ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੇ ਅਸਹਿ ਤੇ ਅਕਹਿ ਕਸ਼ਟ ਸਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ ਪਰ ਸਿਦਕ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠ ਕੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਅਤੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਿੱਤੀ। ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਇਰ ਨੇ ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ :-

ਸ਼ਹੀਦੋਂ ਕੀ ਕਤਲਗਾਹ ਸੇ, ਕਿਆ ਬੇਹਤਰ ਹੈ ਕਾਅਬਾ।
ਸ਼ਹੀਦੋਂ ਕੀ ਖਾਕ ਪੇ ਤੋ ਖੁਦਾ ਭੀ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਤਾ ਹੈ।

ਕਿਸੇ ਉੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਉਦੇਸ਼, ਹੱਕ, ਸੱਚ-ਧਰਮ ਲਈ ਜਾਂ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਆਦਿ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨਾਰਥੀ ਕੋਈ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਅਨਮੋਲ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਤੇ ਸੁਖੀ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਗੁਆਉਣਾ ਨਹੀਂ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੋਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿਧੀ-ਪੂਰਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਸਾਧਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦੇਣ ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਥਾ ਸੀ। ਇਹ ਪ੍ਰਥਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਸੀ। ਸ਼ਹੀਦ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਸੁੱਖ ਲਈ ਹੱਕ, ਸੱਚ-ਧਰਮ ਲਈ ਆਪਣਾ ਆਪ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਬਲੀ, ਆਪਣੇ ਸੁਆਰਥ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਦਾ ਘਾਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ। ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਸੈਮਿਟਿਕ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਕਰਾਤ ਨੇ ਈਸਾ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ 339 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿੱਤੀ। ਸੁਕਰਾਤ ਨੇ ਯੂਨਾਨ ਵਿਚ ਪਖੰਡ ਅਤੇ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਅਮਰ ਤੇ ਅਜਰ ਮੰਨਦਾ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਜ਼ਹਿਰ ਦਾ ਪਿਆਲਾ ਪੀਤਾ। ਸੁਕਰਾਤ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 372 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ ਨੇ ਬੁਰਾਈ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝੱਲ ਕੇ ਆਪਣਾ ਬਲੀਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਪਰੰਤੂ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਵਿਚ ਈਸਾ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਲੀਦਾਨ ਨਾਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੋਣ ਵਿਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੋਣ ਨੂੰ ਈਸਾ ਦੀ ਬਦੀ ਦੀਆਂ ਤਾਕਤਾਂ ’ਤੇ ਜਿੱਤ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਈਸਾਈ ਮਤ ਵਿਚ ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ ਦੇ ਸੂਲੀ ਚੜ੍ਹਣ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਖੀਰ ਮੰਨ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਬੁਰਾਈ ਨਾਲ ਜੂਝ ਸਕਣ ਦੀ ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਈਸਾਈ ਮਤ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀ। ਉਹ ਬੁਰਾਈ ਤੋਂ ਬਚਾਉ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਖਾ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਬੁਰਾਈ ਨਾਲ ਜੂਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਹਜ਼ਰਤ ਈਸਾ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਜਾਣ ’ਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਈਸਾਈ ਮੱਤ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਕੋਈ ਪਰੰਪਰਾ ਅੱਗੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕੀ।

ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੈਲੀ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਫਤਿਹ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਵੀ ਅਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਵੀ। ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸੂਫੀ ਸੰਤ ਮਨਸੂਰ (858-922 ਈ.) ਅਤੇ ਸ਼ਮਸ ਤਬਰੇਜ਼ ਵਰਗੇ ਫਕੀਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਖਸ਼ਿਆ ਨਹੀਂ ਗਿਆ। ਸੂਫੀ ਮਤ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਦਿਆਂ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾਵਾਦੀ ਸਾਂਝ ਪਾ ਲਈ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਤੇਜ਼ ਅਤੇ ਜਲਾਲ ਦੇ ਅੱਗੇ ਸਲਤਨਤਾਂ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਅਰਬ ਸੀਰੀਆ, ਮਿਸਰ, ਇਰਾਨ, ਇਰਾਕ ਵਰਗੇ ਮੁਲਕ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਗਏ। 8ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ 712 ਈ. ਵਿਚ ਮੁਹੰਮਦ-ਬਿਨ-ਕਾਸਿਮ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਫ਼ਾਤ ਪਾਉਣ ਤੋਂ (632 ਈ.) 80 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ ਇਸਲਾਮ ਦਾ ਪੈਗ਼ਾਮ ਲੈ ਕੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਪੱਛਮੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਆ ਧਮਕਿਆ ਸੀ। ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਕਾਫ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦੀਨ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ 1000 ਈ. ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸਲਾਮੀ ਹੁਕਮਰਾਨਾਂ ਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ 1192 ਵਿਚ ਮੁਹੰਮਦ ਗੌਰੀ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਤਖਤ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਸਲਾਮੀ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮੀ ਹਕੂਮਤ ਦੌਰਾਨ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਅਨੇਕ ਮੰਦਰ ਢਾਹ ਦਿੱਤੇ ਗਏ, ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਤਲ-ਏ-ਆਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਹਕੂਮਤੀ ਜਬਰ ਅਤੇ ਜੁਲਮ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕਦਿਆਂ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੂਸਰੇ ਮੁਲਕ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਜਹਾਦ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਦਾ ਮਰਤਬਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ‘ਸ਼ਹੀਦ’ ਸ਼ਬਦ ਇਸਲਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਅਤੇ ਜਹਾਦੀਆਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਸੀ।

ਸਰਬੱਤ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਨਾਮ ਧਰਮ’ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ। ਇਸ ਧਰਮ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਇੱਕੋ ਇਕ ਨਿਰਾਕਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਤੇ ਪਛਾਣਨਾ ਹੈ। ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਲਈ ਗੁਰ- ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਣ ਤੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਵਸਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਬਿਖਮ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਮੱਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮੱਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਿਰਆ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਸੀਸ ਤਲੀ ’ਤੇ ਧਰ ਕੇ ਆਵੇ, ਭਾਵ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਆਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੰਸਾਰਕ ਬਿਰਤੀ ਤੇ ਕੱਚੀ ਮੱਤ ਦੇ ਤਿਆਗ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਝਿਜਕ ਨਾ ਰੱਖੇ:

-ਜਉ ਤਉ ਪੇ੍ਰਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥ (ਪੰਨਾ 1412)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

-ਪਹਿਲਾ ਮਰਣੁ ਕਬੂਲਿ ਜੀਵਣ ਕੀ ਛਡਿ ਆਸ॥
ਹੋਹੁ ਸਭਨ ਕੀ ਰੇਣੁਕਾ ਤਉ ਆਉ ਹਮਾਰੈ ਪਾਸਿ॥ (ਪੰਨਾ 1102)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਰਹੱਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸਪੱਸਟ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਸਤਿਗੁਰ ਆਗੈ ਸੀਸੁ ਭੇਟ ਦੇਉ ਜੇ ਸਤਿਗੁਰ ਸਾਚੇ ਭਾਵੈ॥
ਆਪੇ ਦਇਆ ਕਰਹੁ ਪ੍ਰਭ ਦਾਤੇ ਨਾਨਕ ਅੰਕਿ ਸਮਾਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 1114)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਇਸੇ ਆਦਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਣਾ ਸਮੇਂ ਸਿਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ੀ ਸੀ। ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦਾ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰ ਦੇਣਾ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਹੀ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਸਾਜਨਾ ਦੀ ਅਸਚਰਜ ਘਟਨਾ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਿੱਖ ਦੀ ਮੰਜ਼ਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਹੋਣਾ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਪਦਵੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਸਿੱਖ ਮਰ ਕੇ ਜੀਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਹੀਂ, ਮਰਜੀਵੜਾ ਹੋਣਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਮੁਕਤ ਪਦਵੀ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਮਰਜੀਵੜਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ:

-ਭਗਤਿ ਕਰਹਿ ਮਰਜੀਵੜੇ ਗੁਰਮੁਖਿ ਭਗਤਿ ਸਦਾ ਹੋਇ॥
ਓਨਾ ਕਉ ਧੁਰਿ ਭਗਤਿ ਖਜਾਨਾ ਬਖਸਿਆ ਮੇਟਿ ਨ ਸਕੈ ਕੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 589)

-ਕਬੀਰ ਕਸਉਟੀ ਰਾਮ ਕੀ ਝੂਠਾ ਟਿਕੈ ਨ ਕੋਇ॥
ਰਾਮ ਕਸਉਟੀ ਸੋ ਸਹੈ ਜੋ ਮਰਜੀਵਾ ਹੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 948)

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਚਾਨਣ ਇਸ ਜਗ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਉਸ ਅੰਦਰ ਵਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਲੜ ਲਾਇਆ। ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਣੀ ਰਚੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਂ ਪਾਤਿਸ਼ਾਹੀਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਸਾਹਿਬ ਵਰਗੇ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਰਜ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੀੜ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਪਾਵਨ ਗ੍ਰੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਬੈਠ ਕੇ ਸੰਗਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਦੀ ਸੀ, ਨਾਮ ਜਪਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸੁਰਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੀ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਹੈ:

-ਹਰਿ ਜਪੇ ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਸਾਜਿਆ ਸੰਤ ਭਗਤ ਗੁਣ ਗਾਵਹਿ ਰਾਮ॥
ਸਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਸੁਆਮੀ ਪ੍ਰਭੁ ਅਪਨਾ ਸਗਲੇ ਪਾਪ ਤਜਾਵਹਿ ਰਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 781)

ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਨਾਲ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਹਿਲ-ਏ-ਮੁਕਾਮ ਅਤੇ ਅਹਿਲ-ਏ-ਕਿਤਾਬ ਬਣ ਚੁੱਕਿਆ ਸੀ। ਇਸਲਾਮੀ ਹਕੂਮਤ ਅਨੇਕਾਂ ਮੰਦਰ ਢਾਹ ਚੁੱਕੀ ਸੀ ਤੇ ਉਹ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸਲਾਮੀ ਮੁਲਕ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਇਹ ਨਵਾਂ ਉਸਾਰਿਆ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦਾ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ ਕੇਂਦਰ ਅਤੇ ਇਕ ਮਹਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥ ਉਸ ਲਈ ਇਕ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਮਾਨਵਵਾਦੀ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਸਮਾਨਤਾਵਾਦੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਾਲੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਛੂਤ-ਛਾਤ ਵਿਰੋਧੀ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਤਾਕਤਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਈਰਖਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦੀਆਂ ਸਨ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਮੂਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸੀ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਖੰਡਨ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਤਾਕਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਪਾਦਨਾ ਅਤੇ 1604 ਈ. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ 1606 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਤਸੀਹੇ ਦੇ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਇਸਲਾਮ ਮਤ ਅਨੁਸਾਰ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਮੰਗ ਨੂੰ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਤੱਤੀ ਤਵੀ ’ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਭਾਣਾ ਮੰਨਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਆਂਚ ਨਹੀਂ ਲੱਗਣ ਦਿੱਤੀ।

ਤੇਰਾ ਕੀਆ ਮੀਠਾ ਲਾਗੈ॥ ਹਰਿ ਨਾਮੁ ਪਦਾਰਥੁ ਨਾਨਕ ਮਾਂਗੈ॥ (ਪੰਨਾ 394)

ਭਾਰਤ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾ ਤਾਂ ਇਸਲਾਮ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦੀ ਸੀ ਨਾ ਹੀ ਈਸਾ ਮਸੀਹ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਮਿਲਦੀ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ਹਾਦਤ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਰੱਬ ਦਾ ਰੂਪ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮੱਲੋਜ਼ੋਰੀਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਮਨੱੁਖ ਨੂੰ ਜੀਵਨ-ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਿ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦੱਸਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੋ ਕੁਝ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੰ੍ਰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰ ਕੇ ਕੀਤਾ, ਉਹੋ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਨਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਿੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀ ਜੀਵਨ-ਮੁਕਤ, ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਤੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਤੇ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤਾਕਤਾਂ ਦੀ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ, ਨਿਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੁਨਿਆਵੀ ਪੱਧਰ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਇਕ ਅੰਗ ਹੈ। ਮਨੁੱਖਾ ਜੀਵਨ ਜਨਮ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮਰਨ ਤੀਕ ਇਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਲਬਧ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮ ਨਿਆਂ ਦੇ ਪੱਖ ’ਤੇ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਜੂਝ ਮਰਨਾ ਸਚਿਆਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ‘ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ’ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

-ਮਰਣੁ ਮੁਣਸਾ ਸੂਰਿਆ ਹਕੁ ਹੈ ਜੋ ਹੋਇ ਮਰਨਿ ਪਰਵਾਣੋ॥
ਸੂਰੇ ਸੇਈ ਆਗੈ ਆਖੀਅਹਿ ਜੇ ਦਰਗਹ ਪਾਵਹਿ ਸਾਚੀ ਮਾਣੋ॥ (ਪੰਨਾ 580)

-ਅਰ ਸਿਖ ਹੋਂ ਆਪਨੇ ਹੀ ਮਨ ਕੋ ਇਹ ਲਾਲਚ ਹਉ ਗੁਨ ਤਉ ਉਚਰੋਂ।
ਜਬ ਆਵ ਕੀ ਅਉਧ ਨਿਦਾਨ ਬਨੈ ਅਤਿ ਹੀ ਰਨ ਮੈ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰੋਂ। (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆਤਮਕ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਲਈ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਦੀ ਰਹਿਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ। ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੈ। ੳਸੁ ਨੇ ਗਿਹਸਤ੍ਰ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਰਹਿਤ ਅਨਸਾਰੁ ਜੀਵਨ ਬਤੀਤ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਆਤਮ ਰਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੀ ਸਾਂਝਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹੋਰ ਦ੍ਰਿੜਤ੍ਹਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਧਾਰਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੂਰਬੀਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਯੁੱਧਾ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ।

ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਆਦਰਸ਼ ਹੈ:

ਧੰਨ ਜੀਓ ਤਿਹ ਕੋ ਜਗ ਮੈ ਮੁਖ ਤੇ ਹਰਿ ਚਿਤ ਮੈ ਜੁਧੁ ਬਿਚਾਰੈ।
ਦੇਹ ਅਨਿਤ ਨ ਨਿਤ ਰਹੈ ਜਸੁ ਨਾਵ ਚੜੈ ਭਵਸਾਗਰ ਤਾਰੈ। (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਗੁਰਸਿੱਖ ਗੁਰਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਸਾਧਨਾਂ ਦਾ ਹੀ ਇਕ ਰੂਪ ਸਮਝਣਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਨੂੰ ਸਫਲ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ, ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸੀਸ ਭੇਟ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਪਦਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਦੁਨਿਆਵੀ ਲਾਭ ਜਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਮਰ ਜਾਣਾ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਗੁਰੂ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਜਾਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਜੂਝਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਆਤਮਕ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਸੂਰੇ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਹਿ ਅਹੰਕਾਰਿ ਮਰਹਿ ਦੁਖੁ ਪਾਵਹਿ।
ਅੰਧੇ ਆਪੁ ਨ ਪਛਾਣਨੀ ਦੂਜੈ ਪਚਿ ਜਾਵਹਿ।
ਅਤਿ ਕਰੋਧ ਸਿਉ ਲੂਝਦੇ ਅਗੈ ਪਿਛੈ ਦੁਖ ਪਾਵਹਿ॥
ਹਰਿ ਜੀਉ ਅੰਹਕਾਰੁ ਨ ਭਾਵਈ ਵੇਦ ਕੂਕਿ ਸੁਣਾਵਹਿ॥
ਅਹੰਕਾਰ ਮੂਏ ਸੇ ਵਿਗਤੀ ਗਏ ਮਰਿ ਜਨਮਹਿ ਫਿਰਿ ਆਵਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1087)

ਗੁਰਮੁਖ ਆਪਣੇ ਕੋ੍ਧ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦਾ ਤਿਆਗ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਗੁਰੂ ਕੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਜੁਲਮ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਗੁਆਉਣਾ ਬਿਲਕੁਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸਗੋਂ ਜਨਮ ਸੰਪੂਰਨ ਤੇ ਜੀਵਨ ਪਦਵੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨਾ ਤੇ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਚਿਆਰ ਹੋ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਸੂਰਬੀਰ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਗੁਰਮਤੀ ਸਬਦਿ ਸੂਰ ਹੈ ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਜਿਨੀ ਮਾਰਿਆ॥
ਸਚੈ ਅੰਦਰਿ ਮਹਲਿ ਸਬਦਿ ਸਵਾਰਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 1279)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਤੇ ਗੁਰਮੁਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੇ ਸੁਰਤ ਵਿਚ ਬੀਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਮਹਾਂਬਲੀ ਸਰਣਿ ਕੇ ਦਾਤੇ ਅਤੇ ਬਚਨ ਕੇ ਸੂਰੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜੀਵਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਕਹਿਣੀ ਤੇ ਕਰਨੀ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਮਰਜੀਵੜੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਕਰਕੇ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦੀ ਗੁਰਮੁਖ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਸਹਿਜ ਸੁਭਾਅ ਅੰਗ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਖੇਡ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਹਉਮੈਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਬਲਕਿ ਉਸ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀ ਤੀਜੀ ਵਾਰ ਦੀ 18ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਇਉਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਮੁਰਦਾ ਹੋਇ ਮੁਰੀਦ ਨ ਗਲੀ ਹੋਵਣਾ। ਸਾਬਰੁ ਸਿਦਕਿ ਸਹੀਦੁ ਭਰਮ ਭਉ ਖੋਵਣਾ।” ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੀ ਤਕਦੀਰ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ।

ਜਦ ਡੁੱਲ੍ਹਦਾ ਖ਼ੂਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦਾ, ਤਸਵੀਰ ਬਦਲਦੀ ਕੌਮਾਂ ਦੀ। ਰੰਬੀਆਂ ਨਾਲ ਖੋਪਰ ਲਹਿੰਦੇ ਜਦ, ਤਕਦੀਰ ਬਦਲਦੀ ਕੌਮਾਂ ਦੀ। ਜਦ ਚਰਬੀ ਢਲੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ, ਰੂਹਾਂ ਵਿਚ ਚਾਨਣ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਦ ਉਸਰੇ ਕੰਧ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ, ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਕੌਮ ਖਲੋ ਜਾਵੇ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਜੇ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰੱਖ ਲਈਏ ਤਾਂ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀਆਂ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦੂਜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਜੂਨ ਮਹੀਨੇ ਵਿਚ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ 300 ਸਾਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਹਾੜਾ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਮੌਕੇ ’ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਕੇ ਆਤਮ-ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਿ ਆਖਰ ਸਾਡੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਿਚ ਕੀ ਕਮੀਆਂ ਹਨ, ਸਾਡੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚ ਕੀ ਘਾਟ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨਾ ਉੱਚਾ-ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਰਸਾ ਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਪੰਥ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ ਤੇ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਦਹੇਜ਼, ਨਸ਼ੇ, ਮਾਦਾ ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ ਤੇ ਪਤਿਤਪੁਣੇ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਕਿਉਂ ਹੈ, ਕਿਉਂ ਅਸੀਂ ਨਿਗੂਣੀਆਂ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ? ਸਾਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ, ਵਿਚਾਰਣ ਦੀ ਤੇ ਉਸ ’ਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪੁਨਰ-ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕੇ ਤੇ ਸਿੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ।