ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਰ ਵੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਵਜ਼ੀਰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਇਸਦਾ ਸਹਾਇਕ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਸਰ ਹੀਊ ਗਫ ਜੋ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਜਰਨੈਲ ਸੀ , ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ; ਫੇਰੂ ਸ਼ਹਰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਬੰਦੇ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ , ਉਥੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਕੋਈ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਡੁਬਣ ਤੋਂ ਇਕ ਘੰਟਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਧਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ 21 ਦੇ 51 ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿਆਂ, ਆਪਣੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲ ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਅੱਗ ਵਰ੍ਹਾਈ ਕੇ ਸਰ ਜੌਨ ਲਿਟਨਰ ਦੀ ਡਿਵੀਜ਼ਨ ਪਿੱਛਲ ਖੁਰੀ ਹੋ ਤੁਰੀ। ਰਾਤ ਉਤਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸਰ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਦਾ ਸੱਜਾ ਪਾਸਾ ਭੀ ਪਿੱਛੇ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ; ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਗੋਰਾਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਾਜੜ ਪੈ ਗਈ।ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਡਾਅਢੇ ਟਾਕਰੇ ਨੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਕੜੇ ਖੂਹ ਖਾਤੇ ਪਾਤੇ , ਉਸਦੇ ਬੁਲਾਂ ਤੇ ਸਿਕਰੀ ਜਮਾ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਭਾਰੂ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ , ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਤੇ ਪੂਰਬੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਂਬਾ ਛੇੜ ਦਿੱਤਾ। ਕੈਪਟਨ ਲਮਲੀ ਨੇ ਤਾਂ ਸਰ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਹੀ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਫ਼ੌਜੀ 'ਕੱਠੇ ਕਰਕੇ ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕਰ ਜਾਏ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਕਿ ਇਹ ਜੰਗ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੁਣ ਜਿੱਤ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

ਇਸ ਰਾਤ ਦੇ ਮੰਜ਼ਰ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਲਿਖਤੀ ਹਵਾਲੇ

ਰੌਬਰਟ ਕਸਟ ਲਿਖਦਾ :- " ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਵਲੋਂ ਖ਼ਬਰ ਪੁਜੀ ਕਿ ਸਾਡਾ ਕਲ ਦਾ ਹੱਲਾ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ 'ਤੇ ਹਾਲਾਤ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਭਰੇ ਹਨ, ਸਰਕਾਰੀ ਕਾਗਜ਼ ਸਭ ਫੂਕ ਦੇਣੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੇ ਸਵੇਰ ਦਾ ਹੱਲਾ ਭੀ ਫੇਲ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁਕ ਜਾਏਗਾ ।ਇਹ ਗੱਲ ਮਿਸਟਰ ਕਰੀ ਨੇ ਖ਼ੁਫ਼ੀਆ ਰੱਖੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਭੈੜੀ ਖ਼ਬਰ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਫ਼ਸੋਸ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ; ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ 'ਅਸੀਂ ਬਿਨਾਂ ਸ਼ਰਤ(ਖਾਲਸਾ ਫ਼ੌਜ ਸਨਮੁੱਖ) ਹਥਿਆਰ ਸੁਟ ਦੇਣ' ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਾਂ"।

ਬਰੌਡਫੁਟ ਲਿਖਦਾ :-" ਹਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਜੋ ਦਿੱਖ ਹੀ ਰਹੀ ਸੀ; ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਮਿਸਟਰ ਕਰੀ ਨੂੰ ਜਿਸ ਪਾਸ ਸਰਕਾਰ ਹਿੰਦ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਸਨ ਅਤੇ ਮਿਸਟਰ ਕਸਟ ਨੂੰ ਜਿਸ ਪਾਸ ਏਜੰਸੀ ਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਸਨ , ਮੁੱਦਕੀ ਹੁਕਮ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਇਹਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੂਕ ਦੇਣ।"

ਹੋਪ ਗ੍ਰਾਂਟ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :- " ਸਰ ਹੈਨਰੀ ਹਾਰਡਿੰਗ ਨੇ ਸਮਝਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਕੰਮ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਹੈ , ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਤਰ ਚਾਰਲਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਤਲਵਾਰ ਜੋ ਇਸਨੂੰ ਡੀਊਕ ਆਫ ਵੈਲਿੰਗਟਨ ਨੇ ਤੋਹਫਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪਣਾ ਸਟਾਰ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਚੱਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਿਹਾ ਕੇ ਜੇ ਹਾਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਥੇ ਹੀ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਮਰਾਂਗਾ।"

ਵਿਲੀਅਮ ਐਡਵਰਡਸ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :-" ਜੇ ਉਹ (ਸਿੱਖ) ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਨਤੀਜਾ ਸਾਡੇ (ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ) ਲਈ ਬੜਾ ਹੀ ਭੈੜਾ ਹੋਣਾ ਸੀ । ਸਾਡੀਆਂ ਗੋਰਾ ਪਲਟਣਾਂ ਦੀ ਨਫ਼ਰੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਗਈ ਸੀ ।ਸਾਡਾ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਛੋਟੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦਾ ਗੋਲੀ ਸਿੱਕਾ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।"

ਕਨਿੰਘਮ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :-" ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਮਾਰ ਕਾਰਨ , ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਘਬਰਾਹਟ ਫੈਲ ਗਈ , ਸਾਰੀਆਂ ਰੈਜ਼ਮੈਂਟਾਂ ਦੇ ਫ਼ੌਜੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਰਲ ਮਿਲ ਗਏ।ਜਰਨੈਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਉਪਰ ਸ਼ੱਕ ਹੋਣ ਲੱਗਾ ਅਤੇ ਕਰਨਲਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਨੀ ਸਮਝ ਲਗ ਰਹੀ ਸੀ ਉਸਦੀ ਪਲਟਣ ਕਿੱਧਰ ਹੈ ..............ਸ਼ਾਇਦ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਤੇਜ ਸਿੰਘ ਦੀ ਨਲਾਇਕੀ ਅਤੇ ਗ਼ਦਾਰੀ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਥਹੁ ਅਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ , ਇਸੇ ਲਈ ਓਹ , ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੀ , ਘਾਬਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ"।

ਕੈਪਟਨ ਜੌਹਨ ਕਮਿੰਗ ਲਿਖਦਾ :-" ਅਸੀਂ ਤੋਪਾਂ ਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ , ਗੜ੍ਹਿਆਂ ਵਾਂਗ ਪੈ ਰਹੇ ਭਿਆਨਕ ਗੋਲਿਆਂ ਦੀ ਮਾਰ ਹੇਠ ਵਧ ਰਹੇ ਸਾਂ। ਇਸ ਤਬਾਹੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਬਰੂਦੀ ਸੁਰੰਗਾਂ ਜੋ ਖੰਦਕਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਹੇਠ ਦੱਬੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਸਾਡੇ ਪੈਰਾਂ ਹੇਠ ਫੱਟਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਨਾਂ ਮਾਲ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।"

ਜੀ.ਬੀ ਮਿਲਸਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:-" ਇਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅੰਦਰ ਇਹ ਗੱਲ ਫੈਲ ਚੁਕੀ ਸੀ ਕਿ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਚੁਕਾ ਹੈ , ਜਨਰਲ ਹੈਰੀ ਸਮਿੱਥ ਨੂੰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵਾਪਸ ਧੱਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ , ਜਨਰਲ ਗਿਲਬਰਟ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਹੱਟ ਚੁਕਾ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਵਕਤ ਕਿਸੇ ਤਜ਼ਰਬੇਕਾਰ ਜਾਂ ਇਮਾਨਦਾਰ ਜਰਨੈਲ ਕੋਲ ਸਿੱਖ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਥੱਕੇ ਹਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਬਚਾ ਸਕਦਾ। ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੱਥ ਉਪਰ ਸੀ।"

ਐਡਵਰਡਜ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :- " ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਸ਼ਾਹ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਮਾਰ ਯੂਰਪ ਦੀ ਜਗਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ 'ਜੰਗ ਐਲਬੂਅਰਾ' ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਵੱਧ ਭਿਆਨਕ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੇ ਮੁਹਾਨੇ ਸਾਡੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨਾਲੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਨ, ਜੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਭਾਰੀਆਂ ਤੇ ਮਾਰੂ ਤੋਪਾਂ ਯੂਰਪੀਅਨ ਲੜਾਈਆਂ ਵਿਚ ਅਜੇ ਤਕ ਵਰਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਸੀ ਗਈਆਂ।"

ਜਾਰਜ ਬਰੂਸ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :- " ਜਦ ਰਾਤ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਤੇ ਫ਼ੌਜੀ ਮਰ ਰਹੇ ਸਨ ਜਾਂ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ , ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਭਣ ਜਾਂ ਸਾਰ ਲੈਣ।ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਚੁਪ ਚਾਪ ਬਿਨਾਂ ਕੁਰਲਾਏ ਦੁਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। 80ਵੀਂ ਰੈਜ਼ਮੈਂਟ ਦੇ ਇਕ ਸਿਪਾਹੀ ਦਾ ਮੋਢਾ ਗੋਲਾ ਲੱਗਣ ਕਾਰਨ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਕਿ ਮਦਦ ਲਈ ਕਿੱਥੇ ਜਾਵੇ ।ਉਹ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ , ਪਰ ਸਾਰੇ ਉਸਨੂੰ ਚੁਪ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਸ ਮੂਰਖ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਇਕ ਹੋਰ ਤੋਪ ਦਾ ਗੋਲਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉਪਰ ਨ ਆ ਡਿੱਗੇ ।ਪਰ ਉਹ ਹਟ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦ ਕੰਪਨੀ ਸਰਜੈਂਟ ਨੇ ਉਸਦੀ ਗੱਲ ਨ ਸੁਣੀ ਤਾਂ ਉਹ ਸੂਬੇਦਾਰ ਕੋਲ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸਨੂੰ ਡਾਕਟਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਸੁਕੇਅਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਦੀ ਇਜ਼ਾਜਤ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ ।ਸੂਬੇਦਾਰ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੱਬੀ ਲੱਤ ਜੋ ਪੈਰ ਸਮੇਤ ਉੱਡ ਚੁਕੀ ਸੀ , ਵਿਖਾਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਚੁਪ ਚਾਪ ਬੈਠਾ ਰਹੁ। ਉਹ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਕੋਲ ਚਲਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਜੋ ਕੂਹਣੀ ਕੋਲੋਂ ਉੱਡ ਚੁਕੀ ਸੀ ਦਿਖਾਂਦਿਆਂ ਚੁਪ ਰਹਿਣ ਲਈ ਕਿਹਾ।........ਅਸਿਸਟੈਂਟ ਸਾਰਜੈਂਟ ਮੇਜਰ ਜੋ ਹੁਣ ਤਕ ਚੁਪ ਚਾਪ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ , ਉਸ ਮੂਰਖ ਉੱਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭੜਕ ਪਿਆ 'ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਜਾ ਫੜਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਚੁਪ ਕਰਵਾ ਸਕੇ ; ਪਰ ਇਸਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਹੋਰ ਬੋਲਦਾ , ਇਕ ਤੋਪ ਦਾ ਗੋਲਾ ਛੂਕਦਾ ਆਇਆ ਤੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਉਡਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਦੂਰ ਜਾ ਫਟਿਆ।"

ਮੈਕਗ੍ਰੇਗਰ ਲਿਖਦਾ ਹੈ :-"ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਤੋਪਖਾਨੇ ਦੀ ਇਕ ਬੈਟਰੀ ਬਹੁਤ ਤਬਾਹੀ ਮਚਾ ਰਹੀ ਸੀ ।ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਨੂੰ ਬਾਰੂਦ ਦੇ ਗੱਡਿਆਂ ਸਮੇਤ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ । ਸਾਨੂੰ ਸਾਡੇ ਤੋਪਚੀਆਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਵਰਗੀ ਅਜਿਹੀ ਭਿਆਨਕ ਮਾਰ ਉਹਨਾਂ ਅਜੇ ਤਕ ਕਿਤੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਸੀ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤੋਪਾਂ ਸਚਮੁੱਚ ਹਵਾ ਵਿਚ ਉੱਡ ਗਈਆਂ।"

ਜਾਰਜ ਬਰੂਸ ਲਿਖਦਾ :- " ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਵੇਖ ਰਹੇ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਘੜੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ ....ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਤੋਪਖਾਨਾ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਬਰੂਦ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਚੁਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਆਪਣੇ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਤੇ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਵੱਲ ਨੱਠ ਤੁਰੀ। ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ , ਜਨਰਲ ਗਫ਼ ਤੇ ਪੈਦਲ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਹਲਕਾਰੇ ਭੇਜੇ ਗਏ , ਪਰ ਸਭ ਵਿਆਰਥ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ , ਭੱਜਦੀ ਹੋਈ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਫ਼ੌਜ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਦੂਰ ਤਕ ਹਟ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਦ ਘੋੜ ਸਵਾਰ ਤੋਪਖ਼ਾਨਾ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਘੱਟੇ ਦੇ ਗੁਬਾਰ 'ਚ ਦਿਸਣੋ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਈ ਫ਼ੌਜ ਨੇ ਸਬਰ ਨਾਲ ਇਹ ਦਿਲ ਵਿਚ ਧਾਰ ਕਿ ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ।"

ਇਹ ਜੰਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਚਿੱਤ ਵਿਚ ਰਾਤ ਨੂੰ ਹਾਰ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਖ਼ਤਮ ਸੀ, ਪਰ ਅਗਲੇ ਦਿਨ 22 ਦਸੰਬਰ ਨੂੰ ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਤੇਜ ਸਿੰਘ, ਜਨਰਲ ਵੈਂਤੁਰਾ, ਜਨਰਵ ਅਵਿਤਾਬਾਏਲ ਵਰਗਿਆਂ ਦੀ ਬੁਜ਼ਦਿਲੀ ਤੇ ਗ਼ਦਾਰੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਜੰਗ ਹਾਰ ਗਏ।