ਦੋ ਚਾਰ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਪੁਰਾਣੇ ਫੋਨ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਪੁਰਾਣੇ ਸਿੰਘ ਸਭੀਏ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਕਿਤਾਬਾਂ ਦੇ ਫੋਟੋ ਮਿਲੇ; ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਜੋ 120 ਤੋਂ 130 ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਸਨ; ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਕੋਈ ਸੱਜਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਲੈ ਗਿਆ, ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ 13-14 ਸਨ (ਹੈਨ ਵੀ ਸਭ ਪਹਿਲੇ ਐਡੀਸ਼ਨ ਸਨ), ਰੱਬ ਦੀ ਕਰਨੀ ਉਹ ਸੱਜਣ ਵਿਛੜ ਗਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਘਾਟਾ ਇਹ ਪਿਆ ਕੇ ਇਹ ਕਿਤਾਬਾਂ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਾਪਸ ਨ ਆ ਸਕੀਆਂ। ਬੱਸ ਉਹ ਫੋਟੋ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਲੇਖ ਲਿਖਣ ਨੂੰ ਮਨ ਕਰ ਆਇਆ; ਉਮੀਦ ਹੈ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਮੇਰੀ ਮਿਹਨਤ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਵੇਗਾ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜੋ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅੰਸ ਵੰਸ ) ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਥੱਲੇ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋ ਵੱਡਾ ਜੋ ਲਿਖਾਰੀ ਹੋਇਆ; ਉਸਦਾ ਨਾਮ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੀ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀਆਂ ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸਨਾਤਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਆਮ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਫੈਲਾਉ ਲਈ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਨ; ਉਥੇ ਹੀ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨ ਦਿਖਾ ਸਕਣ ਕਰਕੇ; ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਤੇ ਬਹੁਤੀਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਈਆਂ। ਫਲਸਰੂਪ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁਣ ਖਿੱਚਾ ਧੂਹੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ; ਇਸ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਸੇ ਲਾਹੌਰ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਖਾਲਸਾ ਅਖ਼ਬਾਰ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਕੱਢਦਾ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੀਆਂ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਰਸਾਲਾ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੀ ਜੋ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਕੱਢਦਾ ਸੀ। ਜੇ ਇਹ ਕਹਿ ਲਈਏ ਤਾਂ ਅਤਿ ਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਵਾਲੇ ਤੱਤ ਖਾਲਸਾ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਧੜੇ ਵਾਲੇ ਬੇਦੀ ਖਾਲਸਾ।

ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਪੋਠੋਹਾਰ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਖਿੱਤੇ ਦੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰ 'ਥੋਹਾ ਖਾਲਸਾ' ਵਿਚ 12 ਜੂਨ 1848 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਗਰ ਵਿਚ ਕਦੇ ਸੰਤ ਪੰਡਿਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਸੇਬ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡ ਅਕਾਰੀ ਜਪੁ ਤੇ ਜਾਪ ਦੇ ਟੀਕੇ ਕੀਤੇ। ਇਥੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਚੱਲਦੀ ਸੀ। ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਤੇ ਮਾਮੇ ਪ੍ਰੇਮ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਪਈ।ਇਸਨੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਿਖਾਈ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦੀ ਸਿੱਖੀ ਸੇਵਕੀ ਵਾਲਾ ਸੀ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ ਟੁਰਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾ ਨੇ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਹਿੱਤ ਇਥੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਖੋਲੀਆਂ। ਖੰਡੇ ਬਾਟੇ ਦੀ ਪਾਹੁਲ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖ ਆਭਾ ਮੰਡਲ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਆਏ। ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਕੋਈ ਅੱਠ ਕੁ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਬੇਦੀ ਬਾਬੇ ਪਾਸੋਂ ਪਾਹੁਲ ਲਈ।

20-22 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਾਰ ਵਿਹਾਰ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਤੋ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਇਸਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸਿਖਰ ਤੇ ਸੀ। ਜਦ ਬਾਬੇ ਨੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸ਼ਾਖ ਖੋਲੀ ਤਾਂ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਹ ਬਾਬੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸੀ।ਇਹ ਜਿੱਥੇ ਉੱਤਮ ਕਿਸਮ ਦਾ ਵਕਤਾ ਸੀ; ਉਥੇ ਕਲਮ ਦਾ ਗੁਣ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਵਾਲਿਆਂ ਤੇ ਤੱਤ ਖਾਲਸਿਆਂ ਨੇ ਬਾਬੇ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਰੁਧ ਮੋਰਚਾ ਖੋਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਾਬੇ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਥੱਲੇ ਅਪ੍ਰੈਲ ਮਈ 1885 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਮਾਇਤੀਆਂ ਨਾਲ ਮਹੀਨਾਵਾਰੀ ਰਸਾਲਾ 'ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ' ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਤੇ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋ ਇਹ ਰਸਾਲਾ '15 ਰੋਜ਼ਾ ' ਕਰ ਦਿੱਤਾ।ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਇਸਦਾ ਐਡੀਟਰ ਸੀ । ਜਦ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਨੇ 'ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਖ਼ਬਾਰ' ਦੇ ਹੱਕ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਤੋ ਲੈ ਲਏ ਤਾਂ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੀ ਇਸਦਾ ਸੰਪਾਦਕ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤੇ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋ ਛਪਣ ਲੱਗਾ। ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸੰਵਿਧਾਨ 1887 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ , ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਦੀਵਾਲੀ ਵੜ ਦੀ ਸਭਾ ਤੇ ਪਾਸ ਵੀ ਕਰਵਾਇਆ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਹੀ 1894 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ 'ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ' ਦਾ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖ ਕੇ ; ਸਰਬ ਸਾਂਝੀ ਮਰਿਆਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਪੁਟਿਆ (ਲਿਖਤ ਕੀ ਹੈ ; ਇਸਤੇ ਵੱਖਰਾ ਲਿਖਾਂਗੇ)। ਇਸ ਗ੍ਰੰਥ ਤੋ ਪ੍ਰਰੇਨਾ ਲੈ ਕੇ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੇ 'ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ (ਸੰਸਕਾਰ)' ਤਿਆਰ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਵਿਚ ਛਾਪਿਆ ਤੇ ਇਸ ਤੇ ਵੀਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ 105 ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੇ 27 ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਈਆਂ, ਦੂਜੀ ਵਾਰ 80 ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ 26 ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ ਜੁੜੀਆਂ ਤੇ ਅਖ਼ੀਰ 18 ਅਕਤੂਬਰ 1914 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਚੀਫ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖਰੜਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ 1914 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੇ 1894 ਈਸਵੀ ਵਾਲੀ ਲਿਖ਼ਤ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸੋਧਾਂ ਤੇ ਵਾਧੇ ਕਰਕੇ ਤਖ਼ਤਾਂ, ਸਿੱਖ ਜੱਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਗੁਰੂ ਘਰਾਂ ਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਸਨਮੁਖ ਮੁੜ ਛਾਪ ਕੇ ਰੱਖਿਆ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਵੱਡੀ ਸਹਾਇਤਾ ਟਿੱਕਾ ਸੋਢੀ ਰਾਮ ਨਾਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੀ।

1898 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਿੰਡ ਪਿੰਡ ਜਾਕੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਧੜੇ ਦੀ ਪਰੰਪਰਿਕ (ਸਨਾਤਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ) ਸਿੱਖ ਰਹੁ ਰੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਲਈ 'ਚਲਦਾ ਵਹੀਰ' ਜੱਥਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਵਹੀਰ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਬੇਦੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੱਜਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਵਹੀਰ ਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪੱਕਾ ਸ਼ਬਦ 'ਵਹੀਰੀਆ' ਜੁੜ ਗਿਆ।ਇਹ ਵਹੀਰ ਰਾਹੀਂ ਇਸਨੇ ਦੋ ਸਾਲ ਬੜ੍ਹਾ ਨਿੱਠ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕੀਤਾ। ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਵਹੀਰੀਆ ਨੇ ਬਹੁਤਾ ਜ਼ੋਰ ਕਲਮ ਘਸਾਈ ਤੇ ਦਿੱਤਾ । ਇਸਨੇ ਕਈ ਗ੍ਰੰਥ, ਕਿਤਾਬਚੇ ਲਿਖ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਚਿਹਰੀ ਵੜ ਵਿੱਚ ਰੱਖੇ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ:

ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਤੱਤ ਦਰਸ਼ਨ, ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਦਰਪਨ, ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਸਾਸਤ੍ਰ ਸੰਸਕਾਰ ਭਾਗ, ਗੁਰੁਦੀਖਿਆ, ਅਮਰਕੁੰਡ, ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲੋਂ ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਕੀ ਵਾਧਾ ਹੈ? ਹੋਰਨਾਂ ਅਵਤਾਰਾਂ ਨਾਲੋਂ ਦਸਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀਆਂ ਵਿਚ ਕੀ ਵਾਧਾ ਹੈ? ਸਿੱਖ ਮ੍ਰਿਤ ਕਰਮ ਬਿਚਾਰ, ਗੁਰ ਉਪਕਾਰ , ਟੀਕਾ ਜਪੁ ਨੀਸਾਣ, ਤਖ਼ਤ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਜੀ ਅੱਗੇ ਦਸਹਰੇ ਪਰ ਝਟਕੇ ਦਾ ਵਿਧਾਨ, ਖਾਲਸਾ ਸੁਧਾਰ ਤਰੂ (ਅੱਠ ਜਿਲਦਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਮੇਰੇ ਖੁ਼ਦ ਕੋਲ ਕਦੇ ਚਾਰ ਪਹਿਲੀਆਂ ਸਨ)ਆਦਿ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਲਿਖ਼ਤਾਂ ਹਨ।

ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦੀ 1905 ਈਸਵੀ ਵਿੱਚ ਹੋਈ ਮੌਤ ਨੇ ਇਸ ਹਰਫਨਮੌਲਾ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਪਸ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਕਾਰਜ ਇਥੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ। ਕਿਸੇ ਵਕਤ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਲਿਖਾਰੀ ਰਿਹਾ, ਸਨਾਤਨੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਥੱਲੇ ਸਨਾਤਨ ਸਿੱਖ ਵੜ ਸਭਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਰਿਹਾ , ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਗ੍ਹੌਰ ਨਾਲ ਸੁਣਦੇ ਸਨ; ਉਹ ਗੁਮਨਾਮੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ 1916 ਦੇ ਲਾਗੇ ਤਾਗੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਵਿਚ ਹੀ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਲੱਖ ਵੀਚਾਰਧਾਰਕ ਮਤਭੇਦ ਹੋਣ ਭਾਈ ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਵਹੀਰੀਆ ਨਾਲ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਯਾਦ ਕਰਵਾਉਣਾ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਇਖਲਾਕੀ ਫਰਜ਼ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ।