ਧਰਮ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਆਕਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਸਮੂਹ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਸਥਾਈਤਵ ਅਤੇ ਚਿਰੰਜੀਵਤਾ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਸੁੱਚਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਹਲੀਮੀ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਸਦਾਚਾਰ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਖ਼ਿਮਾ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪ ਇਕ ਚੰਗਾ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਦਾ ਹੈ ਬਲਕਿ ਚੰਗੇ, ਆਦਰਸ਼ਕ ਅਤੇ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਵੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਉੱਚਤਮ, ਧਾਰਮਿਕ, ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ, ਸਮੁੰਦਰੋਂ ਡੂੰਘੇ ਅਤੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰਹਿਬਰ ਸਨ। ਉਹ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਹਲੀਮੀ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਸਨ— ਨਾਨਕਿ ਰਾਜੁ ਚਲਾਇਆ ਸਚੁ ਕੋਟੁ ਸਤਾਣੀ ਨੀਵ ਦੈ॥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ (ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ) ਮੁਕੰਮਲ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ ਹੈ ਜੋ ਇਕ ਸੰਪੂਰਨ ਇਨਕਲਾਬ (ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ, ਆਰਥਿਕ ਦੀ ਲਖਾਇਕ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੁੱਲ ਕਾਇਨਾਤ ਅੰਦਰ ਆਪਣੀ ਸੱਤ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੀ ਹਯਾਤੀ ਵਿਚ ਚਾਰੇ ਚਕਿ ਤਾਰੇ ਅਤੇ ਪਾਤਾਲਾ ਪਾਤਾਲ ਲਖ ਆਗਾਸਾ ਆਗਾਸ॥ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਾਇੰਸ ਨੇ ਵੀ ਅਜੇ ਅਜੋਕਿਆਂ ਵਰਗੀ ਤਰੱਕੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕੀਤੀ, ਖੰਡਾਂ-ਬ੍ਰਹਿਮੰਡਾਂ— ਕੇਤੇ ਇੰਦ ਚੰਦ ਸੂਰ ਕੇਤੇ ਕੇਤੇ ਮੰਡਲ ਦੇਸ॥ ਦੀ ਅਨੰਤਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ। ਅਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੀ ਹਾਂ ਕਿ ਬਿੱਗ-ਬੈਂਗ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ 1931ਵਿਆਂ ਦੀ ਉਪਜ ਹੈ, ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ (1469-1539 ਈ.) ਨੇ ਕੀਤਾ ਪਸਾਉ ਏਕੋ ਕਵਾਉ ਅਤੇ ਸਾਚੇ ਤੇ ਪਵਨਾ ਭਇਆ ਪਵਨੈ ਤੇ ਜਲੁ ਹੋਇ॥ ਜਲ ਤੇ ਤ੍ਰਿਭਵਣੁ ਸਾਜਿਆ ਘਟਿ ਘਟਿ ਜੋਤਿ ਸਮੋਇ॥ ਤਥਾ ਆਪੇ ਸਚੁ ਕੀਆ ਕਰ ਜੋੜਿ॥ ਅੰਡਜ ਫੋੜਿ ਜੋੜਿ ਵਿਛੋੜਿ॥ ਕਹਿ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਉਸ ਅਗੰਮੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਫੁਰਮਾਇਆ— ਭੈ ਵਿਚਿ ਸੂਰਜੁ ਭੈ ਵਿਚਿ ਚੰਦੁ॥ ਕੋਹ ਕਰੋੜੀ ਚਲਤ ਨ ਅੰਤੁ॥ ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਰਹਿਤਲ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਲੰਘ ਕੇ ਕੁੱਲ ਖ਼ਲਕਤ ਦਾ ਹਾਸਲ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਚਾਰੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਚੜ੍ਹਿਆ ਸੋਧਣਿ ਧਰਤਿ ਲੁਕਾਈ॥ ਦਾ ਇਕ ਅਗੰਮੀ ਕੌਤਕ ਜਾ ਵਰਤਾਇਆ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਬ੍ਰਹਮੰਡੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਗਿਆਨ-ਵਰਧਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪੂਰਬਲਾ ਕਾਲ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਾਂਸਕ੍ਰਿਤਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਪੱਖੋਂ ਬੇਹੱਦ ਅਨਿਸ਼ਚਤਤਾ ਦਾ ਕਾਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਜ਼੍ਹਬਾਂ, ਫਿਰਕਿਆਂ ਤੇ ਅਕੀਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਲੋਕ ਆਪਸ ਵਿਚ ਖਿੱਚੋ-ਧੂਹੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਅਜਿਹੀ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚਾ ਸਮਾਜ ਵਰਨ-ਵੰਡ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਉੱਤੇ ਦੂਸ਼ਣਬਾਜੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਹੀਰਾਂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤਥਾ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਲੁੱਟ-ਲੁੱਟ ਕੇ ਕੰਗਾਲ ਕਰੀ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਛੁਪਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲੇ ‘ਧਰਮ’, ‘ਧਰਮ-ਗੁਰੂ’ ਤੇ ‘ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ’ ਸਭ ਆਪੋ- ਆਪਣੇ ਮਾਰਗਾਂ ਤੋਂ ਖੁੰਝ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ, ਪਖੰਡ, ਕੂੜ, ਕਪਟ, ਲੱੁਟ-ਖਸੁੱਟ, ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ। ਲੋਕ ਤੀਰਥਾਂ ’ਤੇ ਭਉਂਦੇ ਫਿਰਦੇ, ਪੁੰਨ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਹੋਮ-ਜਗ ਕਰਦੇ, ਮੋਏ ਪਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਾਧ ਕਰਾਉਂਦੇ, ਸੁੱਚ-ਭਿੱਟ ਅਤੇ ਸੂਤਕ-ਪਾਤਕ ਜਿਹੀਆਂ ਕਈ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਵਿਧਾਵਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ। ਗੱਲ ਕੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਤਕ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭ ਪਾਸੇ ਹਨ੍ਹੇਰ-ਗਰਦੀ ਅਤੇ ਹਾ- ਹਾ ਕਾਰ ਮੱਚੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਨਾ ਤਾਂ ਕੋਈ ਰਾਹ ਹੀ ਸੀ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਹੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਸਮੇਂ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤਾ ਜੀ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਮਹਿਤਾ ਕਾਲੂ ਜੀ (ਕਲਿਆਣ ਦਾਸ ਜੀ) ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਬੜੇ ਭਾਵਪੂਰਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

-ਬਾਬਾ ਦੇਖੈ ਧਿਆਨੁ ਧਰਿ ਜਲਤੀ ਸਭਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਦਿਸi ਆਈ।
ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ ਗੁਬਾਰੁ ਹੈ ਹੈ ਹੈ ਕਰਦੀ ਸੁਣੀ ਲੁਕਾਈ। (ਵਾਰ 1:24)
-ਸਰਮੁ ਧਰਮੁ ਦੁਇ ਛਪਿ ਖਲੋਏ ਕੂੜੁ ਫਿਰੈ ਪਰਧਾਨੁ ਵੇ ਲਾਲੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 722)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਕਾਲ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਦਿੰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਧਰਮ ਆਪ ਤਾਂ ਭਰਮਾਂ-ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਵਿਚ ਪਏ ਹੀ ਹੋਏ ਸਨ ਤੇ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਓਝੜ ਰਾਹੇ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ‘ਕਾਜ਼ੀ’ ਝੂਠ ਬੋਲ ਕੇ ਗੰਦਗੀ ਵਾਲਾ ਭੋਜਨ ਖਾ ਰਹੇ ਸਨ, ‘ਬ੍ਰਾਹਮਣ’ ਕੇਵਲ ਕਰਮ-ਕਾਂਡੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਅਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਹੀ ਅਸਲ ਜੀਵਨ ਸਮਝੀ ਬੈਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ‘ਯੋਗੀ’ ਆਪ ਰਸਤਾ ਪਛਾਣਨ ਜੋਗੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰਹੇ। ਆਪ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮਤਾਂ ਦੇ ਧਰਮ-ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਯੋਗੀ ਹੈ, ਜੋ ਰੱਬ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਕਾਜ਼ੀ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਅਮੁੱਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣਾ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਊਂਦੇ-ਜੀਅ ਹੀ ਮਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਉਹੀ ਅਸਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈ ਜੋ ਸੁਆਮੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਆਪ ਵੀ ਬਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਚਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ:

ਕਾਦੀ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਮਲੁ ਖਾਇ॥ ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਨਾਵੈ ਜੀਆ ਘਾਇ॥
ਜੋਗੀ ਜੁਗਤਿ ਨ ਜਾਣੈ ਅੰਧੁ॥ ਤੀਨੇ ਓਜਾੜੇ ਕਾ ਬੰਧੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 662)

ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮਨੂੰ ਸਿਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿਚ ਦਰਜ ਵਰਨ-ਵੰਡ (ਖੱਤ੍ਰੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੂਦ, ਵੈਸ) ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਉੱਤੇ ਹੀ ਭਾਰੂ ਹੋਈ ਪਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਦੁਖਾਂਤ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਸਮਾਜ ਦਾ ਅੱਧਾ ਹਿੱਸਾ ਭਾਵ ਸਮੁੱਚੀ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵੀ ਬੜੀ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਸੀ। ਸਤੀ ਪ੍ਰਥਾ, ਪਰਦਾ ਪ੍ਰਥਾ, ਬਾਲ ਵਿਆਹ, ਵੈਸ਼ਯਾ- ਵ੍ਰਿਤੀ ਵਰਗੀਆਂ ਕੁ-ਪ੍ਰਥਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਬਹੁ-ਇਸਤਰੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੀ ਆਪਣੇ ਸਿਖ਼ਰ ’ਤੇ ਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪਹੁ- ਫੁਟਾਲੇ ਵਰਗਾ ਚਾਨਣ ਪਸਰਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੱਬੇ-ਕੁਚਲੇ ਹਰ ਵਰਗ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਇਸਤਰੀ ਜਾਤੀ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਵੀ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਬੁਲੰਦ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਫੁਰਮਾਇਆ— ਨੀਚਾ ਅੰਦਰਿ ਨੀਚ ਜਾਤਿ ਨੀਚੀ ਹੂ ਅਤਿ ਨੀਚੁ॥ ਨਾਨਕੁ ਤਿਨ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਾਥਿ ਵਡਿਆ ਸਿਉ ਕਿਆ ਰੀਸ॥ ਅਤੇ ਸੋ ਕਿਉ ਮੰਦਾ ਆਖੀਐ ਜਿਤੁ ਜੰਮਹਿ ਰਾਜਾਨ॥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਅਵਰ ਜੋਨਿ ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ॥ ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਰੱਬੀ ਏਕਤਾ, ਰੱਬੀ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ— ਸਾਹਿਬੁ ਮੇਰਾ ਏਕੋ ਹੈ॥ ਏਕੋ ਹੈ ਭਾਈ ਏਕੋ ਹੈ॥ ਅਤੇ ਊਰਮ ਧੂਰਮ ਜੋਤਿ ਉਜਾਲਾ॥ ਤੀਨਿ ਭਵਣ ਮਹਿ ਗੁਰ ਗੋਪਾਲਾ॥

ਸਥਿਤੀ ਦੀ ਵਾਸਤਵਿਕ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਆਪਣੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਵੇਂ ਆਪਣੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਰਹੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ, ਆਪ ਦੇ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਇਕ ਗੱਲ ਲੱਗਭਗ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦਾ ਅਦਾਨ- ਪ੍ਰਦਾਨ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਹੋਈਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੋਸ਼ਟੀਆਂ ਅਤੇ ਵਾਰਤਾਲਾਪਾਂ ਦੌਰਾਨ ਜਿਸ ਸੰਵਾਦ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਕ ਸੰਪੂਰਨ ਮਾਨਵ ਦਾ ਸਰੂਪ ਸਿਰਜਨ ਲਈ ਰਾਹ ਪੱਧਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਮਾਨਵ ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀਤਵ ਲਾ-ਮਿਸਾਲ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇਖ਼ਲਾਕ ਦੀ ਸਰਬੋਤਮਤਾ ਹੋਵੇ। ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਪਦਵੀ ‘ਸਚਿਆਰ’ ਦੀ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਚਿਆਰ ਹੋਣ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ‘ਸਚਿਆਰ’ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਬੜਾ ਸੁੰਦਰ ਕਥਨ ਦਰਜ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਹੀ ਸੰਕੇਤਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਵਾਲ ਖੜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ— ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥ ਅਤੇ ਫਿਰ ਆਪ ਹੀ ਸਮਸਤ ਦੁਬਿਧਾ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ— ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ॥ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਚਿਆਰ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਸੂਝ ਪੈ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਕਾਇਨਾਤ ਅੰਦਰ ਵਰਤ ਰਹੇ ਉਸ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਜਾਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਬੇਅੰਤਤਾ ਦਾ ਲੇਖਾ ਨਹੀਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਕਥਨ ਵੀ— ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਜਾਈ ਲਖਿਆ ਵਰਗਾ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਦੀ, ਭਾਣੇ ਦੀ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਦੀ ਸੋਝੀ ਉਹ ਪਰਮ-ਪਿਤਾ ਆਪ ਬਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਕਿਸੇ ਦੁਨੀਆਵੀ ਬਲਦ ਨੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ‘ਧਰਮੁ’ ਰੂਪੀ ਬਲਦ ਨੇ ਹੀ ਥੰਮੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਮ (ਧੌਲੁ) ਦਇਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ‘ਦਇਆ’ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ‘ਸੰਤੋਖੁ’ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਹੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਨੇ ਇਸ ਕੁੱਲ ਕਾਇਨਾਤ ਨੂੰ ਇਕ ਨਿਰੰਤਰ ਚਾਲ ਵਿਚ ਤੋਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਵਿਡੰਬਨਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਭੇਦ ਦਾ ਥਾਹ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ— ਕਰਤੇ ਕੈ ਕਰਣੈ ਨਾਹੀ ਸੁਮਾਰੁ॥ ਅਤੇ ਸਮਝ- ਸੂਝ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਇਸ ਪਿਆਲੇ ਦਾ ਬਖ਼ਸ਼ਣਹਾਰ ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪ ਹੀ ਹੈ:

ਇਹੁ ਪਿਰਮ ਪਿਆਲਾ ਖਸਮ ਕਾ ਜੈ ਭਾਵੈ ਤੈ ਦੇਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 947)

ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਖੇਡ ਹੀ ‘ਹੁਕਮ’ ਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਭੇਦ ਕਿਸੇ ਵਿਰਲੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਕਦੋਂ ਦਾ ਭੁੱਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਅਮੀਰ ਹੋਰ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਲਈ ਤਰਲੋਮੱਛੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਕੜਾ ਨਿਤਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਲਤਾੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਘਾਲ-ਕਮਾਈ ਅਤੇ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਮਾਂਦ (ਮੱਧਮ) ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ, ਹੱਥੋਂ ਦੇਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਦਾ ਬੋਲ-ਬਾਲਾ ਹੈ। ਮਿੱਠਤ, ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਸੰਤੋਖ, ਨੈਤਿਕਤਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਹਲੀਮੀ, ਪਰ-ਸੁਆਰਥ ਆਦਿ ਵੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚੋਂ ਖੰਭ ਲਗਾ ਕੇ ਉੱਡ ਚੱੁਕੇ ਹਨ। ਹਰ ਕੋਈ ਸਿੱਧੇ-ਅਸਿੱਧੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਾਹਲੀ ਵਿਚ ਅਮੀਰ ਬਣਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ ਹੋਣ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਕੋਈ ਵੀ ਕੁਕਰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਕੋਈ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਮਨੁੱਖਾ ਦੇਹੀ ਨੂੰ ਬਿਨਸਣ-ਯੋਗ ਕਹਿ ਕੇ ਮੱਧਕਾਲ ਦੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਕਵੀਆਂ, ਸੂਫੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਮ-ਆਚਾਰੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਲਿਵ ਜੋੜਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਦੇਹੀ ਹੀ ਹੁਣ ਸਭ ਉੱਪਰ ਹਾਵੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਪਦਾਰਥਕ ਤਿਆਗ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਹੀ ਹੁਣ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਭੋਗ-ਪਦਾਰਥਾਂ, ਵਿਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਭਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਸਮਾਜ ਗਰਕਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ— ਕਲਿ ਆਈ ਕੁਤੇ ਮੁਹੀ ਖਾਜੁ ਹੋਇਆ ਮੁਰਦਾਰ ਗੁਸਾਈ। ਵਰਗੀ ਸਥਿਤੀ ਹੁਣ ਸਭ ਪਾਸੇ ਪਸਰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਕਿਸੇ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੀ ਜਦੋਂ ਕੁੱਲ ਕਾਇਨਾਤ ਸਮੁੱਚਾ ਜਗਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 550ਵਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਮਨਾ ਰਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਚਿਤ ਬਾਣੀ ਹੀ ਮਾਨਵਤਾ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦਾ ਰਾਹ ਦਰਸਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਦਰਸਾਇਆ ਇਹ ਉਹ ਪੰਧ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ‘ਪੰਚ’ ਹੀ ਸੋਭਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੰਚ ਹੀ ਉਸ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ:

ਤਿਥੈ ਸੋਹਨਿ ਪੰਚ ਪਰਵਾਣੁ॥
ਨਦਰੀ ਕਰਮਿ ਪਵੈ ਨੀਸਾਣੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 7)

ਤਥਾ

ਪੰਚੇ ਸੋਹਹਿ ਦਰਿ ਰਾਜਾਨੁ॥
ਪੰਚਾ ਕਾ ਗੁਰੁ ਏਕੁ ਧਿਆਨੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 3)

ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਇਸ ‘ਪੰਚ’ ਦੀ ਪਦਵੀ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾ-ਨਿਰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਸੁਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੋ ਆਪਣਾ ਅੰਦਰਲਾ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਪੰਚ ਦੋਖ ਅਰੁ ਅਹੰ ਰੋਗ (ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ) ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮਨਿ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ॥ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ‘ਰਜ਼ਾ’ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਭੇਦ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰਲਾ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹੀ ਉਸ ਸਾਧਨਾ ਮਾਰਗ (ਨਿਰਮਲ-ਪੰਥ) ’ਤੇ ਤੁਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ‘ਗੁਰਮੁਖਾਂ’ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ:

ਗੁਰਮੁਖਿ ਵੈਰ ਵਿਰੋਧ ਗਵਾਵੈ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਗਲੀ ਗਣਤ ਮਿਟਾਵੈ॥
ਗੁਰਮੁਖਿ ਰਾਮ ਨਾਮ ਰੰਗਿ ਰਾਤਾ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਖਸਮੁ ਪਛਾਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 942)

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਇਸ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਜਿਉੜੇ ਜੀਵਾਂ ਅੰਦਰ ਕੋਮਲਤਾ ਦੇ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮੋਹ, ਮਾਇਆ, ਹਉਮੈਂ, ਹੰਕਾਰ, ਝੂਠ, ਨਿੰਦਿਆ, ਲੋਭ, ਹਿੰਸਾ, ਵੈਰ, ਵਿਰੋਧ, ਸੁਆਰਥ, ਈਰਖਾ ਆਦਿ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਜੈਸੇ ਜਲ ਮਹਿ ਕਮਲੁ ਨਿਰਾਲਮੁ ਮੁਰਗਾਈ ਨੈ ਸਾਣੇ॥
ਸੁਰਤਿ ਸਬਦਿ ਭਵ ਸਾਗਰੁ ਤਰੀਐ ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਵਖਾਣੇ॥
ਰਹਹਿ ਇਕਾਂਤਿ ਏਕੋ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਆਸਾ ਮਾਹਿ ਨਿਰਾਸੋ॥
ਅਗਮੁ ਅਗੋਚਰੁ ਦੇਖਿ ਦਿਖਾਏ ਨਾਨਕੁ ਤਾ ਕਾ ਦਾਸੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 938)

ਇਹ ਨਿਰਲੇਪਤਾ ਸੰਸਾਰਕ ਉਪਰਾਮਤਾ ਅਸਲੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ— ਹਸੰਦਿਆ ਖੇਲੰਦਿਆ ਪੈਨੰਦਿਆ ਖਾਵੰਦਿਆ ਵਿਚੇ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤਿ॥ ਹੋ ਜਾਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਥਨ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ‘ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ’ ਵਿਚ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਿ— ਏਹੁ ਵਿਸੁ ਸੰਸਾਰੁ ਤੁਮ ਦੇਖਦੇ ਏਹੁ ਹਰਿ ਕਾ ਰੂਪੁ ਹੈ ਹਰਿ ਰੂਪੁ ਨਦਰੀ ਆਇਆ॥ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਅੰਜਨ ਮਾਹਿ ਨਿਰੰਜਨਿ ਰਹੀਐ॥ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਤਮਾਸ਼ਾ ਕੇਵਲ ਵੇਖਣ ਲਈ ਹੀ ਹੈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਸ ਜਗਤ ਤਮਾਸ਼ੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭਰਮਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਪਰਾਈ ਅਮਾਨਤ ਵਿਚ ਖਿਆਨਤ ਹੀ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੀ ਇਹੋ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਾਈ ਵਸਤੂ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਦਾ ਭਾਵ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ:

ਵਸਤੁ ਪਰਾਈ ਅਪੁਨੀ ਕਰਿ ਜਾਨੈ ਹਉਮੈ ਵਿਚਿ ਦੁਖੁ ਘਾਲੇ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਹਉਮੈ ਤੁਟੈ ਤਾ ਹਰਿ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਵੈ॥
ਨਾਮੁ ਜਪੇ ਨਾਮੋ ਆਰਾਧੇ ਨਾਮੇ ਸੁਖਿ ਸਮਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 139)

ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੀ ਅਵਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ— ਹਉਮੈ- ਹਉਮੈ ਮਮਤਾ ਮੋਹਣੀ ਸਭ ਮੁਠੀ ਅਹੰਕਾਰਿ॥ ਝੂਠ- ਅਸੰਖ ਕੂੜਿਆਰ ਕੂੜੇ ਫਿਰਾਹਿ॥ ਨਿੰਦਿਆ- ਅਸੰਖ ਨਿੰਦਕ ਸਿਿਰ ਕਰਹਿ ਭਾਰੁ॥ ਲੋਭ- ਅਸੰਖ ਚੋਰ ਹਰਾਮਖੋਰ॥ ਹਿੰਸਾ- ਅਸੰਖ ਗਲਵਢ ਹਤਿਆ ਕਮਾਹਿ॥ ਮੰਦਾ ਬੋਲਣਾ- ਜੇ ਕੋ ਆਖੈ ਬੋਲੁਵਿਗਾੜੁ॥ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸਤ ਰਹਿਣਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਾਕਾਰਾਤਮਕ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਵਗੁਣਾਂ ਦੇ ਐਨ ਦੂਸਰੇ ਸਿਰੇ ’ਤੇ ਸਦਗੁਣ ਪਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਅਵਗੁਣ ਆਪੇ ਹੀ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਫਿਰ ਅਵਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਬੜੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ:

ਨਾਨਕ ਅਉਗੁਣ ਜੇਤੜੇ ਤੇਤੇ ਗਲੀ ਜੰਜੀਰ॥
ਜੇ ਗੁਣ ਹੋਨਿ ਤ ਕਟੀਅਨਿ ਸੇ ਭਾਈ ਸੇ ਵੀਰ॥
ਅਗੈ ਗਏ ਨ ਮੰਨੀਅਨਿ ਮਾਰਿ ਕਢਹੁ ਵੇਪੀਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 595)

ਤੇ ਫਿਰ

ਵਣਜੁ ਕਰਹੁ ਮਖਸੂਦੁ ਲੈਹੁ ਮਤ ਪਛੋਤਾਵਹੁ॥
ਅਉਗੁਣ ਛੋਡਹੁ ਗੁਣ ਕਰਹੁ ਐਸੇ ਤਤੁ ਪਰਾਵਹੁ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 418)

ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਹ ਕਥਨ— ਸਾਝ ਕਰੀਜੈ ਗੁਣਹ ਕੇਰੀ ਛੋਡਿ ਅਵਗਣ ਚਲੀਐ॥ ਵਾਲੀ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਝੂਠ, ਪਖੰਡ, ਸੁਆਰਥ, ਬਾਹਰੀ ਭੇਖ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਦੁਰਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਵੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਧਰਮੀ ਜਾਂ ਸਦਾਚਾਰੀ ਹੋ ਨਿੱਬੜਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉਪਰਲੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਦਾਚਾਰੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇੰਝ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖੋਂ ਨਾ-ਬਰਾਬਰੀ ’ਤੇ ਸੱਟ ਮਾਰ ਕੇ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੰਚਾਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਅਕਾਲ-ਪੁਰਖ ਹਰ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੈ:

ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ॥
ਤਿਸ ਦੈ ਚਾਨਣਿ ਸਭ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,13)

ਇਸ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਸਦਕਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚ, ਸੰਜਮ, ਨਿਆਂਇਕ ਬਰਾਬਰੀ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਆਦਿ ਵਰਗੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ‘ਗੁਰਮੁਖ’ ਦੀ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਪ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਮੂਲੋਂ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚੇ ਗ੍ਰਿਹ ਸਦਾ ਰਹੈ ਉਦਾਸੀ ਜਿਉ ਕਮਲੁ ਰਹੈ ਵਿਿਚ ਪਾਣੀ ਹੇ॥ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦੇ ਕੇ ਦਸਾਂ-ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ-ਕਮਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥ ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ ਦੇ ਨੁਕਤੇ ’ਤੇ ਥਾਂ-ਪਰ-ਥਾਂ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ‘ਸੇਵਾ’ ਅਤੇ ‘ਸਿਮਰਨ’ ਆਪ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅੰਦਰਲੇ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਥੰਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਪਿਛਲੇਰੇ ਕਾਲ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਬਾਣੀਕਾਰਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਸਿੱਖ ਮਤ ਦੇ ਦੋ ਅਦੁੱਤੀ ਥੰਮਾਂ ਵਜੋਂ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਪਰ ਸੇਵਾ ਓਹੀ ਸਫ਼ਲ ਹੈ ਜੋ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਅਜਿਹੀ ਸੇਵਾ ਹੀ ਦਰਗਹ ਅੰਦਰ ਮਾਣ ਦਿਵਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥
ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 26)

ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਢੰਗ ਵੀ ਬੜਾ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਸਮੇਂ ਆਪ ਦਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਕੁੱਲ ਲੋਕਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਆਪਣੇ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ— ਬਾਬੇ ਭੇਖ ਬਣਾਇਆ ਉਦਾਸੀ ਕੀ ਰੀਤਿ ਚਲਾਈ। ਆਪ ਨੇ ਭੱੁਲੇ-ਭਟਕੇ ਨਾਥਾਂ, ਸਿੱਧਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ, ਸਰੇਵੜਿਆਂ, ਮੁਨੀਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਜਿਸ ਮਾਰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਇਆ ਉਹ ‘ਪ੍ਰੇਮਾ-ਭਗਤੀ’ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੀ ਸੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਫੇਰੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਵਿਿਭੰਨ ਮਤਾਂ-ਮਤਾਂਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਸਿਰਜਦਿਆਂ ਆਪ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਅਰਥ ਗਰਭਤ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਵ ਭਰਪੂਰ ਵੀ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਪੰਡਤਾਂ ਦੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਅਤੇ ਬਗਲਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ ਉੱਤੇ ਤਕੜੀ ਚੋਟ ਕਰਦਿਆਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿਚ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਟਿੱਕਾ, ਤੁਹਾਡੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਤੌਲੀਆ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਦੋ ਧੋਤੀਆਂ ਵੀ ਹਨ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਸਤੂਰ ਨੂੰ ਜਾਣੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗੇਗਾ ਕਿ ਇਹ ਸਮੂਹ ਨਿਸਚੇ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਵਿਅਰਥ ਹਨ। ਜੋਗ ਮਤ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਤ ਦੇ ਜੰਝੂ, ਤੀਰਥ, ਤਿਲਕ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੀ ਅਧਿਆਤਮਵਾਦੀ ਰਹੱਸਵਾਦੀ ਅਰਥ ਦੇ ਕੇ ਭਰਮ ਭੁੱਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਈ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ— ਮੁੰਦਾ ਸੰਤੋਖੁ ਸਰਮੁ ਪਤੁ ਝੋਲੀ ਧਿਆਨ ਕੀ ਕਰਹਿ ਬਿਭੂਤਿ॥ ਖਿੰਥਾ ਕਾਲੁ ਕੁਆਰੀ ਕਾਇਆ ਜੁਗਤਿ ਡੰਡਾ ਪਰਤੀਤਿ॥ ਆਈ ਪੰਥੀ ਸਗਲ ਜਮਾਤੀ ਮਨਿ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ॥ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਾਦੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੂਤਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਸਤਰੀ ਦੀ ਪਰਸੂਤੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਬੱਜਰ ਭਰਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਮਣੁ ਮਰਣਾ ਹੁਕਮੁ ਹੈ ਭਾਣੈ ਆਵੈ ਜਾਇ॥ ਸਗੋਂ ਆਪ ਅਨੁਸਾਰ ਅਸਲ ਸੂਤਕ ਜਾਂ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਸਮਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੀਭ ਦੀ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਝੂਠ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਦੀ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਤੱਕਣਾ ਹੈ। ਪੰਡਤਾਂ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਆਪ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਦੀ ਮੈਲ ਧੋਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਬਾਹਰੀ ਭੇਖੀ ਪਹਿਰਾਵੇ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਨ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪੁਰੋਹਿਤ ਵਰਗ ਨੂੰ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ ਕਿ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਭੇਖਾਂ-ਪਖੰਡਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਵਾਸਤਵਿਕ ‘ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਨਾਮ’ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਜਿਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅਸਲੀ ਘਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਭਰਮ ਭੁੱਲੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸੇਧ ਅਤੇ ਸੂਤਰਿਕ ਅਰਥ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ। ‘ਸਿਧ ਗੋਸ਼ਟਿ’ ਵਿਚ ਵੀ ਜੋਗੀਆਂ ਨਾਲ ਗੋਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਪ ਨੇ ਲੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਵਿਕਾਰ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਆਪ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਅਜਿਹੀ ਵਸਤ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ ਹੁੰਦੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ:

ਪਾਪਾ ਬਾਝਹੁ ਹੋਵੈ ਨਾਹੀ ਮੁਇਆ ਸਾਥਿ ਨ ਜਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 417)

ਸੇਵਾ ਇਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਸਦਾਚਾਰਕ ਵਿਵਹਾਰ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਅਰਥਾਤ ਮੁਕਤ ਹੋਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸਫ਼ਰ ਦੌਰਾਨ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪਰ ਸੁਆਰਥ ਤਹਿਤ ਸੇਵਾ ਕਰੇ:

ਵਿਚਿ ਦੁਨੀਆ ਸੇਵ ਕਮਾਈਐ॥
ਤਾ ਦਰਗਹ ਬੈਸਣੁ ਪਾਈਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 26)

ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਭਾਵ ਹੱਥੀਂ ਕਾਰ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਸੁੱਚੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪ ਅਨੁਸਾਰ ਉੱਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਅਸਲ ਧਰਮ ਹੈ। ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਕਿਰਤ ਕਮਾਈ ਵਿੱਚੋਂ ਦਸਵੰਧ ਦੇਣਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਨਿਮਰਤਾ, ਮਿੱਠਤ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਸੇਵ ਕੀਤੀ ਸੰਤੋਖੀਈ ਜਿਨੀ ਸਚੋ ਸਚੁ ਧਿਆਇਆ॥
ਓਨੀ ਮੰਦੈ ਪੈਰੁ ਨ ਰਖਿਓ ਕਰਿ ਸੁਕ੍ਰਿਤੁ ਧਰਮੁ ਕਮਾਇਆ॥. . .
ਵਡਿਆਈ ਵਡਾ ਪਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 466-67)

ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਵਿਚ ਰਹਿਣਾ ਵੀ ਸਦਾਚਾਰ ਦਾ ਇਕ ਅਹਿਮ ਲੱਛਣ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੇ-ਸੰਤੋਖਾ ਤਾਂ ਰੱਜਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਇਹ ਸੰਤੋਖ ਵੀ ਮਾਨੋ ਰੱਬੀ ਦਾਤ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੀ ਹੈ:

ਸਿਦਕੁ ਸਬੂਰੀ ਸਾਦਿਕਾ ਸਬਰੁ ਤੋਸਾ ਮਲਾਇਕਾਂ॥
ਦੀਦਾਰੁ ਪੂਰੇ ਪਾਇਸਾ ਥਾਉ ਨਾਹੀ ਖਾਇਕਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 83)

ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹਾਲ ਬੇ-ਸੰਤੋਖੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਾਲਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖ ਕੇਵਲ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਅਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਵੱਲ ਹੀ ਰੁਚਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੰਜਮਤਾ ਤੋਂ ਹੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਜਮਸ਼ੀਲ ਹੋਣਾ ਇਕ ਹੋਰ ਬੁਨਿਆਦੀ ਲੱਛਣ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਵਿਚ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੇਅੰਤ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਫਿਟਕਾਂ ਹੀ ਪਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ:

ਫਿਟੁ ਇਵੇਹਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿਤੁ ਖਾਇ ਵਧਾਇਆ ਪੇਟੁ॥
ਨਾਨਕ ਸਚੇ ਨਾਮ ਵਿਣੁ ਸਭੋ ਦੁਸਮਨੁ ਹੇਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 790)

ਦਇਆ ਧਰਮ ਦੀ ਜਨਨਹਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਧਰਮ ਦਾ ਅਵਤਰਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ— ਧੌਲੁ ਧਰਮੁ ਦਇਆ ਕਾ ਪੂਤੁ॥ ਅਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਦਇਆਵਾਨ ਬਣ ਕੇ ਪਰ-ਸੁਆਰਥ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਪੁੰਨ-ਦਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਥਾਂ-ਪਰ-ਥਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਸਚੁ ਤਾ ਪਰੁ ਜਾਣੀਐ ਜਾ ਸਿਖ ਸਚੀ ਲੇਇ॥
ਦਇਆ ਜਾਣੈ ਜੀਅ ਕੀ ਕਿਛੁ ਪੁੰਨੁ ਦਾਨੁ ਕਰੇਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 468)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਵਿਹਲੜਪੁਣੇ ਨੂੰ ਮੁੱਢੋਂ ਹੀ ਰੱਦ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਰਤ ਕਰ ਕੇ ਵੰਡ ਛਕਣ ਦੀ ਪਿਰਤ ਨੂੰ ਵੀ ਅਤਿਅੰਤ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਕੇ ਆਪ ਛਕਣਾ ਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਅੰਦਰ ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਭਰਾਤਰੀ ਭਾਵ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਬਿਰਤੀ ਹੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪੰਗਤ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸਤੁਤ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥
ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1245)

ਜੇਕਰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਦਸਾਂ-ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਉੱਤਮ ਹੈ ਤਾਂ ਪਰਾਇਆ ਹੱਕ ਹਰ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿਚ ਨਿਘਾਰ ਲੈ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੁਆਰਾ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਨਵੀ ਮਨੋਬਿਰਤੀ ਦੀ ਸੋਝੀ ਕਰਵਾਈ ਗਈ ਹੈ। ਇਕ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਲਈ ਅਜਿਹੀ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਇਕ ਅਹਿਮ ਅੰਗ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ:

ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ॥
ਗੁਰੁ ਪੀਰੁ ਹਾਮਾ ਤਾ ਭਰੇ ਜਾ ਮੁਰਦਾਰੁ ਨ ਖਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 141)

ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਜਿਹੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਵਜੋਂ ਇਕ ਸਥਾਪਿਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਪੇਸ਼ੀਨਗੋਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਸੁੱਚੀ ਪ੍ਰੀਤ ਦਾ ਸਮਰਥਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ੋਰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਮਾਜਿਕ ਉਸਾਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਆਪ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਖਾ ਖਾ ਕੇ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਲਵਿਦਾ ਆਖ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਅੰਤ ਨੂੰ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਖੁਆਰ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

ਕੇਤੇ ਖਪਿ ਤੁਟਹਿ ਵੇਕਾਰ॥ ਕੇਤੇ ਲੈ ਲੈ ਮੁਕਰੁ ਪਾਹਿ॥
ਕੇਤੇ ਮੂਰਖ ਖਾਹੀ ਖਾਹਿ॥ ਕੇਤਿਆ ਦੂਖ ਭੂਖ ਸਦ ਮਾਰ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 5)

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਦੁਰਾਚਾਰ ਸਬੰਧੀ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸੰਕੇਤ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਥਾਂ-ਪਰ-ਥਾਂ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਅਨੇਕਾਂ ਵਾਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਦਾਚਾਰੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ‘ਸੱਚ’ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਆਖਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਜੀਵਆਤਮਾ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ ਤਾਂ ‘ਸੱਚ-ਆਚਾਰ’ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮਹੱਤਤਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਮਾਨਵੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ:

ਸਚਹੁ ਓਰੈ ਸਭੁ ਕੋ ਉਪਰਿ ਸਚੁ ਆਚਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 62)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਨਿਮਰਤਾ’ ਅਤੇ ‘ਨਿਰਮਾਣਤਾ’ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ, ਹਰ ਜੀਵ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਰੱਖਣਾ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਾਰ ਹੀ ਆਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਿੰਮਲ ਰੁੱਖ ਦੇ ਇਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਦੁਆਰਾ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,470)

ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਚਰਿੱਤਰ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਵਾਲਾ, ਸੱਚ ਦਾ ਧਾਰਨੀ, ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਹੱਥੀਂ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਦਸਾਂ ਨਹੁੰਆਂ ਦੀ ਕਿਰਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਪਰਸੁਆਰਥ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦਸਵੰਧ ਕੱਢਣ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਦਾ ਧਾਰਨੀ, ਨਿਆਂਇਕ ਅਤੇ ਦਇਆਸ਼ੀਲ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਇਕ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਾਂ ਨਾਲ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਹੜੇ ਖਪ-ਖਪ ਕੇ ਖੁਆਰ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਏ ਜੀਵਨ ਵਿਹਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ:

ਕੇਤੇ ਖਪਿ ਤੁਟਹਿ ਵੇਕਾਰ॥ ਕੇਤੇ ਲੈ ਲੈ ਮੁਕਰੁ ਪਾਹਿ॥
ਕੇਤੇ ਮੂਰਖ ਖਾਹੀ ਖਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 5)

ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਆਪ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਅਤੇ ਬੁਰਿਆਈਆਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਵੀ ਅੰਤ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਪੈਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਨਾਮ ਸਿਮਰ ਲਿਆ ਹੈ ਉਹ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਗੇੜ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੇ:

ਚੰਗਿਆਈਆ ਬੁਰਿਆਈਆ ਵਾਚੇ ਧਰਮੁ ਹਦੂਰਿ॥
ਕਰਮੀ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਕੇ ਨੇੜੈ ਕੇ ਦੂਰਿ॥
ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ॥
ਨਾਨਕ ਤੇ ਮੁਖ ਉਜਲੇ ਕੇਤੀ ਛੁਟੀ ਨਾਲਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 146)

ਇਹ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਉਹ ਲੇਖਾ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਦੇਣਾ ਹੀ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਦੂਸਰੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਕਰਮ ਦੁਆਰਾ ਮਿਲੀ ਪ੍ਰਾਲਬਧ ਸਦਕਾ ਹੀ ਕੁਝ ਜੀਵ-ਆਤਮਾਵਾਂ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਤੀ ਦੇ ਸਾਥ ਦਾ ਨਿੱਘ ਮਾਣਨਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੂੰ ਵਿਯੋਗ ਦੀ ਅੱਗ ਵਿਚ ਸੜਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਕਿਰਤਿ ਕਰਮ ਕੇ ਵੀਛੁੜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਰਿ ਕਿਰਪਾ ਮੇਲਹੁ ਰਾਮ ਦੀ ਧੁਨ ਦਾ ਸਾਖ਼ਿਆਤ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਾਣੀ ਆਤਮਿਕ ਅਤੇ ਆਚਰਣਕ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਉੱਚਤਾ ਤੋਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦੇ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਸੌਰ-ਮੰਡਲਾਂ ਤਕ ਦਾ ਲਗਾਤਾਰ ਸਫ਼ਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਆਸ਼ਾ ‘ਗੁਰਮੁਖ’ ਅਤੇ ‘ਮਨਮੁੱਖ’ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਸਤਿ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਆਪ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅੰਦਰਲੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਤੁਕਾਂ ਹਨ ਜੋ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਵਿਚ ਅਟਲ ਸੱਚਾਈਆਂ ਬਣ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ:

ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 470)
ਚੰਗਿਆਈਆ ਬੁਰਿਆਈਆ ਵਾਚੈ ਧਰਮੁ ਹਦੂਰਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 08)
ਹਕੁ ਪਰਾਇਆ ਨਾਨਕਾ ਉਸੁ ਸੂਅਰ ਉਸੁ ਗਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 141)

ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਬਾਣੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦਰਜ ‘ਪੰਜ-ਖੰਡ’ ਰੁਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਨੂਰਾਨੀ ਝਾਕੀ ਸਾਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਰਾਤਾਂ, ਰੁੱਤਾਂ, ਥਿਤਾਂ, ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਪਰਦੱਖ਼ਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਘੜ੍ਹੀਆਂ, ਪਲਾਂ, ਵਿਸੂਏ, ਚਸਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ‘ਸੱਚ-ਖੰਡ’ ਵੱਸਦੇ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਗਿਆਸੂ ਨੂੰ ਇਸ ਖੰਡ ਅੰਦਰ ਅਕਾਲ ਦੀ ਅਗੰਮੀ ਮੂਰਤ ਦੀ ਬਿਰਾਜਮਾਨਤਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਘਰ-ਘਰ ਵੇਖਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਹਿਮਤੀ ਨਦਰ ਨਾਲ ਨਿਹਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਰਿਸ਼ਮਾਈ ਕੌਤਕ ਸਿਰਜਦੀ ਕੋਈ ਅਲੋਕਾਰ ਝਾਕੀ ਸਾਖ਼ਿਆਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਖੰਡ ਸਰਵ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤਕ ਜਾ ਅੱਪੜਨਾ ਹਾਰੀ-ਸਾਰੀ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ। ਸੱਚ, ਸੁੱਚ, ਸੰਜਮ, ਮਿੱਠ-ਬੋਲੜਾ ਹੋਣਾ, ਨਿਮਰਤਾ, ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਅਤੇ ਭਾਣਾ ਮੰਣਨ ਦਾ ਅਮੀਰੀ ਗੁਣ ਆਦਿ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਪਰਮ ਪਦਵੀ ‘ਮੋਖ ਦੁਆਰ’ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਆਪ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਸਚਿਆਰ’ ਦੀ ਉਸ ਪਦਵੀ ਦੀ ਦੱਸ ਪਾਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਭ ਅਮਲਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਰਹਿਮਤੀ ਨਦਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਪਦਵੀ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਧਾਰਕ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਨੇ ਨਾ ਕੇਵਲ ਕੂੜ ਦੇ ਭੰਵਰ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਚੁੱਕੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੀ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਆਮ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੇ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਅਰਥਾਤ ਵਾਹੀ, ਵਪਾਰ, ਡੰਗਰ ਚਾਰਨੇ, ਪਰਵਾਰਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਿਸਥ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਵੰਗਾਰ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਕ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰਕ ਵਿਕਾਸ ਦੁਆਰਾ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਅਤੇ ਭਰਮ-ਭੱੁਲੀ ਲੋਕਾਈ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਸਿਰਜਨਾ ਕੋਈ ਸੁਖਾਲੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਸਮਕਾਲੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੂੰਹ-ਬੋਲਦੀ ਤਸਵੀਰਕਸ਼ੀ ਇਹ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਦੇ ਜੀਵਨ ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਮੁੱਚੀ ਰਿਆਇਆ ਹੀ ਪੰਥ ਤੋਂ ਭਟਕ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਰਹਿਬਰ ਆਪ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ‘ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣੀ’ ਪਰਜਾ ਝੂਠ ਅਤੇ ਫ਼ਰੇਬ ਦੇ ਫ਼ੰਦ ਵਿਚ ਫੱਸ ਗਈ ਸੀ। ਬੜੀ ਭਾਵਪੂਰਿਤ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਆਪ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਨਾਨਕ ਦੁਨੀਆ ਕੈਸੀ ਹੋਈ॥
ਸਾਲਕੁ ਮਿਤੁ ਨ ਰਹਿਓ ਕੋਈ॥
ਭਾਈ ਬੰਧੀ ਹੇਤੁ ਚੁਕਾਇਆ॥
ਦੁਨੀਆ ਕਾਰਣਿ ਦੀਨੁ ਗਵਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1410)

ਅਜੋਕਾ ਮਨੁੱਖ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਵਿਗਾੜ (ਅਸ਼ੁੱਧਤਾ) ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਘੋਰ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਅਤੀ ਚਿੰਤਾਵਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ 500 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਉਣ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ (ਵਾਤਾਵਰਨ) ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਅਹਿਮੀਅਤ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਕਰਵਾਉਂਦਿਆਂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਸੀ— ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ॥ ਤਥਾ ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ॥ ਅਤੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਨਿੱਤ ਡਿੱਗਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਆਚਰਨਕ ਵਰਤਾਰੇ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਿਆਂ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਆਚਾਰ, ਅਹਾਰ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਰਗੀ ਮਾਰੂ ਲਤ ਤੋਂ ਵਰਜਿਆ ਹੈ। ਉਪਰੋਕਤ ਵਰਣਿਤ ਵਿਵਰਣ ਇਹ ਦੱਸਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਹੈ ਕਿ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਕਾਲ’ ਦਾ ਇਹ ਵਿਚਾਰਧੀਨ ਸਮਾਂ ਜੁਗ-ਗਰਦੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਪਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਵਿਹਾਰਕ ਪੱਖੋਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕਰ ਕੇ ਨਿੱਘਰ ਗਿਆਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ-ਸੰਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਰਹਿਬਰ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰਬਕਾਲੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੀ ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਆਪ ਦੇ ਕੌਤਕ ਨਿਰਾਲੇ ਹਨ; ਕਿਧਰੇ ‘ਕਲਿ ਤਾਰਣ’ ਲਈ ਆਪ ਖੁਦ ਵੇਈਂ ਨਦੀ ਵਿਚ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਕਿਧਰੇ ‘ਤੇਰਾਂ- ਤੇਰਾਂ’ ਦੀ ਧੁਨ ਅਤੇ ਮੋਦੀਖਾਨੇ ਨੂੰ ਲੁਟਾ ਕੇ ਵੀ ਬਰਕਤਾਂ ਅਤੇ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਨੱਕੋ- ਨੱਕ ਭਰੀ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ; ਕਿਧਰੇ ਉਹ ‘ਕੌਡਿਆਂ’ ਅਤੇ ‘ਸੱਜਣਾਂ’ ਵਰਗਿਆਂ ਦਾ ਪਾਰ ਉਤਾਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਘਰੋਂ-ਘਰੀ ਜਾ ‘ਸਤਿ-ਕਰਤਾਰ’ ਦਾ ਹੋਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਧਰੇ ‘ਹਰਿਦੁਆਰ’ ਅਤੇ ‘ਮੱਕੇ’ ਜਿਹੇ ਤੀਰਥ ਅਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਉਲਟੀ-ਗੰਗ’ ਵਹਾਉਂਦਿਆਂ ਨਜ਼ਰੀਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਲੋਕਾਰ ਘਟਨਾ ਭਲਾ ਹੋਰ ਕੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਦੁਆਰਾ ਵੀਹਾਂ ਰੁਪਇਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਲੰਗਰ ਅੱਜ ਵੀ ਜਿਉਂ ਦਾ ਤਿਉਂ ਵਰਤਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਤੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਇਦ ਇਹੋ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਫ਼ਲਸਫੇ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ‘ਕਿਰਤ ਕਰਨ’, ‘ਨਾਮ ਜਪਣ’ ਅਤੇ ‘ਵੰਡ ਛਕਣ’ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਵਾਦੀ ਸਤਿ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਾਰਾਂਸ਼ ਵਜੋਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਜ਼ੂਰ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦੁਆਰਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਸਚਿਆਰ’ ਬਣਨ ਲਈ ਜੁਗਤ ਦੇ ਭੇਦ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਆਪ ਦੀ ਬਾਣੀ ਜਿੱਥੇ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਕਰਮ-ਕਾਂਡਾਂ ਦੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸੁਕ੍ਰਿਤ ਕਰਦਿਆਂ ਆਂਤਰਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਸੁਧਾਈ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਵਗੁਣਾਂ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

ਸੰਖਿਪਤ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਣੀ ਨਿਤਾਣਿਆਂ, ਨਿਮਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਲਤਾੜਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਭੁਗਤਦਿਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖੋਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟਤਾ, ਆਂਤਰਿਕ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ਸੁੱਚਤਾ, ਆਰਥਿਕ ਪੱਖੋਂ ਬਰਾਬਰੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪੱਖੋਂ ‘ਸਚਿਆਰ’ ਹੋਣ ਦੀ ਜੁਗਤ ਦੱਸਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਸਹੀ ਫਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਬਾਬੇ ਤਾਰੇ ਚਾਰਿ ਚਕਿ ਨਉ ਖੰਡਿ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਚਾ ਢੋਆ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਲਿ ਵਿਚਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਆ॥ (ਵਾਰ 1:27)