ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਰਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਸਭ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਕ ਡੂੰਘੀ, ਬਹੁਪੱਖੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਆਈ. ਸੀ. ਐਸ. ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਬੈਚ ਵਿਚ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦਾ ਅਫ਼ਸਰ ਬਣਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੀ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪ੍ਰਭੂਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਉਹ ਇਕ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸਨ। ਆਪਣੀ ਬੌਧਿਕ ਉੱਚਤਾ, ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਕਿਰਦਾਰ ਅਤੇ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਹੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਰਲੱਭ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਹੈ। ਬੌਣੇ ਕੱਦ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚ-ਖ਼ਿਆਲੀ ਰਾਸ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦੀ, ਪਰ ਉਹ ਪਰਬਤ ਵਾਂਗ ਅਟੱਲ ਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉੱਚੀ-ਸੁੱਚੀ ਸੋਚ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ।

ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਗੁਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ 2 ਮਾਰਚ, 1909 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਵਰਗੇ ਮੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਸੋਚ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਆਪ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਅਰਬੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਰੀ ਮੁਹਾਰਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਪੁਲਾੜ ਵਿਗਿਆਨ, ਆਰਕੀਟੈਕਚਰ ਅਤੇ ਆਸਟਰੋਲੋਜੀ ਵਿਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਬਹੁਤ ਥੋੜੇ ਅਜਿਹੇ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਪੱਖੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇਗਾ। 1931 ਈ. ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਦੀ ਐਮ. ਏ. ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਦਰਜੇ ’ਤੇ ਰਹੇ। ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲੰਡਨ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ (Moral Sciences) ਮਾਰਲ ਸਾਇੰਸਜ਼ ਦੀ ਡਿਗਰੀ 1933 ਈ. ਵਿਚ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਆਪ ਅੱਵਲ ਰਹੇ। ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਚਿੰਤਕ ਬਰਟਰੈੱਡ ਰਸਲ ਆਪ ਦੇ ਪ੍ਰੀਖਿਅਕ ਸਨ। ਉਹ ਵੀ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਿਦਵਤਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। 1933 ਈ. ਵਿਚ ਹੀ ਆਪ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਆਈ. ਸੀ. ਐਸ. ਵਿੱਚੋਂ ਸਫ਼ਲਤਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। 1934 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ’ਤੇ ਨਿਯੁਕਤ ਹੋਏ। ਲੱਗਭਗ 15 ਸਾਲ ਉਹ ਇਹ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਵਿਚ ਉਹ ਕੇੇਰਲਾ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰੋਹਤਕ, ਕਰਨਾਲ, ਗੁੜਗਾਉਂ ਤੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਆਦਿ ਜ਼ਿਿਲ੍ਹਆਂ ਵਿਚ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਹੇ। ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਇਹ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲਿਆ। 1949 ਈ. ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਰਤਰਫ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਦੋਂ ਉਹ ਕਾਂਗੜੇ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਸਨ। ਇਕ ਚੋਟੀ ਦੇ ਸਿੱਖ ਅਫਸਰ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦੇਣਾ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਨਾਕਸ਼ ਨੀਅਤ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪੈਰ-ਪੈਰ ਉੱਤੇ ਵਿਤਕਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਬੂਤ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ, ਪਿਆਰ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਆਤਮਕ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਗੌਰਵ, ਗੈਰਤ, ਅਣਖ, ਨਿਮਰਤਾ, ਹਲੀਮੀ, ਸੇਵਾ, ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਕਰ ਦਿਤਾ ਗਿਆ, ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਤੀਕ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੇਂਦਰੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੁਆਫੀ ਤਾਂ ਕੀ ਮੰਗਣੀ ਸੀ, ਅਫਸੋਸ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਰਤਰਫ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਹੀ ਸਨ। ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸਵਾਸ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਾਚੀ ਸਾਖੀ’ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਹਟਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਭੇਤ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਚੰਦੂ ਲਾਲ ਤ੍ਰਿਵੇਦੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਗੁਪਤ ਸਰਕੂਲਰ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਜਰਾਇਮ-ਪੇਸ਼ਾ ਕੌਮ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੜੀ ਨਜ਼ਰ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤੀ ਵਰਤਣ ਦੀਆਂ ਹਦਾਇਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਪੱਤਰ ਨਾਲ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ ਦੇ ਵਹਿਣ ਵਿਚ ਜਬੈ ਬਾਣ ਲਾਗਯੋ॥ ਤਬੈ ਰੋਸ ਜਾਗਯੋ॥ ਤਥਾ ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੱਤਰ ਲਿੱਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬਹਾਦਰ ਕੌਮ ਨੂੰ ਜਰਾਇਮ ਪੇਸ਼ਾ ਕਹਿ ਕੇ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨਾ ਉੱਚਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੋਚ ਗ਼ਲਤ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਪੱਤਰ ਨੂੰ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸਿਹਤ ਠੀਕ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਕਈ ਝੂਠੇ ਇਲਜ਼ਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਏ ਗਏ ਅਤੇ ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੇ ਕੰਨ ਭਰੇ ਗਏ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੱਖ ਹੋਮ ਲੈਂਡ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਪੰਡਿਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਗੋਪੀ ਚੰਦ ਭਾਰਗਵ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1949 ਈ. ਨੂੰ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਤੋਂ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਕੇਸ 4 ਸਾਲ ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਨਿਆਂਪਾਲਿਕਾ ਤੋਂ ਵੀ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਾ ਮਿਲ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਵਾਦ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਸੋਚ ਅਧੀਨ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਰਤਰਫ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ, “ਕਿਸੇ ਚਪੜਾਸੀ ਨੂੰ ਵੀ ਇਉਂ ਨਿਰੋਲ ਸੈਕੂਲਰ ਬੇਹਿਆਈ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰੀ ਨੌਕਰੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।”

ਵਿਿਦਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਹੀ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਵੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। 1931 ਈ. ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਨ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਮਿਸਟਰ ਜਿਨਾਹ ਨਾਲ ਹੋ ਗਈ। ਕੈਂਬਰਿਜ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬੈਠਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਸਿੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਸਨ। ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਕਾਫ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗੇ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਕਿਉਂਕਿ ਬਹੁਤ ਪੜੇ੍ਹ-ਲਿਖੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਅਤੇ ਅਹਿੱਲ ਅਸੂਲ- ਪ੍ਰਸਤੀ, ਸਚਾਈ, ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚ-ਕੋਟੀ ਦੀ ਬੌਧਿਕਤਾ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਮਕਾਲੀ ਅਕਾਲੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮੱਤ-ਭੇਦ ਬਣਿਆ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗਿਆਨ, ਬੌਧਿਕਤਾ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਿਆਣਪ ਅਤੇ ਉੱਚੇ- ਸੁੱਚੇ ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ ਕਾਰਨ ਸਮਕਾਲੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਸਨ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕੇ। ਚਲਾਕੀ, ਹੁਸ਼ਿਆਰੀ ਤੇ ਝੂਠੀ ਬਿਆਨਬਾਜ਼ੀ, ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ, ਨਿੱਜਪ੍ਰਸਤੀ, ਪਰਿਵਾਰਪ੍ਰਸਤੀ, ਜੋੜ-ਤੋੜ ਕਰਨੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਜਿਵੇਂ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਸੂਲ ਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਔਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰਲੇਪ ਸੱਚੀ- ਸੁੱਚੀ ਸੋਚ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਸਨ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਭਰਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਕ ਚਪਲਬਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਉਹ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸਨ, ਕਿਸੇ ਦੇ ਵੀ ਪਿੱਠੂ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਾਲ 1962 ਈ. ਵਿਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੋਂ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਨ ਵਿਚ ਸਫਲ ਹੋ ਹੀ ਗਏ। ‘ਲੋਕ ਸਭਾ’ ਅਤੇ ‘ਪੰਜਾਬ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ’ ਦੀਆਂ ਦੋਵੇਂ ਚੋਣਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਰੋਲ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਲੜੀਆਂ ਜੋ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਾਣੇ-ਬਾਣੇ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਕਾਰਜ ਸੀ।

ਲੋਕ ਸਭਾ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣ ਕੇ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਣ ਦਾ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਫਗੋਈ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ ਪਰੰਤੂ ਸੁਲਝੇ ਹੋਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਕਈ ਮੈਂਬਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਲੋਕ ਸਭਾ ਦੇ ਸਪੀਕਰ ਸਨ। ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਘੱਟ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਾਂਗਰਸੀ ਆਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ‘ਪੁਨਰ ਗਠਨ’ ਦੇ ਬਿੱਲ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 6 ਸਤੰਬਰ, 1966 ਈ. ਨੂੰ ਇਕ ਯਾਦਗਾਰੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ ‘Betrayal of the Sikhs’ (ਸਿੱਖਾਂ ਨਾਲ ਦਗ਼ਾ-ਧੋਖਾ) ਇਹ ਭਾਸ਼ਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸੂਝ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਦੀ ਸਾਖੀ ਭਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ।

1969 ਈ. ਵਿਚ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਸਮਰਾਲਾ ਤੋਂ ਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਹੋਮ ਲੈਂਡ ਬਾਰੇ ਆਪਣਾ ਬਿਆਨ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਚ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਬਿਆਨ ਕਰਕੇ ਲੁਕਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੇਂਦਰੀ ਕਾਂਗਰਸ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਅਸਰ ਅਧੀਨ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਅਕਾਲੀ ਹਾਈ ਕਮਾਂਡ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀਨ ਅਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ ਸ. ਗੁਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਫਰਕ ਪੈ ਗਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋ ਗਏ।

ਰਾਜਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਡਮੁੱਲਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਇਕ ਵਾਰਤਕ ਲੇਖਕ ਦੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਅੱਖਰ ਵੀ ਲਿਖੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਿੱਕੇ-ਬੰਦ ਹਨ, ਬੇਸ਼ਕੀਮਤੀ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਸਰਲ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਭਾਵੁਕਤਾ ਜਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਜਾਦੂਗਰੀ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਮਾਤਰ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਡੰੂਘੇ ਤੋਂ ਡੂੰਘੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਸੌਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰ ਕੇ ਆਮ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ-ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖਣ ਦਾ ਵੀ ਸ਼ੌਂਕ ਸੀ। 1935 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਵਿ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ‘ਹਸ਼ੀਸ਼’ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਬੰਧਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਜੋ 1952 ਈ. ਵਿਚ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈਆਂ। ‘ਸਪਤ ਸ੍ਰਿੰਗ’ ਵਿਚ ਸ਼ੰਕਰਾਚਾਰੀਆ ਆਦਿ ਸੱਤ ਮਹਾਂ-ਪੁਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨੀਆਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਨਿਬੰਧ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਸਰਬੋਤਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਹਨ:- ‘ਪੁੰਦਰੀਕ’ ਅਤੇ ‘ਬਹੁ- ਵਿਸਤਾਰ’। ‘ਸਾਚੀ ਸਾਖੀ’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਬਹੁ-ਚਰਚਿਤ ਕਿਤਾਬ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਹਿੱਸਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਉਦਗਮ, ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪੱਖ ਨਾਲ ਸਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਕਠਿਨ ਅਤੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਭਾਸਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੌਧਿਕ ਤਲ ਹੀ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਨਾਲੋਂ ਬਹੁਤ ਨੀਵਾਂ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਮਾਨ ਦੋਵਾਂ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਉੱਦੇਸ਼ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਇਕ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵਿਚ ਪਰੋਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਵਿਸ਼ਾ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਬਟਵਾਰੇ ਦਾ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਟਵਾਰੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਉਜਾੜਾ ਹੋਇਆ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਕਹਿ ਅਤੇ ਅਸਹਿ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲਣੇ ਪਏ ਅਤੇ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਜਾਨੀ ਅਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਉਠਾਉਣਾ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਦੇ ਵੀ ਭਰਪਾਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੇਗੀ ਅਤੇ ਉਸ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖਾਂਤ ਦੇ ਜ਼ਖ਼ਮ ਅੱਜ ਵੀ ਰਿਸ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਉਠਾ ਸਕੇ। ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਝੂਠੇ ਲਾਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਹਿੰਦੂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤ ਰਵੱਈਏ ਦਾ ਖੁੱਲ-ਏ-ਆਮ ਪਰਦਾਫ਼ਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸਤਕ ਦਾ ਸੱਚ ਇੰਨਾ ਕੌੜਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਸੱਚ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੁੰਦਾ ਹੀ ਕੌੜਾ ਹੈ। ਜੋ ਝੂਠਿਆਂ ਅਤੇ ਫ਼ਰੇਬੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ਲੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਉਤਰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਪੁਸਤਕ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸੇਕਰਡ ਰਾਈਟਿੰਗਜ਼ ਆਫ ਸਿਖਸ’, ‘ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਤੇ ਸੁਖਮਨੀ’, ‘ਬਹੁ-ਵਿਸਥਾਰ’, ‘ਇਕ ਸਿੱਖ ਦਾ ਬੁਧ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ’, ‘ਪਰਾਸਰ-ਪ੍ਰਸ਼ਨਾ’, ਪੁਸਤਕਾਂ ਵੀ ਲਿਖੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਇਆ।

ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਗੁੰਡਿਆਂ ਦਾ ਤਮਾਸ਼ਾ ਬਣ ਕੇ ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਸਿਤਮ ਦਾ ਨਾਚ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਅਲ੍ਹਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ:

ਜਲਾਲ ਇ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਕਿ ਜਮਹੂਰੀ ਤਮਾਸ਼ਾ ਹੋ।
ਜੁਦਾ ਹੋ ਦੀਂ ਸਿਆਸਤ ਸੇ ਤੋ ਰਹ ਜਾਤੀ ਹੈ ਚੰਗੇਜ਼ੀ।

ਸੋ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਇਕ ਬਹੁਤ ਯੋਗ ਅਫ਼ਸਰ, ਚੋਟੀ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਇਕ ਦੂਰਦਰਸ਼ੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਆਗੂ ਸਨ। ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨੇਕੀ, ਕੌਮ-ਪ੍ਰਸਤੀ, ਸਾਫਗੋਈ, ਨਿਰਭੈਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰਤਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਗੁਣ ਸਨ। ਦੁਬਿਧਾ, ਦੁਬੰਦ, ਭਰਮ- ਭੁਲੇਖਾ ਅਤੇ ਕਚਿਆਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨਫ਼ੀ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਇਕ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਸਨ, ਹਮੇਸ਼ਾ-ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਰੋਸ਼ਨ-ਮਿਨਾਰ ਸਨ, ਅਦਰਸ਼ਕ ਇਨਸਾਨ ਦਾ ਇਕ ਵਧੀਆ ਨਮੂਨਾ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣਯੋਗ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੀ। ਆਪਣੀ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਜੋ ਵੇਖਿਆ ਉਹ ਸੱਚੋ-ਸੱਚ ਆਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹੋ ਕੁਝ ਅੱਜ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿਚ ਵਾਪਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਅਤੇ ਫਿਰਕਾਪ੍ਰਸਤੀ, ਨਿੱਜਪ੍ਰਸਤੀ, ਮੌਕਾ ਅਤੇ ਮਤਲਬਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਜੈ-ਜੈ ਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇੰਨੇ ਸਿਆਣੇ ਤੇ ਸੂਝਵਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਵਿਚ ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਨਾਟਕੀਅਤਾ ਦਾ ਅੰਸ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਅੰਸ਼ ਅਜੋਕੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਧੁਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਜੇਕਰ ਇਹ ਵੀ ਕੁਝ ਦਿਖਾਵਾ ਕੂੜ, ਕੁਸੱਤ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਲਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਅਤੇ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਅਧੀਨ ਕਲਾਬਾਜ਼ੀਆਂ ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਿਧਾਂਤਕ ਸੋਚ, ਨੇਕੀ, ਅਸੂਲ-ਪ੍ਰਸਤੀ, ਪੰਥ- ਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅਟੱਲ, ਅਹਿਲ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਰਹੇ। ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਫੁਰਮਾਨ:-

ਜਗਿ ਗਿਆਨੀ ਵਿਰਲਾ ਆਚਾਰੀ॥
ਜਗਿ ਪੰਡਿਤੁ ਵਿਰਲਾ ਵੀਚਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 413)

ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉੱਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹੀ ਢੁੱਕਦਾ ਹੈ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਇਤਨੇ ਨਿਪੁੰਨ ਦਿਮਾਗ਼ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਦਲੀਲ ਨਾਲ ਕਾਇਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਆਫ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ! ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਗੇ ਬਹੁ-ਪੱਖੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਹੈਨਿ ਵਿਰਲੇ ਨਾਹੀਂ ਘਣੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸਨ, ਪਰੰਤੂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਗਾਹਕ ਸ਼ਾਇਦ ਤਤਕਾਲ ਸਮੇਂ ਮਿਲ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। 1873 ਈ. ਵਿਚ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ’ ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਅਦੁੱਤੀ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਪੰਥ-ਦਰਦੀ ਸਨ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਉਣ ਵਿਚ ਹੀ ਆਪਣੀ ਬੇਹਤਰੀ ਸਮਝ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਾਹਮਣੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੌਣੇ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਵਿਣੁ ਗਾਹਕ ਗੁਣੁ ਵੇਚੀਐ ਤਉ ਗੁਣੁ ਸਹਘੋ ਜਾਇ॥
ਗੁਣ ਕਾ ਗਾਹਕੁ ਜੇ ਮਿਲੈ ਤਉ ਗੁਣੁ ਲਾਖ ਵਿਕਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1086)
ਜੋ ਦੀਸੈ ਸੋ ਸਗਲ ਬਿਨਾਸੈ ਜਿਉ ਬਾਦਰ ਕੀ ਛਾਈ॥ (ਪੰਨਾ 219)

ਤਥਾ

ਜੋ ਆਇਆ ਸੋ ਚਲਸੀ ਸਭੁ ਕੋਈ ਆਈ ਵਾਰੀਐ॥ (ਪੰਨਾ 474)

ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅਨਿੰਨ ਸਿੱਖ, ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਖਸੀਅਤ, ਸਿਦਕ, ਸਿਰੜ ਅਤੇ ਇਰਾਦੇ ਦਾ ਪੱਕਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ-ਖੜਗ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰਕ ਯਾਤਰਾ ਸਫਲਤਾ-ਪੂਰਵਕ ਸੰਪਨ ਕਰ ਕੇ 13 ਅਗਸਤ 1986 ਈ. ਨੂੰ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਰਲੀ ਸੰਪੂਰਨੁ ਥੀਆ ਰਾਮ॥ ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸਦਾ ਲਈ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ।

ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਨਵੀਆਂ ਕੌਮੀ ਅਤੇ ਕੌਮਾਂਤਰੀ ਪੱਧਰ ਦੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਪੇਸ਼ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਪੰਥਕ ਕੌਮੀ ਹਸਤੀ ਦੀ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਹੀ ਡਗਮਗਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਅਜ਼ੀਮ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਉਘੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਕੌਮੀ ਮਾਣ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹੀ ਕੌਮੀ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਹੋ ਨਿਬੜਨਗੇ।