ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ‘ਭਗਤੀ’ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹਤੱਵਪੂਰਨ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਸ਼ਬਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ‘ਭਗਤੀ’ ਅਤੇ ‘ਭਗਤਿ’ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕ੍ਰਮਵਾਰ- 105 ਅਤੇ 646 ਵਾਰ ਆਇਆ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸ਼ਬਦਾਂ- ਭਗਤ, ਭਗਤਾ, ਭਗਤਾਂ, ਭਗਤੂ, ਭਗਤਹ, ਭਗਤਹੁ, ਭਗਤਨ, ਆਦਿ ਦੀ ਕ੍ਰਮਵਾਰ- 281, 101, 13, 64, 11, 4, 37, ਵਾਰ ਵਰਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਗਤਹੀਣੁ, ਭਗਤਿਹੀਨ, ਭਗਤਹੀਨੁ, ਭਗਤੇ, ਆਦਿ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਵੀ ਭਗਤੀ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਡੂੰਘਾ ਸੰਬੰਧ ਹੈ।

ਵਿਉਤਪਤੀ-ਮੂਲਕ ਅਰਥ: ਵਿਉਤਪਤੀ-ਮੂਲਕ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ‘ਭਗਤੀ’ ਸ਼ਬਦ ‘ਭਜੁ’ ਧਾਤੂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ‘ਭਜਣਾ’, ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼' ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਅਰਥ- ਸੇਵਾ, ਉਪਾਸਨਾ, ਸ਼ਰਧਾ, ਆਦਿ ਕੀਤੇ ਹਨ।

ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਹੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਭਗਤੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਭਗਤੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਇਹ ਕਹਿਕੇ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਪਾਤਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ:

ਵਿਣੁ ਭਗਤੀ ਘਰਿ ਵਾਸੁ ਨ ਹੋਵੀ ਸੁਣਿਅਹੁ ਲੋਕ ਸਬਾਏ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 689)

ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ “ਗਿਆਨ ਰਤਨਾਵਲੀ’ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਮੱਕੇ ਗਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਕੀ ਹੈ? ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ- “ਬੰਦਾ ਜੁ ਹੋਇਆ ਹੈ ਸੋ ਬੰਦਗੀ ਵਾਸਤੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇ ਜੋ ਬੰਦਾ ਹੋ ਕੇ ਬੰਦਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਤੇ ਹਿਰਸ (ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ) ਤੇ ਸ਼ਹਿਵਤ (ਭੋਗਇੱਛਾ) ਵਿਚ ਉਮਰ ਗੁਜਾਰਦਾ ਹੈ, ਸੋ ਹੈਵਾਨ ਦੀ ਨਿਆਂਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਗ਼ਜ਼ਲਾਂ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਸ਼ੇਅਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵਜੂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਕਾਰਨ ਬੰਦਗੀ ਭਾਵ ਭਗਤੀ ਹੀ ਹੈ ਵਰਨਾ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਧੰਨ ਉਹ ਜੀਵਨ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲੰਘੇ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇਸ ਗੁੰਬਦ ਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਹੇਠਾਂ ਰਹਿਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸੁਖ ਨਹੀਂ :

ਹਵਾਇ ਬੰਦਗੀ ਆਵੁਰਦ ਦਰ ਵਜੂਦ ਮਰਾ...(ਦੀਵਾਨਿ ਗੋਯਾ: 1)

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭਗਤੀ-ਹੀਣ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਤਾਂ ਜਨਮ ਤੇ ਵੀ ਕਿੰਤੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਬਾਝੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨਾ ਪੈਦਾ ਹੈ:

ਭਗਤੀ ਭਾਇ ਵਿਹੂਣਿਆ ਮੁਹੁ ਕਾਲਾ ਪਤਿ ਖੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 57)

ਭਗਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰੇਮ (ਭਾਉ-ਭਗਤੀ): ਭਗਤੀ ਪਰਮ-ਸਤਿ ਨਾਲ ਭਾਵੁਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਜੁੜਨ ਦਾ ਨਾਂ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਰੂਪ ਹੈ। ਪ੍ਰੇਮਾਭਗਤੀ ਅਧੀਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਕਰਮ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਇਕ-ਰਸ ਸੰਜੋਗ ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਭਗਤੀ ਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ‘ਧਰਮ’ ਦੀ ਆਧਾਰ-ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਆਖਿਆ ਹੈ।

ਭਗਤੀ ਸੂਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਤੱਤ ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਬਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਦੀ ਚੌਥੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਪਿਆਰ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹੜਾ ਸਾਧਨ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਹੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਹੈ- ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਧਕ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ:

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲਾ ਸਚੁ ਨਾਉ ਵਡਿਆਈ ਵੀਚਾਰੁ॥
ਕਰਮੀ ਆਵੈ ਕਪੜਾ ਨਦਰੀ ਮੋਖੁ ਦੁਆਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 2)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਪੁਜੀ ਵਿਚ ਸਾਧਕ ਲਈ ‘ਸੁਣਿਐ’, ‘ਮੰਨੈ’, ਤੇ ‘ਏਕ ਧਿਆਨ’ ਤਿੰਨ ਪੜਾਅ ਦੱਸੇ ਹਨ ਅਰਥਾਤ ਪਹਿਲਾ- ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣਨੀ, ਦੂਜਾ- ਉਸ ’ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਲਿਆਉਣਾ ਤੇ ਤੀਜਾ ਅਮਲ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣਾ ਹੈ। ‘ਸੁਣਿਐ’ ਦੀਆਂ ਚਾਰਾਂ ਪਉੜੀਆਂ (8-11) ਦੀਆਂ ਅੰਤਲੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਭਗਤ-ਜਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ‘ਸਦਾ ਵਿਗਾਸ’ ਭਾਵ ਸਦਾ ਖੇੜੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਜਨ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਰੱਤੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੀ ਸਿਫਤਿ-ਸਲਾਹ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸੇਈ ਤੁਧੁਨੋ ਗਾਵਹਿ ਜੋ ਤੁਧੁ ਭਾਵਨਿ ਰਤੇ ਤੇਰੇ ਭਗਤ ਰਸਾਲੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 6)

ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਸਦਾ ਹੈ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਦਾ ਅਨੰਦਮਈ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦੇ ਹਨ:

ਤਿਥੈ ਭਗਤ ਵਸਹਿ ਕੇ ਲੋਅ॥
ਕਰਹਿ ਅਨੰਦੁ ਸਚਾ ਮਨਿ ਸੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 8)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਦੀ ਬਰਕਤ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਸਹਜ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ

ਗੁਰਮੁਖਿ ਭਗਤਿ ਸਹਜ ਘਰੁ ਪਾਈਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 686)

ਭਗਤ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਇਕ ਰਸ ਸੰਗੀਤ ਦੀ ਅਨਹਦ-ਧੁਨੀ ਸੁਣਾਈ ਦੇਣ ਲਗਦੀ ਹੈ:

ਧੁਨਿ ਵਾਜੇ ਅਨਹਦ ਘੋਰਾ॥ ਮਨੁ ਮਾਨਿਆ ਹਰਿ ਰਸ ਮੋਰਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 879)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਸਾਏ ਨਾਮ ਮਾਰਗ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਭਾਉ ਭਗਤਿ ਕਰਿ ਨੀਚੁ ਸਦਾਏ ਵਾਲਾ ਹੈ। ‘ਭਾਉ’ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ‘ਭਾਵ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਤਦਭਵ ਰੂਪ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਪ੍ਰੇਮ।“ ਨਾਮ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਾਧਕ ਲਈ ਭਾਵ-ਭਿੱਜੀ ਭਗਤੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਦੱਸੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਰਹਾ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸਿੱਕ ਤੇ ਤੜਪ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਭਗਤ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਰਤਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਦੇਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਮਰਨ ' ਸਮਾਨ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਆਖਾ ਜੀਵਾ ਵਿਸਰੈ ਮਰਿ ਜਾਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 9)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ‘ਮਸਾਣ’ ਆਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ।

ਨਾਨਕ ਜਿਸੁ ਪਿੰਜਰ ਮਹਿ ਬਿਰਹਾ ਨਹੀ ਸੋ ਪਿੰਜਰੁ ਲੈ ਜਾਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 89)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤੀ-ਰਹਿਤ ਦੇਹ ਨੂੰ ‘ਨਿਮਾਣੀ’ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਦੇਹ ਨਿਮਾਣੀ ਲਿਵੈ ਬਾਝਹੁ ਕਿਆ ਕਰੇ ਵੇਚਾਰੀਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 917)

ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਭਗਤ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨੂੰ ਉਸ ਅਮਲੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਰਗਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਮਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਹਉ ਖਿਨੁ ਪਲੁ ਰਹਿ ਨ ਸਕਉ ਬਿਨੁ ਪ੍ਰੀਤਮ
ਜਿਉ ਬਿਨੁ ਅਮਲੈ ਅਮਲੀ ਮਰਿ ਗਈਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 836)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬੇਸ਼ੱਕ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸੁੰਦਰ, ਕੁਲੀਨ, ਚਤੁਰ, ਗਿਆਨੀ, ਬਲਵਾਨ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਜੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰੀਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਮਿਰਤਕ’ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ:

ਮਿਰਤਕ ਕਹੀਅਹਿ ਨਾਨਕਾ ਜਿਹ ਪ੍ਰੀਤਿ ਨਹੀ ਭਗਵੰਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 253)

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਹੀਣ-ਖੀਣ ਹੋਵੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਨਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਧਨ, ਨਾ ਜਾਤਿ, ਨਾ ਪਤਿ, ਨਾ ਆਦਰ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ, ਨਾ ਰੂਪ, ਨਾ ਅੰਗ ਸਾਕ ਹੀ ਹੋਣ, ਪਰ ਜੇ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਰੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਇਕ ਰੱਤੀ ਬਰਾਬਰ ਭਾਵ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ:

ਸ੍ਰੀ ਭਗਵਾਨ ਕੀ ਭਾਇ ਕ੍ਰਿਪਾ ਹੂ ਤੇ ਏਕ ਰਤੀ ਬਿਨੁ ਏਕ ਰਤੀ ਕੇ॥(ਤੁ ਪ੍ਰਸਾਦਿ॥ ਸਵਯੇ)

‘ਭਾਉ ਭਗਤੀ’ ਦਾ ਮੂਲ ਅਧਾਰ-ਤੱਤ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਗਤ ਦੀ ਕੋਈ ਸਾਧਨਾ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰੇਮ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ:

ਜੱਤ੍ਰ ਤੱਤ੍ਰ ਦਿਸਾ ਵਿਸਾ ਹੁਇ ਫੈਲਿਓ ਅਨੁਰਾਗੁ॥80॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ)

ਇਸ ਪ੍ਰੇਮ-ਸਰੂਪ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੋਰ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪ੍ਰੇਮ ਹੀ ਸਰਬੋਤਮ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪਰਵਿਰਤੀ ਤੇ ਨਿਵਰਿਤੀ ਦੋਵੇਂ ਪਹਿਲੂ ਦੱਸ ਕੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਣਿਤ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਅਰਥ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਭਾਵੇਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਭਾਉਂਦਾ ਫਿਰੇ ਜਾਂ ਸੰਸਾਰਿਕ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਭੋਗਦਾ ਰਹੇ ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰੇਮਾਭਗਤੀ ਬਿਨਾਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ। ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭੁ ਪਾਇਓ ਅਰਥਾਤ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰੇਮਾ ਭਗਤੀ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸਰਵ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਾਧਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਅੰਤਰੀਵ ਅਵਸਥਾ (innermost state of life) ਆਖਿਆ ਹੈ।" ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਅਭੇਦ ਹੋਵੇ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਇਆ ਇਹ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀਵਾਨਗੀ, ਮਦਹੋਸ਼ੀ, ਮਸਤਾਨਾਪਨ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਹਿਜ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਸੂਫੀ ਫਕੀਰਾਂ ਤੇ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤਾਂ ਵਿਚ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਅੰਗ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਸਧਾਰੀਆਂ, ਲੀਲ੍ਹਾ ਵਿਚ ਨੱਚਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ:

ਰੋਟੀਆ ਕਾਰਣਿ ਪੂਰਹਿ ਤਾਲ॥ ਆਪੁ ਪਛਾੜਹਿ ਧਰਤੀ ਨਾਲਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 465)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਨਚਿਐ ਟਪਿਐ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਇ ਸੱਚਾ ਭਗਤ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਸੌਣਾ, ਜਾਗਣਾ, ਉੱਠਣਾ, ਬੈਠਣਾ, ਆਦਿ ਹਰੇਕ ਵਿਉਹਾਰ ਸੁਭਾਵਿਕ ਕਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਨਾਨਕ ਜਨ ਕੈ ਬਿਰਤਿ ਬਿਬੇਕੈ॥ ਭਾਵ ਉਸ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਬਿਬੇਕ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੰਜਮ-ਹੀਣ, ਆਪੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਕੇ ਉਲਾਰ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਮੇਲ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਭਾਉ-ਭਗਤੀ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਗਿਆਨ ਯੋਗ ਤੇ ਸਹਿਜ ਵਾਲਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਗਤ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪੁਰਸ਼ ਅਥਵਾ ਪਤੀ ਅਤੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਅਥਵਾ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪਕ ਦੁਆਰਾ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੰਗਣ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ- “ਕਰਤਾਰ ਦੀ ਅਨਨਯ ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲਈ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਜਗਯਾਸੂ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਵਾਹਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪਤੀ ਰੂਪ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।”

ਸਮੁੱਚੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਪ੍ਰੇਮ-ਅਨੁਭਵ ਦੋ ਰੂਪਾਂ ਵਿਚ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ- ਵਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸੰਯੋਗ। ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਵਿਯੋਗ ਪੱਖ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਵਿਯੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਥਵਾ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਆਪਣੇ ਪੂਰੇ ਨਿਖਾਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿਚ ਵਿਯੋਗ ਅਥਵਾ ਬਿਰਹਾ ਨੂੰ ਵਿਸੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਵਿਯੋਗ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਜੀਵ ਆਤਮਾ ਦਾ ਸੰਸਾਰਿਕ ਪਰਪੰਚ ਵਿਚ ਐਨਾ ਖਚਿਤ ਹੋਣਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਵਿਚ ਵਸਦੇ ਪਤੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਚੁੱਕੀ ਹੈ:

ਮੇਰਾ ਸਹੁ ਜਾਗੈ ਹਉ ਨਿਸਿ ਭਰਿ ਸੋਵਾ॥1॥
ਇਉ ਕਿਉ ਕੰਤ ਪਿਆਰੀ ਹੋਵਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 356)

ਦੂਸਰੇ, ਉਹ ਆਪ ਸਵੀਕਾਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਅੰਦਰ ਜਰੂਰੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਅਭਾਵ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਰਥਾਤ ਸਾਰੇ ਔਗੁਣ ਹੀ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ‘ਕੰਤ ਮਿਲਾਵਾ' ਭਾਵ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪੀ ਪਤੀ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਹਉਮੈ ਦੂਰ ਹੋਵੇ :

ਸਭਿ ਅਵਗਣ ਮੈ ਗੁਣੁ ਨਹੀ ਕੋਈ॥
ਕਿਉ ਕਰਿ ਕੰਤ ਮਿਲਾਵਾ ਹੋਈ॥1॥...
ਹਉਮੈ ਜਾਈ ਤਾਂ ਕੰਤ ਸਮਾਈ॥
ਤਉ ਕਾਮਣਿ ਪਿਆਰੇ ਨਵ ਨਿਧਿ ਪਾਈ॥6॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 750)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸੇਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੰਤ ਨੂੰ ਤਾਂਹੀਂ ਚੰਗੀ ਲੱਗ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇ ਆਪਣਾ ਆਪਾ-ਭਾਵ ਗਵਾ ਦੇਵੇ ਤੇ 'ਭੈ ਭਾਵ' ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਕਰੇ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਖਿਆਲ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਪਤੀ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਲਾਜਮੀ ਸ਼ਰਤ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸੋਹਾਗਣਿ ਇਸਤਰੀ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਮਰਤਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਆਸਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ:

- ਸੁਨਿ ਸਖੀਏ ਪ੍ਰਭ ਮਿਲਣ ਨੀਸਾਨੀ॥
ਮਨੁ ਤਨੁ ਅਰਪਿ ਤਜਿ ਲਾਜ ਲੋਕਾਨੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 737)
- ਆਪੁ ਗਵਾਈਐ ਤਾ ਸਹੁ ਪਾਈਐ ਅਉਰੁ ਕੈਸੀ ਚਤੁਰਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 722)
- ਜਿਉ ਭਾਵੈ ਤਿਉ ਰਖੁ ਤੂੰ ਮੈ ਤੁਝ ਬਿਨੁ ਕਵਨੁ ਭਤਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 61)

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪਕ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਦਾ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸੁੱਚਾ ਆਸ਼ਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਹਲੀਮੀ ਦਾ ਭਾਵ ਲੋੜੀਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਮਿਠਤ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦਾ ਤੱਤ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਬਿਨਾਂ ਗੁਣ ਧਾਰਨ ਕੀਤਿਆਂ ਭਗਤੀ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ:

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਇਆ ਕਿ ਭਗਤ ਨੇ ਨਿਮਰਤਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਭਾਵ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟਾਈ ਦੀਨਤਾ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਸੱਤਾ-ਹੀਣਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਤਾਣਾ ਤੇ ਸਾਹਸਹੀਣ ਬਣਾ ਦੇਵੇ ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਚੰਡ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ।

ਵਿਣੁ ਗੁਣ ਕੀਤੇ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 4)

ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ: ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਭਗਤੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ‘ਧਰਮ’ ਕਾਇਮ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਬਣਨ ਦਾ ਅਮਲੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਵਾਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਆਪ ਮੀਰੀ ਤੇ ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਪਹਿਨੀਆਂ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਭਗਤੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਘੋੜ-ਸਵਾਰੀ ਕਰਨ ਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਵਿੱਦਿਆ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਦਿੱਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਸ੍ਵੈਮਾਣ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ- ‘ਕਿਰਪਾਨ’ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਰਹਿਤ ਦਾ ਲਾਜਮੀ ਅੰਗ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ- “ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੋ ਚੀਜਾਂ ਨਹੀਂ। ਭਗਤੀ ਵੀ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਭਗਤ ਨੂੰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਭਗਤ ਕੋਈ ਆਤਮਿਕ ਮੰਤਵ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਹਲਾ ਤੇ ਨਿਕੰਮਾ ਫਕੀਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਜਿੰਮੇ ਕੋਈ ਕਾਰਜ ਸਾਧਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਮ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਭਗਤ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।... ਪਰ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸੇ ਪਾਸ ਰਹਿੰਦੀ ਉਦੋਂ ਤੀਕ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਭਗਤੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਹੀ ਸਾਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।” ਦਸਮ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਸਵੱਯੇ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਸੁਮੇਲ ਹੈ:

ਦੇਹ ਸਿਵਾ ਬਰ ਮੋਹਿ ਇਹੈ ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਟਰੋਂ॥
ਨ ਡਰੋਂ ਅਰਿ ਸੋ ਜਬ ਜਇ ਲਰੋਂ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਅਪਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ॥
ਅਰੁ ਸਿਖ ਹੋਂ ਆਪਨੇ ਹੀ ਮਨ ਕੌ ਇਹ ਲਾਲਚ ਹਉ ਗੁਨ ਤਉ ਉਚਰੋਂ॥
ਜਬ ਆਵ ਕੀ ਅਉਧ ਨਿਦਾਨ ਬਨੈ ਅਤ ਹੀ ਰਨ ਮੈਂ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰੋਂ॥ (ਚੰਡੀ ਚਰਿਤ੍ਰ)

ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ: ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਅਤਾ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਭਗਤਿ-ਸੂਤ੍ਰ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਦੇ ਜੋ ਲੱਛਣ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਅਕਰਮਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨਿਆਵੀ ਕਾਰਜ ਓਨਾ ਚਿਰ ਹੀ ਕਰਨੇ ਹਨ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸਤਰੀ, ਧਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਵੀ ਸੁਣਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਘਰ, ਇਸਤਰੀ, ਸੰਤਾਨ, ਸੰਪਦਾ, ਆਦਿ ਤਿਆਗਣ ਨਾਲੋਂ ਵਿਕਾਰਾਂ (ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਹੰਕਾਰ, ਆਦਿ) ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਉੱਤਮ ਦੱਸਿਆ ਹੈ:

ਤਿਆਗਨਾ ਤਿਆਗਨੁ ਨੀਕਾ ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਲੋਭੁ ਤਿਆਗਨਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1018)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤ ਛੱਤੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭੋਜਨ, ਸੁਗੰਧੀਆਂ, ਘਰ ਜੀ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਦੇ ਸੁਖ, ਪਾਟ-ਪਟੰਬਰ, ਹਾਥੀ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਵਾਰੀ, ਬਾਗ, ਮਿਲਖ, ਧਨ, ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧਤਾ, ਆਦਿ ਸਭ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਾਤ ਸਮਝ ਕੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਛੱਡ ਕੇ ਵੈਰਾਗੀ ਹੋਣਾ ਪਰੰਪਰਾਵਾਦੀ ਭਗਤ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਭਗਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣ ਦੁਖੁ ਸੁਖੁ ਸਮਤੁ ਕਰਿ ਜਾਣੈ ਅਤੇ ਹਰਿ ਕਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨੇ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਕਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨੇ ਸੋ ਭਗਤੁ ਹੋਇ ਵਿਣੁ ਮੰਨੇ ਕਚੁ ਨਿਕਚੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 950)

ਭਗਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਭਾਣਾ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਦਾ ਅਰਥ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਅਤਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਦਰਸਾਇਆ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਜੀਵਨ ਵਿਹੂਣਾ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨਮਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਕਰਮਸ਼ੀਲਤਾ ਹੈ।

ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਬੈਰਾਗ (ਵੈਰਾਗ): ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ ਭਗਤੀ ਰਾਤੇ ਸਦ ਬੈਰਾਗੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਬੈਰਾਗ (ਵੈਰਾਗ) ਦਾ ਅਨਿੱਖੜ੍ਹਵਾਂ ਸੰਬੰਧ ਹੈ। ਭਗਤ ਸੰਸਾਰਿਕ ਦੁੱਖਾਂ-ਸੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹੋਏ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉਚਾਈਆਂ ਛੂੰਹਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਕੇ ਸੰਨਿਆਸ ਲੈਣ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਘਰ-ਬਾਰ ਤਿਆਗਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਭਗਤ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਦੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਦਾ ਥਿਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਾਇਆ ਦੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਅਨਦਿਨੁ ਭਗਤਿ ਕਰਹਿ ਦਿਨੁ ਰਾਤੀ ਘਰ ਹੀ ਮਹਿ ਬੈਰਾਗੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 768)

ਅਰਥਾਤ ਭਗਤ ਨੇ ਏਕਾਂਤਵਾਸੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ; ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਿੱਜੀ ਨਹੀਂ ਸਮੂਹਿਕ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਗਤੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਹਰਿ ਦਾ ਭਗਤ ਆਪਣਾ ਜਨਮ ਮਰਨ ਦਾ ਚੱਕਰ ਮੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਸੰਗੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਤਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ:

ਹਰਿ ਕੀ ਭਗਤਿ ਮੁਕਤਿ ਬਹੁ ਕਰੇ॥
ਨਾਨਕ ਜਨ ਸੰਗਿ ਕੇਤੇ ਤਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 265)

ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ, “ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਵੈਰਾਗ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਖੁਸ਼ਕ ਇਕਾਂਤ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜਿਊਂਦਾ ਜਾਗਦਾ ਸ਼ਬਦ-ਮੂਲਕ ਵੈਰਾਗ ਹੈ। ਉਚਾਟ ਬਿਰਤੀ ਵਾਲੇ ਵੈਰਾਗ ਨੂੰ ਰੱਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੱਤ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਰਕ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਆਪ ਨੇ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਵੈਸ਼ਨੋ (ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਗਤ) ਦੀ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੀ: ਸੱਚਾ ਵੈਸ਼ਨਵ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਚੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਅਸਰ ਤੋਂ ਬੇਦਾਗ ਰਹਿੰਦਾ, ‘ਧਰਮ’ ਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫ਼ਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀ ਕਰਦਾ, ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਹੋ ਕੇ ਹਰਿ ਭਗਤੀ ਤੇ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਮਸਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਤਨ ਵਿਚ ਸਿਮਰਨ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉ ਦੀ ਦਇਆ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਵੈਸ਼ਨੋ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨਾਮ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਮ ਜਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚਾ ਬੈਸ਼ਨੋ (ਵੈਸ਼ਨੋ) ਗੁਰੂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ:

ਬੈਸਨੋ ਸੋ ਜਿਸੁ ਊਪਰਿ ਸੁਪ੍ਰਸੰਨ॥ ਬਿਸਨ ਕੀ ਮਾਇਆ ਤੇ ਹੋਇ ਭਿੰਨ॥
ਕਰਮ ਕਰਤ ਹੋਵੈ ਨਿਹਕਰਮ॥ ਤਿਸੁ ਬੈਸਨੋ ਕਾ ਨਿਰਮਲ ਧਰਮ॥
ਕਾਹੂ ਫਲ ਕੀ ਇਛਾ ਨਹੀ ਬਾਛੈ॥ ਕੇਵਲ ਭਗਤਿ ਕੀਰਤਨ ਸੰਗਿ ਰਾਚੈ॥
ਮਨ ਤਨ ਅੰਤਰਿ ਸਿਮਰਨ ਗੋਪਾਲ॥ ਸਭ ਊਪਰਿ ਹੋਵਤ ਕਿਰਪਾਲ॥
ਆਪਿ ਦ੍ਰਿੜੈ ਅਵਰਹ ਨਾਮੁ ਜਪਾਵੈ॥ ਨਾਨਕ ਓਹੁ ਬੈਸਨੋ ਪਰਮ ਗਤਿ ਪਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 274)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ‘ਭਗਤੀ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਦੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਭਿੰਨਤਾ: ਬੇਸ਼ਕ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ-ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਦਾ ਭਾਵ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਦਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਤੇ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਰੂਪਣ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਭਗਤੀ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵਨਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਕਤ ਭਗਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਅੰਗ ਮੰਨ ਲਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਨੁਸਾਰ, “ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਰਤੀ ਵੀ ਸਚਾਈ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਉੱਤਰੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੀ ਇਕ ਸ਼ਾਖ ਹੈ। ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਹੋਰਾਂ ਨੇ ਹਵਾਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੱਤ ਨੂੰ ਮੱਧ ਕਾਲ ਵਿਚ ਚੱਲੀ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਅਧਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ‘ਭਗਤੀ’ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਲਈ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨੀ ਉੱਚਿਤ ਜਾਪਦੀ ਹੈ:

ਪਹਿਲੇ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੱਕਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਇਲਹਾਮੀ ਤੇ ਅਨਾਦੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵੀ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ, ਮਹੇਸ਼, ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਦੱਸੇ ਹਨ:

ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਿਸਨੁ ਮਹੇਸਾ॥ ਦੇਵੀ ਦੇਵ ਉਪਾਏ ਵੇਸਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 839)

ਦੂਸਰੇ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸਾਖੀਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਲਈ ਹੀ ਪੌਰਾਣਿਕ ਸਾਖੀਆਂ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਕੱਢਣਾ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਪਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਨਿਰਮੂਲ ਹੈ।

ਤੀਸਰੇ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦੇਹਧਾਰੀ ਈਸ਼ਵਰ ਤੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ 'ਧਰਮ' ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਅਵਤਾਰਵਾਦ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਹ ਦੱਸੀ ਹੈ: “ਕਿਸੇ ਵਿਸੇਸ਼ ਮਨੋਰਥ ਲਈ ਜਦੋ' ਰੱਬ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਵਤਾਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਮੇ ਵਿਚ ਅਵਤਾਰ ਧਾਰਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਵਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਸਰੂਪ ਚਿਤਰਣ ਕਰਦਿਆਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ‘ਅਜੂਨੀ ਕਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਗਰਭ ਜੂਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਜਦੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਹਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਅਵਤਾਰ ਨਹੀਂ ਧਾਰਦਾ, ਗੁਰੂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਚੌਥੇ, ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤੀ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਕਿਸੇ ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਸਤੀ (ਜੋ ਕਿਸੇ ਦੇਵੀ ਦੇਵਤੇ, ਅਵਤਾਰ ਜਾਂ ਪੀਰ ਪੈਗੰਬਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਵੇ) ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ _ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਅਵਤਾਰ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੇ ਔਗੁਣਾਂ ਤੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਵਰਗੇ ਤਥਾ-ਕਥਿਤ ਬ੍ਰਹਮ ਰੂਪ ਅਵਤਾਰ ਨੂੰ ਸੀਤਾ ਤੇ ਲਛਮਣ ਦੇ ਵਿਛੜਨ ਤੇ ਰੋਂਦੇ ਕੁਰਲਾਂਦੇ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਰੋਵੈ ਰਾਮੁ ਨਿਕਾਲਾ ਭਇਆ॥
ਸੀਤਾ ਲਖਮਣੁ ਵਿਛੁੜਿ ਗਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 953)

ਪੰਜਵੇਂ, ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ਬਣਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਣਾ ਵੈਸ਼ਨਵ ਭਗਤੀ ਦਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ ਦੀ ਸਖਤ ਵਿਰੋਧੀ ਹੈ। ਇਕ ਪੱਥਰ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਪਰਮੇਸ਼ਰ ਦੀ ਥਾਂ ਅਸਥਾਪਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਹਸਤੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਇਕ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਘੜ ਲਈਏ ਤੇ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਅਸਥਾਪਨ ਕਰਕੇ ਉਸਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੀਏ:

ਥਾਪਿਆ ਨ ਜਾਇ ਕੀਤਾ ਨ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 2)

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਪੱਥਰ ਪੂਜਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਕੁਰਾਹੀਏ ਤੇ ਮੁੱਢੋਂ ਖੁੰਝੇ ਹੋਏ ਮੁਗਧ ਗਵਾਰ ਕਹੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਇਹ ਪੱਥਰ ਤਾਂ ਆਪ ਮੰਝਧਾਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਵਸਾਗਰ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਤਾਰਨਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਤੀਪੂਜਾ ਦਾ ਕੀਤਾ ਖੰਡਨ ਤਰਕ ਪੂਰਨ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਐਲਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪੱਥਰ ਪੂਜਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮੁਹਸਨ ਫਾਨੀ ਨੇ ‘ਦਾਬਿਸਤਾਨ-ਏ-ਮੁਜ਼ਾਹਿਬ' ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਨਾ ਮੂਰਤੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੂਰਤੀਆਂ ਲਈ ਮੰਦਰ।

ਛੇਵੇ, ਵੈਸ਼ਨਵ ਮੱਤ ਵੈਧੀ ਭਗਤੀ, ਜੋ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਦਾ ਸਮਰਥਕ ਹੈ। ਇਹ ਲੌਕਿਕ, ਬਹਿਰੰਗ ਜਾਂ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤਰਗਤ 64 ਅੰਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰਮਤਿ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨੰਤਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਭਾਵ ਹਿਰਦੇ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿ ਬ੍ਰਤ (ਵਰਤ) ਹੈ, ਸੰਤੋਖ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਗਿਆਨਧਿਆਨ ਇਸ਼ਨਾਨ ਹੈ, ਦਇਆ ਦੇਵਤਾ ਹੈ, ਖਿਮਾ ਜਪਮਾਲੀ ਹੈ, ਯੁਕਤੀ ਧੋਤੀ ਹੈ, ਸੁਰਤਿ ਚੌਂਕਾ ਹੈ, ਸ਼ੁਭ ਕਰਨੀ ਤਿਲਕ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਉ ਭੋਜਨ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਪੁਰਸ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੁਣ (ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ, ਗਿਆਨ, ਦਇਆ, ਖਿਮਾ, ਭਾਉ, ਆਦਿ) ਧਾਰਨੇ ਅਸਲ ਵਿਚ, ਆਂਤਰਿਕ ਭਗਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਅਜਿਹੀ ਦਿਲ੍ਹੀ ਭਗਤੀ ਕੀਤੇ ਬਗੈਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ:

ਬਿਨੁ ਅਭ ਭਗਤੀ ਬਾਦਿ ਮਰੀਜੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1027)

ਉਪਰੋਕਤ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਤੋਂ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਚ ਉਲੀਕਿਆ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸਰੂਪ ਮੌਲਿਕ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਬ੍ਰਹਮ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ-ਭਾਵਨਾ ਤੇ ਉਪਾਸ਼ਨਾ ਦਾ ਭਾਵ ਪਹਿਲਾਂ ਵੇਦਾਂ, ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਤੇ ਗੀਤਾ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਰੂਪਣ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਪਰ ਭਗਤੀ ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੜੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਾਵਨਾ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਭਗਤੀ-ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਇਕ ਵਿਦਵਾਨ ਦੇ ਕਥਨ ਅਨੁਸਾਰ, “ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਭਗਤੀ ਦਾ ਉਹ ਸਰੂਪ ਦਿੱਤਾ
ਜਿਹੜਾ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਨੂੰ ਏਕਤਾ ਵਿਚ ਪਰੋਂਦਾ ਹੈ, ਸਤਿਹੀਣ ਹੋਈ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਤਿ-ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਮਹੀਣ ਹੋਈ ਖੁਸ਼ਕ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀ ਪੱਧਰ ਤੇ ਆਦਰਸ਼ਕ ਜਿੰਦਗੀ ਜੀਊਣ ਦਾ ਬਲ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਅਣਖਹੀਣ ਹੋਈ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇੱਜ਼ਤ ਤੇ ਗ਼ੈਰਤ ਦੀ ਜਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦਾ ਵਿਧੀ ਵਿਧਾਨ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਧੀਨਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੁਤੰਤਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਗਾਉਂਦਾ ਹੈ।