expressed in that natural behaviour of it which contributes to the total human life by promoting and sustaining it in truth, righteousness and justice and by giving it physical, emotional, intellectual and spiritual poise. It is more concerned with life here and accepts that hereafter shall take care of itself if life here is lived truthfully in the love of the Supreme Truth. As the Supreme Being or Truth is inherent in man, living of Dharma comes to him naturally. All potentialities for life of Dharma are lying within man. They are only to unfold themselves. Practice of the Name starts and completes the process of unfoldment and evolution. Remembrance of the Name cultivates Dharma in man.

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸਹੀ ਰਸਤਾ ਹੈ। ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਹੀ ‘ਧਰਮ’ ਦੀ ਪਉੜੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੋਈ ਵਡਭਾਗਾ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਇਸ ਰਸਤੇ ’ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਵਿਚ ਚਿੱਤ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਸੰਤ ਕਾ ਮਾਰਗੁ ਧਰਮ ਕੀ ਪਉੜੀ ਕੋ ਵਡਭਾਗੀ ਪਾਏ॥
ਕੋਟਿ ਜਨਮ ਕੇ ਕਿਲਬਿਖ ਨਾਸੇ ਹਰਿ ਚਰਣੀ ਚਿਤੁ ਲਾਏ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 622)

‘ਨਾਮ ਧਰਮ’: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਕੇਵਲ ਇੱਕੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਮ ਹੈ- ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਧਰਮ ਅਰਥਾਤ ਨਾਮ ਧਰਮ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਹਰ ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਾਸਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਇਕ ਸੁਰ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਰੂਪ ਧਰਮ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਗੁਰ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਜੋਗ ਸਬਦੰ ਗਿਆਨ ਸਬਦੰ ਬੇਦ ਸਬਦੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਹ॥
ਖਤ੍ਰੀ ਸਬਦੰ ਸੂਰ ਸਬਦੰ ਸੂਦ੍ਰ ਸਬਦੰ ਪਰਾ ਕ੍ਰਿਤਹ॥
ਸਰਬ ਸਬਦੰ ਏਕ ਸਬਦੰ ਜੇ ਕੋ ਜਾਣੈ ਭੇਉ॥
ਹੈ ਨਾਨਕੁ ਤਾ ਕਾ ਦਾਸੁ ਹੈ ਸੋਈ ਨਿਰੰਜਨ ਦੇਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 469)

ਅਰਥਾਤ ਜੋਗ ਦਾ ਧਰਮ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ (ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ), ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ, ਖਤ੍ਰੀਆਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੰਡ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਿਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ 'ਧਰਮ' ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਨਾਮ ਧਰਮ ਸਾਰਿਆਂ ਜੁਗਾਂ ਲਈ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਜੁਗਾਂ ਵਿਚ ਪਰੰਪਰਿਕ ਵੰਡ ਵੀ ਪਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ ਤੇ ਉਹ ਇੱਕੋ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜੁਗਾਂ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਜੁਗਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਵੀ ਇੱਕੋ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਹੇਠ ਲਿਖੀ ਤੁਕ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਏਕੋ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜੈ ਸਚੁ ਕੋਈ॥
ਗੁਰਮਤਿ ਪੂਰਾ ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਸੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1188)

‘ਧਰਮ’ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ ਆਇਆ, ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸੋਝੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦੇ ਕੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੁਗਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਵੱਖਰੇ ‘ਧਰਮ’ ਪਰਵਾਨ ਕੀਤੇ ਹਨ:

ਜੁਗਿ ਜੁਗਿ ਆਪੋ ਆਪਣਾ ਧਰਮੁ ਹੈ ਸੋਧਿ ਦੇਖਹੁ ਬੇਦ ਪੁਰਾਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 797)

ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਚਾਰੇ ਜੁਗਾਂ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ:

ਜੁਗ ਚਾਰੇ ਨਾਮੁ ਉਤਮੁ ਸਬਦੁ ਬੀਚਾਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 229)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਮ ਜਪਣ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਘਰ-ਬਾਰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੇ ਕਠਿਨ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਹੀ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ‘ਲਾਵਾਂ” ਸਿਰਲੇਖ ਵਾਲੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਲਾਂਵ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ ਭਾਵ ‘ਹਰਿ ਨਾਮੁ’ ਧਿਆਉਣ ਤੇ ਨਾਮ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ:

ਬਾਣੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੇਦੁ ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਪਾਪ ਤਜਾਇਆ ਬਲਿ ਰਾਮ ਜੀਉ॥
ਧਰਮੁ ਦ੍ਰਿੜਹੁ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵਹੁ ਸਿਮ੍ਰਿਤਿ ਨਾਮੁ ਦ੍ਰਿੜਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 773)

ਵਾਸਤਵਿਕਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਨਾਮ ਮਾਰਗ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਨਾਮ ਸਰਬ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਧਰਮ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੁਖਮਨੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ:

ਸਰਬ ਧਰਮ ਮਹਿ ਸ੍ਰੇਸਟ ਧਰਮੁ॥
ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਜਪਿ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 266)

ਅਰਥਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ‘ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਧਰਮ’ ਤੇ ‘ਨਿਰਮਲ ਕਰਮੁ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨਾ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਆਚਰਨ ਬਣਾਉਣਾ ਹੀ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਧਰਮ ਹੈ ਭਾਵ ਧਰਮ ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਨਾਮ ਬਾਣੀ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਖਿਆਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲ ਦੋ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ: ‘ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ’ ਤੇ ‘ਸੇਵਾ’। ਇਹ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਦੋ ਥੰਮ੍ਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਚਿੰਤਨ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਜੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਭਾਵ ਨਿਰਮਲ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਧਰਮ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਪਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਸਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਦਰਭ ਵੀ ਉੱਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਨਾਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉੱਭਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੁਆਰਾ ਦੀਨ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ, ਲੋਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲੋਕ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਸਗੋਂ ਨਿੱਜੀ ਅਤੇ ਸਮੂਹਿਕ ਦੋਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਨਾਲ ‘ਧਰਮ’ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਕਾਇਮ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਮ ਅਜਿਹਾ ਸੂਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਪਰਵਿਰਤੀ (ਸੰਸਾਰਿਕਤਾ) ਅਤੇ ਨਿਰਵਿਰਤੀ (ਸੰਸਾਰ ਤਿਆਗ) ਦੋਹਾਂ ਪਰਸਪਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਸੰਜੋਗ ਉਪਜਾਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਮ ਜਪਣ, ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਤੇ ਵੰਡ ਕੇ ਛਕਣ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲਾਂ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਰਾਤਨ ਆਸਤਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਟੁੱਕੜਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ‘ਨਾਮ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਾਰੇ ਮਿੱਥੇ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ-ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਰਬਸ੍ਰੇਸ਼ਟ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਨਾਮ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਹਰਿ ਨਾਮੈ ਤੁਲਿ ਨ ਪੁਜਈ ਜੇ ਲਖ ਕੋਟੀ ਕਰਮ ਕਮਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 62)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਨਾਮੁ ਆਚਾਰੁ’ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ-ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਆਖਿਆ ਹੈ:

ਬੇਦ ਸਾਸਤ੍ਰ ਜਨ ਧਿਆਵਹਿ ਤਰਣ ਕਉ ਸੰਸਾਰੁ॥
ਕਰਮ ਧਰਮ ਅਨੇਕ ਕਿਰਿਆ ਸਭ ਊਪਰਿ ਨਾਮੁ ਅਚਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 405)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਨਾਮ ਦੀ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ- ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਸਰਬ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ:

ਕਲ ਮੈ ਏਕੁ ਨਾਮੁ ਕਿਰਪਾ ਨਿਧਿ ਜਾਹਿ ਜਪੈ ਗਤਿ ਪਾਵੈ॥
ਅਉਰ ਧਰਮ ਤਾ ਕੈ ਸਮ ਨਾਹਿਨ ਇਹ ਬਿਧਿ ਬੇਦੁ ਬਤਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 632)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਕੇਵਲ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨੂੰ ਫੋਕਟ ਆਖਿਆ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ:

-ਭਜੋਂ ਸੁ ਏਕ ਨਾਮਯੰ॥ ਜੁ ਕਾਮ ਸਰਬ ਠਾਮਯੰ॥ (ਬਚਿਤ੍ਰ ਨਾਟਕ)
-ਸਭ ਕਰਮ ਫੋਕਟ ਜਾਨ॥ ਸਭ ਧਰਮ ਨਿਹਫਲ ਮਾਨ॥
ਬਿਨੁ ਏਕ ਨਾਮ ਆਧਾਰ॥ ਸਭ ਕਰਮ ਭਰਮ ਬਿਚਾਰੁ॥ (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ (ਜਿਹੜੀ 12 ਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਹੋਏ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਅਰੰਭ ਹੁੰਦੀ ਹੈ) ਵਿਚ ਵੀ ਨਾਮ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ, ਨਾਮ ਦੀ ਸਬਲਤਾ ਤੇ ਨਾਮ ਦੀ ਉੱਤਮਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

- ਰਾਮੁ ਰਾਜਾ ਨਉ ਨਿਧਿ ਮੇਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1158)
- ਨਾਮੁ ਤੇਰਾ ਆਧਾਰੁ ਮੇਰਾ ਜਿਉ ਫੂਲੁ ਜਈ ਹੈ ਨਾਰਿ॥
- ਨਾਮੁ ਤੇਰੋ ਆਰਤੀ ਮਜਨੁ ਮੁਰਾਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 338)
- ਗੁਰਮਤਿ ਰਾਮ ਨਾਮ ਗਹੁ ਮੀਤਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 694)
ਹਰਿ ਹਰਿ ਕਰਤ ਮਿਟੇ ਸਭ ਭਰਮਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 874)
ਹਰਿ ਕੋ ਨਾਮੁ ਲੈ ਊਤਮ ਧਰਮਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 874)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਹਰਿ ਕੇ ਨਾਮ ਸਮਸਰਿ ਕਛੁ ਨਾਹਿ, ਨਾਮੁ ਤੁਲਿ ਕਛੁ ਅਵਰੁ ਨ ਹੋਇ, ਨਹੀਂ ਤੁਲਿ ਰਾਮ ਨਾਮ ਬੀਚਾਰ, ਆਦਿ ਗੁਰ-ਕਥਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੇਦਾਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ-ਧਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਨਾਮ ਦੀ ਸਰਬਉੱਚਤਾ ਦਾ ਨਿਸਚਾ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੇ ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਆਨ ਚਰਚਾ ਤੇ ਧਾਰਮਿਕ, ਭਾਈਚਾਰਕ ਰੀਤਾਂ-ਰਸਮਾਂ ਦੀ ਨਿਯਮਾਵਲੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ- ਵੇਦਾਂ ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਜਾਪ ਕਰਨੇ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਧੂਣੀਆਂ ਨਾਲ ਤਪਾਉਣਾ। ਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ, ਛੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਤੇ ਸਤਾਈ ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣਨੇ, ਵਰਤਾਂ ਦੇ ਬੰਧੇਜ ਰੱਖਣੇ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ‘ਧਰਮ’ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਕਰਨੀਆਂ, ਪੁੰਨ-ਦਾਨ (ਧਨ, ਘੋੜੇ, ਜ਼ਮੀਨ, ਆਦਿ), ਹਵਨ, ਆਦਿ ਕਰਨੇ, ਜੋਗ ਸਾਧਨ (ਨਿਉਲੀ ਕਰਮ, ਆਸਣ, ਆਦਿ) ਕਰਨੇ, ਸਭ ਕੁਝ ਤਿਆਗ ਕੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਵਾਸ ਤੇ ਨੌਂ ਖੰਡਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਨਾ, ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਰਤੀ ਰਤੀ ਕਰਕੇ ਕਟਾਉਣਾ ਤੇ ਅੱਗ ਵਿਚ ਜਲਾਉਣਾ, ਉਰਧ ਤਪ ਸਾਧਨੇ ਆਦਿ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੈਨ ਮਾਰਗ ਦੇ ਅਤਿ ਕਠੋਰ, ਸੰਜਮ ਤੇ ਸਾਧਨ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਕਰਮ ਹਨ ਪਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨਾਮ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨਾਲ ਇਕਸੁਰ ਹੋਣ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਕਰਮ-ਧਰਮ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

- ਸਭਿ ਕਰਮ ਧਰਮ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਜਪਾਹਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 699)
- ਬਹੁ ਸਾਸਤ੍ਰ ਬਹੁ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਪੇਖੇ ਸਰਬ ਢਢੋਲਿ॥
ਪੂਜਸਿ ਨਾਹੀ ਹਰਿ ਹਰੇ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਅਮੋਲ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 265)

ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਨ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਸਾਧਨ ਨਾਮ ਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਾਮ (ਸਚ ਧਰਮ’) ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਥੰਮ੍ਹ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ‘ਧਰਮ’ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਹੋਈ ਹੈ:

ਘਰੁ ਬੰਧਹੁ ਸਚ ਧਰਮ ਕਾ ਗਡਿ ਥੰਮੁ ਅਹਲੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 320)

ਉੱਪਰ ਕੀਤੀ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਸਿੱਟਾ ਇਹ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਾਰੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿਅਰਥ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਕਰਾ ਸਕਦੇ। ਕੋਈ ਦਾਨ, ਜੱਗ, ਦੇਵ-ਪੂਜਾ, ਅਵਤਾਰਭਗਤੀ, ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਦੀ ਫਾਹੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ-ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜੋੜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਥੇ ਹੋਏ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ, ਵਰਤ ਪੂਜਾ, ਆਦਿਕ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਨੇਮ ਉੱਚੇ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਾਸਤੇ ਸਹਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ “ਧਰਮ’ ਭਾਵ, ਹਰਿ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਦਾ ਵਾਪਾਰ ਨਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਸਾਰੇ ਨਿਰਾਰਥਕ, ਅਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮੰਦੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਹੀ (ਸਾਰੇ ਕਰਮਾਂ-ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ) ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਚੰਗਾ ‘ਧਰਮ’ ਹੈ।

- ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਮਿ ਰਤੇ ਸੁਖੁ ਹੋਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 230)
- ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਕੀਰਤਨੁ ਕਰਿ ਅਟਲ ਏਹੁ ਧਰਮ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 299)

ਇਸ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਭਰਮ ਤਿਆਗ ਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨਾ ਹੀ ਸਹੀ ਹੈ:

ਤਜਿ ਸਭਿ ਭਰਮ ਭਜਿਓ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮੁ॥
ਕਹੁ ਨਾਨਕ ਅਟਲ ਇਹੁ ਧਰਮੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 196)

ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਸਾਰੇ ਮਿੱਥੇ ਹੋਏ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਹੀ ਸਾਰਥਕ ਕਰਮ ਤੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥ-ਇਸ਼ਨਾਨਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੈ। ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ: ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਸਤਸੰਗਤਿ ਵਿਚ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਤਸੰਗਤਿ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਮਿਲਿ ਸਤਸੰਗਤਿ ਹਰਿ ਪਾਈਐ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਰਿ ਲਿਵ ਲਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 22)

ਬੇਸ਼ਕ ਭਾਰਤੀ ਤੇ ਸਾਮੀ ਧਰਮ-ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਇਆ ਹੈ ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਨੂੰ ‘ਧਰਮ’ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਅੰਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਵਿਅਕਤੀ ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਅਮਲ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਸਮੂਹਿਕ ਅਮਲ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਰੂਪ ਜਰੂਰ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੇ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਮਲ ਦਾ ਸਿੱਟਾ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੈ ਉੱਥੇ ਇਸ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸਾਧ-ਸੰਗਤ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਹੋਣੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। । ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਮਜ਼ ਸਮਝਾਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਨਾਮ ਕੇਵਲ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ’ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਸਮ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਕਰਨ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ:

ਕਾਹੂ ਜੁਗਤਿ ਕਿਤੈ ਨ ਪਾਈਐ ਧਰਮਿ॥
ਨਾਨਕ ਤਿਸੁ ਮਿਲੈ ਜਿਸੁ ਲਿਖਿਆ ਧੁਰਿ ਕਰਮਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 274)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ ਮਾਨੋਂ ਹਨੇਰੇ ਵਿਚ ਦੀਵਾ ਜਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦੱਸੇ ਹੋਏ ਨਾਮ ਰੂਪੀ ਧਰਮ ਦੀ ਬਰਕਤਿ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪਾਰ ਲੰਘ ਰਹੀ ਹੈ:

ਬਲਿਓ ਚਰਾਗੁ ਅੰਧਾਰ ਮਹਿ ਸਭ ਕਲਿ ਉਧਰੀ ਇਕ ਨਾਮ ਧਰਮ॥
ਪ੍ਰਗਟੁ ਸਗਲ ਹਰਿ ਭਵਨ ਮਹਿ ਜਨੁ ਨਾਨਕੁ ਗੁਰੁ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1387)

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਇਸ ਸਿੱਟੇ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ‘ਨਾਮ’ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸਰਬ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਾਧਨ ਵਜੋਂ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।