ਫ਼ਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਦੇਹੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਹੁਣਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀ । ਫਿਰ ਮਿਸਲ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਥੋੜੀ ਬਹੁਤ ਸੇਵਾ ਹੋਈ; ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਇਹਨਾਂ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਮਹਾਰਾਜਾ ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਨੇ ਆਰੰਭ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਿਸਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਰਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੋਰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਟੋਰਿਆ ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਤੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਗਾਹੇ ਗਾਹੇ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਜਿਥੇ ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਸਾਖੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ; ਉਥੇ ਹੀ ਇਹ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਕੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜੀਆਂ ਨੂੰ ਸਚਿਆਰ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬਣਾਉਣ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੇ ਪਦ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਟੁਰਕੇ, ਕੌਮੀ ਉਨੱਤੀ ਵਿਚ ਤਨ, ਮਨ, ਧਨ ਸਭ ਲਾਗਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਰੇਨਾ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ । ਇਕ ਵਕਤ ਸੀ ਜਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਗੋਰਾ ਸ਼ਾਹੀ ਦੇ ਪੈਰ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਤਿੰਨ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਧਾਰਮਿਕ ਹਮਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ; ਉਥੇ ਆਮ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਆਪਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਭਵਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਮਰਨ ਤੱਕ ਦੀਆਂ ਰਸਮਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾਤ ਸਿੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਰਹੁ ਰੀਤ ਲੈ ਆਏ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਪੰਥ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ, ਕਵੀ , ਵਕਤਾ, ਵਾਰਤਾਕਾਰ, ਵਿਆਖਿਆ ਕਾਰ, ਪੰਥ ਸੇਵਕ ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸੁਯੋਗ ਪ੍ਰਰੇਨਾ ਤੇ ਸਿਰਦਾਰ ਬਚਿਤਰ ਸਿੰਘ 'ਹਰੀਕਾ' (ਉਸ ਵਕਤ ਆਪ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਰਹਿੰਦ ਵਿਖੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਸਨ)ਦੀ ਸ਼ੁਧ ਮਨੋਵੇਦਨਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਅਤੇ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਸਦਕਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 11,12,13 ਪੋਹ 1888 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਛੋਟੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਤੇ ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਿਆਂ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਵਕਤ ਚਾਹੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਸੱਜਣ ਹੀ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ । ਪਰ ਥੋੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਇਥੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਮੁੱਢਲੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ, ਮੈਣ ਦੁਆਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੁਆਰਾ ਸਾਂਝੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਸੀ । ਪਟਿਆਲਾ ਭੁਝੰਗੀ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਸ ਵਕਤ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਸੰਗਤ ਦੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ , ਦੋ ਵਜੇ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਦੇ ਕੜਾਹੇ ਗਰਮ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ , ਉਹ ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਨੌਜਵਾਨੀ ਦਾ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ਤੇ ਮੁਖ ਇਸ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜੋੜ ਮੇਲੇ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ । ਗੁਰੂ ਕੇ ਅਟੁਟ ਲੰਗਰ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਘੰਟਿਆਂ ਬਧੀ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਖਲੋਤੀਆਂ ਹਨ , ਨ ਅੱਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਨ ਥਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ , ਮਨ ਚਾਉ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ । ਕਿਸੇ ਸੱਜਣ ਨੇ ਬੜੀ ਪਿਆਰੀ ਗੱਲ ਕਹੀ ਕਿ ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਸਤੋਂ ਪ੍ਰਰੇਨਾ ਲੈ ਕੇ ਮੀਰ ਮੰਨੂ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਵਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਔਲਾਦ ਵਾਰਤੀ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਦੇ ਸੂਤਰਧਾਰ ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਜੀਵਨ ! ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੰਥ ਰਤਨ, ਪਿਛੋਂ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਤੋਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਭਾਈ ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੇਵਕ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਖ ਸੇਵਕਾਂ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਹੋਣ ਡਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਿਉ ਪੁਤ ਗੁਰਧਾਮ ਯਾਤ੍ਰਾ ਤੇ ਨਿਕਲ ਟੁਰੇ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਹੁਣੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ (ਸਾਬੋ ਕੀ ਤਲਵੰਡੀ) ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਰਹਿ ਕੇ ਬ੍ਰਜ, ਫ਼ਾਰਸੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੋ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵੀ ਆਏ। ਇਹ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਲਾਹੌਰ ਵੱਲ ਰਿਹਾ।ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਮੋਢੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਸਨ। ਫਿਰ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਪੱਕਾ ਟਿਕਾਣਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਇਥੇ 'ਸ਼ਹੀਦ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥੀ ਆਸ਼੍ਰਮ ਬਣਾਕੇ ਗ੍ਰੰਥੀ , ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਆਦਿ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਮਰੱਥਕ ਸਨ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਹੀ ਜਨਵਰੀ 1943 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਗੁਰਪੁਰੀ ਪਿਆਨਾ ਕੀਤੇ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁਖ ਕ੍ਰਿਤਾਂ ਵਿਚੋਂ:-
ਸਿਦਕ ਸਿੱਖੀ, ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ, ਬਾਰਹਮਾਹ(ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਉਸਤਤ), ਪੋਥੀ ਗੁਰਮਤਿ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿਦਕ ਜੀਵਨ ਭਾਈ ਮਨੀ ਸਿੰਘ, ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਬਾਬਾ ਦੀਪ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਆਦਿ। ਤਸਵੀਰਾਂ:- ਪਹਿਲੀ ਗਿਆਨੀ ਠਾਕੁਰ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹੀਦ ਬਿਲਾਸ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ , ਦੂਜੀ ਤਸਵੀਰ 1888 ਈਸਵੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਭਾ ਦੀ , ਤੀਜੀ ਤਸਵੀਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਸਥਾਨ ਦੀ 1934 ਦੀ! | 
