ਕਬੀਰ ਮੁਹਿ ਮਰਨੇ ਕਾ ਚਾਉ ਹੈ ਮਰਉ ਤ ਹਰਿ ਕੈ ਦੁਆਰ।।
ਮਤ ਹਰਿ ਪੂਛੈ ਕਉਨੁ ਹੈ ਪਰਾ ਹਮਾਰੈ ਬਾਰ।।(ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ)

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਿਤਰੀ ਧਰਤ ਤੇ ਬੈਠਿਆਂ ਜਦ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਦਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿੱਚ ਹਾਰਨਾ , ਸਰਬੁਲੰਦ ਖਾਂ ਦਾ ਰੁਹਤਾਸ ਵਿਚ ਫੜੇ ਜਾਣਾ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਕਾਬਲੀ ਮੱਲ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨ ਜਾਣਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਮੁਲਤਾਨ ਟੱਪ ਕੇ ਡੇਰਾ ਗਾਜ਼ੀ ਖ਼ਾਨ ਅਤੇ ਡੇਰਾ ਇਸਮਾਇਲ ਖ਼ਾਨ ਤੋਂ ਕਰ ਉਗਰਾਉਣਾ; ਸਾਫ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਸ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਸਿੱਖਾ ਸ਼ਾਹੀ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੰਦ ਕਰੀਚਣ ਲੱਗਾ। ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਤੋਂ ਕਲਾਤ ਤੱਕ ਜਹਾਦ ਦਾ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾ ਕੇ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਉਪਰ ਗਿਲਜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਰੋ ਮਾਰ ਕਰਦਾ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਸੱਤਵਾਂ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਣ ਢੁਕਾ।

ਪਹਿਲੀ ਝੜਪ ਲਾਹੌਰ ਲਾਗੇ ਅਬਦਾਲੀ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਬਦਾਲੀ ਵੱਲੋਂ ਨਸੀਰ ਖਾਂ ਬਲੋਚੀ ਅੱਗੇ ਸੀ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ੁਕਰਚੱਕੀਆ ਸਿਰਦਾਰ ਚੜਤ ਸਿੰਘ। ਪਹਿਲੀ ਝੜਪ ਵਿੱਚ ਹੀ ਅਹਿਮਦ ਖ਼ਾਂ ਬੁਲੰਦੀ ਤੇ ਉਹਦਾ ਮੁੰਡਾ ਸਿੱਖਾਂ ਹੱਥੋਂ ਜਨੰਤ ਦੀ ਟਿਕਟ ਕਟਾ ਗਏ। ਨਸੀਰ ਖਾਂ ਦਾ ਘੋੜਾ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੀ ਗੋਲੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਬੋਲ ਗਿਆ ਤਾਂ ਭੁੰਏ ਤੇ ਡਿੱਗੇ ਬਲੋਚੀ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਭੁਜਿਓਂ ਚੁਕਿਆ। ਸਿੱਖ ਗੁਰੀਲਾ ਜੰਗ ਕਰਦਿਆਂ; ਮੈਦਾਨ ਵਿਚੋਂ ਫੁਰਰ ਹੋ ਗਏ। ਢਾਈ ਫੱਟ ਦੇ ਹੁਨਰ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਕਾਫੀ ਨੁਕਸਾਨ ਅਬਦਾਲੀ ਦਾ ਕੀਤਾ ।ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਗਵਾਹ ਇਸ ਹਮਲੇ ਸਮੇਂ ਆਇਆ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਵੀ ਸੀ; ਉਹ ਲਿਖਦਾ ਹੈ" ਇਹ ਕਾਫ਼ਰ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਤੇ ਦੂਰ ਤੋਂ ਹੱਲਾ ਬੋਲਦੇ ਤੇ ਮਾਰ ਕੇ ਨੱਸ ਜਾਂਦੇ।......ਛੇ ਕੁ ਮੀਲ ਹੀ ਗਏ ਸਾਂ ਕਿ ਕਾਲੇ ਕੁੱਤੇ(ਸਿੱਖਾਂ ਵਾਸਤੇ ਕਾਜ਼ੀ ਨੇ ਸਗ ਲਫਜ਼ ਵਰਤਿਆ, ਸਗ ਦਾ ਮਤਲਬ ਕੁਤਾ ਹੈ)ਸਾਡੇ ਉਤੇ ਫਿਰ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋਏ, ਉਹ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਏ ਤੇ ਚਲਾਕ ਲੂੰਮੜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲੇ ਗਏ।ਇਹ ਭੈੜੇ ਬੰਦੇ ਰੋਜ਼ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਲੜਦੇ ਤੇ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨੱਸਣਾ ਵੀ ਇਕ ਦਾਅ ਹੈ।"

ਇਧਰ ਅਬਦਾਲੀ ਨੂੰ ਕੰਨਸੋਅ ਮਿਲੀ ਕੇ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ) ਬੈਠੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਦੇ ਬਿਆਨ ਮੁਤਾਬਕ "ਮੁਕਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਦ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਚੱਕ ਵੱਲ ਚੱਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀ ਹੁਣੇ ਹੀ ਉਧਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕਤਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਚੱਕ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਤਕ ਵੀ ਉਖੇੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਸੁਟਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਧਰਮ ਰੱਖਿਅਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਗੁਰੂ ਚੱਕ ਨੂੰ ਬੁਨਿਆਦਾਂ ਤੋਂ ਪੁਟ ਕੇ ਢਾਹਿਆ ਸੀ ਤੇ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਰ ਕੇ ਮਲੀਆਮੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਫੇਰ ਉਸਾਰ ਕੇ ਦਰੁਸਤ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ ਸੀ। ਸੋ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਹੁਣ ਫੇਰ ਪਹਿਲੇ ਵਾਂਗ ਹੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੱਧਰਾ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹਿਆ।"

ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ 32 ਮੀਲ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੱਕ ਦਾ ਚਾਰ ਦਿਨਾ ਵਿਚ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ।ਉਹ 30 ਨਵੰਬਰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ 30 ਹਜ਼ਾਰ ਮੁਲਖਈਏ ਨਾਲ ਅਪੜ ਗਿਆ। ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਚੱਕ ਤੇ ਹਮਲੇ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਸਲ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸੂਰਬੀਰ ਲੀਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ, ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਜੀ ; ਜੋ ਉਸ ਵਕਤ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਸਨ ਤੱਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਇਸ ਵਕਤ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਲ ਇਹਨਾਂ ਸਮੇਤ 30 ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੂਰਮੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਨੇ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਤਨ ਤੇ ਸ਼ਸ਼ਤਰ ਸਜਾ ਕੇ, ਧਨ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰਕੈ "ਪੰਜ ਪੌੜੀ ਸਿੰਘ ਅਨੰਦ ਪੜਾਯੋ" ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ:-

"ਹਰਿਮੰਦਰ ਕੇ ਹਜੂਰ ਇਮ ਖੜ ਕਰ ਕਰੀ ਅਰਦਾਸ।
ਸਤਿਗੁਰ ਸਿੱਖੀ ਸੰਗ ਨਿਭੈ, ਸੀਸ ਕੇਸਨ ਕੇ ਸਾਥ।"

ਜਦ ਅਬਦਾਲੀ ਨੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਚੱਕ ਵਿੱਚ ਪੈਰ ਧਰਿਆ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਲ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਭਗੌਤੀਆਂ ਸੂਤ ਕੇ ਖਲੋ ਗਏ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦਾ ਕਵੀ ਆਖਦਾ ਹੈ ;-

"ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੁਲੇ ਔ ਨਿਗਾਰੇ ਬਜਵਾਏ।
ਰਬਾਬ ਜੋੜੀ ਕਰ ਸ਼ਬਦ ਸੁ ਗਾਏ।
ਗ੍ਰੰਥ ਮੱਧ ਕੀ ਘੋੜੀ ਗਵਾਇ।
ਕਰੈ ਫੁਰਮਾਇਸ਼ ਔਰ ਸੁਨਾਇ।"

ਇਕ ਪਾਸੇ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਸੰਜੋਆਂ ਵਿਚ ਢਕੇ ਗਿਲਜਿਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੀਲੇ ਬਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨੰਗੇ ਧੜ ਖਲੋਤੇ ਅਕਾਲੀ ਸੂਰਬੀਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸੰਜੋਅ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਸੀ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਅਬਦਾਲੀ ਦੀ ਫੌਜ ਕੋਲ ਦੂਰ ਮਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰ ਸਨ ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਬਸ ਕਿਰਪਾਨ ਤੇ ਨੇਜੇ ਨਾਲ ਅੜ ਖਲੋਤਾ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਦਾ ਅੰਗ । ਇਕ ਪਾਸੇ ਤਨਖਾਹ ਦਾਰ ਮੁਲਾਜਮ ਤੇ ਇਕ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਇਸ਼ਕ 'ਚ ਆਪਾ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪਰਵਾਨੇ। ਬਾਬਾ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਦੋ ਧਾਰੇ ਖੰਡੇ ਨੂੰ ਹਥ ਵਿਚ ਫੜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅਗੇ ਵਧਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ :-

"ਪਗ ਆਗੇ, ਪਤ ਉਬਰੈ।
ਪਗ ਪਾਛੈ, ਪਤ ਜਾਇ।
ਬੈਰੀ ਖੰਡੈ ਸਿਰ ਧਰੈ ।
ਫਿਰ ਕਯਾ ਤਕਨ ਸਹਾਇ।"

ਸਿੰਘਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਵੱਧ , ਗੁਰੂ ਦਰਬਾਰ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇਣ ਦੇ ਚਾਅ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਕਵੀ ਨੇ ਇੰਝ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ :-

"ਆਪ ਬਿਚ ਤੇ ਕਰੇ ਕਰਾਰ।
ਤੁਹਿ ਤੇ ਅਗੇ ਮੈਂ ਹੋਗੁ ਸਿਧਾਰ।"

ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੇ ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਂ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਆਏ ਗਿਲਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਨੀ ਚੇਤੀ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ । ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਖੰਡੇ ਸੰਜੋਆਂ ਸਣੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਕ ਇਕ ਸਿੰਘ ਅੰਦਰ ਇਹੋ ਚਾਅ ਸੀ ਕਿ ਸਨਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਛਾਤੀ ਤੇ ਵਾਰ ਸਹਿ ਕੇ ਮਰਨਾ , ਪਿੱਠ ਤੇ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਜੇ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਇਹ ਨ ਕਹੇ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਸਿੱਖ ਡਰ ਕੇ ਭਜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਵੀ ਨੇ ਸੋਹਣਾ ਕਿਹਾ ਹੈ:-

"ਸਿੰਘ ਸੁ ਪਿਛਲੀ ਤਰਫ ਕੋ ਫੇਰੈ ਨੈਨ ਸੁ ਨਾਹਿ।
ਮਤ ਕਤ ਆਖੈ ਜਗਤ ਕੋ,ਸਿੰਘ ਮੁਯੋ ਮੁਖ ਫੇਰ ਪਛਾਹਿਂ।"

ਕਾਫੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਚੁਕੇ ਸਨ। ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਦੂਰੋਂ ਤੀਰ ਤੇ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਗੋਲੀਆਂ ਵੀ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ; ਕਿਉਂਕਿ ਹੱਥੋ ਹੱਥ ਦੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਅਜ਼ਰਾਈਲ ਫਿਰਸ਼ਤਾ ਹੀ ਦਿਸਦੇ ਸਨ; ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਿਦਕ ਵੇਖੋ ਕੋਈ ਵੀ ਫਟੜ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੀ ਤਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ :-

"ਗੋਲੀ ਛਾਡੈਂ ਦੂਰ ਖੜ ਔਰ ਧਰੀ ਤੀਰਨ ਕੀ ਮਾਰ।
ਸਿੰਘ ਗਏ ਚੀਰ ਸਰੀਰ ਕੋ ਪਰੈ ਨ ਜਖਮ ਸੁਮਾਰ।
ਕਈ ਮਾਸ ਕਈ ਹਡ ਗਈ ਚੀਰ।
ਹਾਰਯੋ ਨ ਸਿੰਘ ਕਿਛ ਮੰਨੀ ਨ ਪੀਰ।
ਸਿੰਘ ਸਰੀਰੋਂ ਯੌਂ ਰਤ ਪਰੈ।
ਜਿਮ ਬਹੁ ਕੋਲੂ ਪਨਾਰੈ ਪਰੈ।
ਜਨੁ ਬਡ ਮਸ਼ਕ ਸੁ ਭਏ ਸੁਲਾਕ।
ਛੁਟੇ ਫੁਹਾਰੇ ਚਹੂੰ ਵਲ ਝਾਕ।

ਇਸਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮੁਖ ਤੇ ਇਕੋ ਗੱਲ ਸੀ :-

"ਪੈਜ ਬਿਰਦ ਕੀ ਸਤਿਗੁਰ ਰਾਖੈ ।
ਲਾਜ ਨ ਲਾਗੈ ਯੌ ਸਿੰਘ ਆਖੈ।
ਹੋਇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਮੋਰੀ ਪੂਰੀ।
ਬਾਰ ਬਾਰ ਸਿੰਘ ਮੰਗੈ ਜ਼ਰੂਰੀ।"

ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਹੁਣਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।ਸਰੀਰ ਤੇ ਥਾਂ ਥਾਂ ਤੀਰਾਂ, ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਤੇ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਦੇ ਫੱਟ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਓਟ ਅਧੀਨ ਆਪ ਅੱਗੇ ਹੀ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗਿਲਜਿਆਂ ਨੇ 'ਕੱਠਿਆਂ ਹੋ ਕੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਵਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਪੰਥਕ ਕਵੀ ਦਸਦਾ ਹੈ :-

"ਨੇਜਨ ਸਯੋਂ ਸਿਂਘ ਪਿਛੋਂ ਦਬਾਯੋ ।
ਬਹੁਤ ਜੋਰ ਸਯੋਂ ਸਿੰਘ ਝੁਕਾਯੋ।
ਸਿੰਘ ਸੁ ਗਿਰਯੋ ਗੋਡਨ ਕੈ ਭਾਰ।
ਤਊ ਨ ਛੋਡੀ ਸਿੰਘ ਤਲਵਾਰ।

ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਕਿੰਨਾ ਚਾਅ ਸੀ, ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਥਕ ਕਵੀ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ :-

"ਤਲਵਾਰ ਨ ਛੋਡੀ ਸਿੰਘ ਇਮ ਯਹ ਚਿਤ ਸੋਚ ਬਿਚਾਰ।
ਬਿਨ ਹਥਯਾਰਨ ਹਥ ਲਖੈ , ਮਤ ਕਰੈ ਨ ਸੀਸੈ ਵਾਰ।
ਮਤ ਕਰੈ ਨ ਸੀਸੈ ਵਾਰ , ਸ਼ਹੀਦਯੋਂ ਮੈਂ ਰਹਿ ਜਾਂਊਂ।
ਇਹ ਛਿਨ ਜਾਵੈ ਛਲ ਫੇਰ ਕਤ ਵਖਤਹਿ ਪਾਊਂ।
ਸਮੋ ਸੁ ਆਯੋ ਸਮਝ ਸੁਭੋ ਚਿਤ ਲੀਨੋ ਧਾਰ।
ਅਬ ਧੜ ਤੈ ਸੀਸ ਉਤਾਰੀਐ ਕੋਇ ਝੱਲ ਤਿੱਖੀ ਤਲਵਾਰ।"

ਆਖ਼ਰ ਭਾਈ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਨਿਹੰਗ ਹੁਣਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਨੇ ਧੜ੍ਹ ਨਾਲੋਂ ਅਲੱਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੇਸਾਂ ਸੁਆਸਾਂ ਸੰਗ ਨਿਭ ਗਈ। ਅਬਦਾਲੀ ਜਿੱਤ ਕੇ ਵੀ ਹਾਰ ਗਿਆ । ਉਸਨੇ ਮੁੜ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਅਧੀਨ ਇਮਾਰਤ ਢਾਅ ਦਿੱਤੀ , ਸਰੋਵਰ ਪੂਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਮਨੌਤ ਹੈ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ 30 ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਸਕਾਰ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਮਗਰ ਇਕੱਠੀ ਚਿਖਾ ਬਣਾਕੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਜਿਥੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਨਿਹੰਗ ਗੁਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦਗੰਜ ਉਸਾਰਿਆ ਗਿਆ ਜੋ ਹੁਣ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ । ਇਹ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ 1 ਦਸੰਬਰ 1764 ਈਸਵੀ ਨੂੰ ਹੋਈਆਂ। ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਣ ਅਜ਼ਮਤ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਮ ਰੋਮ ਸਿਜਦਾ।

ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਾਜ਼ੀ ਨੂਰ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੰਗਨਾਮੇ ਵਿੱਚ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੈ :-

“ਜਦ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਲਸ਼ਕਰ (ਗੁਰੂ) ਚੱਕ (ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਕਾਫ਼ਰ ਉੱਥੇ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ। ਪਰ ਕੁਝ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਬੰਦੇ ਗੜ੍ਹੀ (ਬੁੰਗੇ) ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ ਕਿ ਆਪਣਾ ਖੂਨ ਡੋਲ੍ਹ ਦੇਣ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਲਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਬੁੰਗੇ ਵਿਚੋਂ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਸਨ। ਉਹ ਜਰਾ ਭਰ ਵੀ ਡਰੇ ਅਤੇ ਘਬਰਾਏ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕਤਲ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰ ਸੀ ਨਾ ਮੌਤ ਦਾ ਭੈ। ਉਹ ਗਾਜ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁਟ ਪਏ ਅਤੇ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਲਹੂ ਡੋਲ੍ਹ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਸਾਰੇ ਹੀ (ਸਿੰਘ) ਕਤਲ ਹੋ ਗਏ।”