ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਜੁਗ, ਦੁਆਪਰ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਅਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿੱਚੋਂ, ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਮਾਇਆ ਮੋਹ, ਜ਼ੋਰ-ਜਬਰ, ਦੰਭ, ਕੂੜ, ਕਪਟ, ਛਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਜ਼ੋਰ ਸਾਰੇ ਜੁਗਾਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਸਤਿਜੁਗ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਚਾਰ ਪੈਰ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿਚ ਘੱਟਦੇ ਹੋਏ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਤਿੰਨ ਅਤੇ ਦੋ ਰਹਿ ਗਏ। ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਰਿਹਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ :

ਕਲਜੁਗਿ ਧਰਮ ਕਲਾ ਇਕ ਰਹਾਏ ॥
ਇਕ ਪੈਰਿ ਚਲੈ ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਵਧਾਏ ॥
ਮਾਇਆ ਮੋਹੁ ਅਤਿ ਗੁਬਾਰੁ ॥
ਸਤਗੁਰੁ ਭੇਟੈ ਨਾਮਿ ਉਧਾਰੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 880)

ਪਹਿਲੇ ਜੁਗਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਧਰਮ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸਨ ਰਹੇ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪਰਜਾ ਵਿਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਫ਼ੈਲ ਗਈ ਸੀ। ਕਲਿਜੁਗੀ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦੇ ਵਾਸਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਆਗਮਨ ਹੀ ਕਲਿਜੁਗ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ :

ਕਲਿਜੁਗੁ ਬਾਬੇ ਤਾਰਿਆ ਸਤਿ ਨਾਮੁ ਪੜ੍ਹਿ ਮੰਤ੍ਰੁ ਸੁਣਾਇਆ।
ਕਲਿ ਤਾਰਣਿ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਆਇਆ ॥ (ਵਾਰ 23:1)

ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ ਸਿਰੇ ਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਕੋਈ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਕੂੜ ਦਾ ਪਸਾਰਾ ਹੀ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਆਤਮਕ ਅਨੰਦ ਦੀ ਥਾਂ ਮਾਇਕ ਪਦਾਰਥਾਂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰ ਕੇ ਰਸ ਮਾਣਦੇ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਡਿਆਈ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੰਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੇਸਤ-ਓ-ਨਾਬੂਦ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚਲੀ ਆਪਸੀ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਉੱਥੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ- ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ। ਹਉਮੈਂ ਵੱਸ ਲੋਕ ਸਵਾਰਥੀ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਕੇਂਦਿਰਤ ਸੁਭਾਅ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਹੋਣਗੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜ-ਭਲਾਈ ਕੇਵਲ ਦਿਖਾਵੇ ਮਾਤਰ ਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੀਵ ਰੂਪੀ ਲੇਲੇ ਨੂੰ ਮਾਇਆ ਨੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ :

ਐਸੋ ਅਚਰਜੁ ਦੇਖਿਓ ਕਬੀਰ ॥
ਦਧਿ ਕੈ ਭੋਲੈ ਬਿਰੋਲੈ ਨੀਰੁ ॥1॥ ਰਹਾਉ ॥
ਹਰੀ ਅੰਗੂਰੀ ਗਦਹਾ ਚਰੈ ॥
ਨਿਤ ਉਠਿ ਹਾਸੈ ਹੀਗੈ ਮਰੈ ॥1॥
ਮਾਤਾ ਭੈਸਾ ਅੰਮੁਹਾ ਜਾਇ ॥
ਕੁਦਿ ਕੁਦਿ ਚਰੈ ਰਸਾਤਲਿ ਪਾਇ ॥2॥
ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਪਰਗਟੁ ਭਈ ਖੇਡ ॥
ਲੇਲੇ ਕਉ ਚੂਘੈ ਨਿਤ ਭੇਡ ॥3॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 326)

ਰਾਜੇ ਦਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਤਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰੇ, ਪਰਜਾ ਦੀ ਭਲਾਈ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖੇ, ਪਰ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਰਾਜੇ ਤਥਾ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਐਸ਼-ਓ-ਇਸ਼ਰਤ ਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹੱਕਾਂ ’ਤੇ ਛਾਪੇ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਚਦੇ ਹਨ। ਰਾਜ ਕਪਟੰ ਰੂਪ ਕਪਟੰ ਧਨ ਕਪਟੰ ਕੁਲ ਗਰਬਤਹ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੇਤਾ ਕਸਾਈ ਰੂਪ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਧਰਮ ਕਰਮ ਦਾ ਕਿਤੇ ਨਾਂ- ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਕੂੜ ਦਾ ਹੀ ਪਸਾਰਾ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ :

-ਕਲਿ ਹੋਈ ਕੁਤੇ ਮੁਹੀ ਖਾਜੁ ਹੋਆ ਮੁਰਦਾਰੁ ॥
ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਬੋਲਿ ਭਉਕਣਾ ਚੂਕਾ ਧਰਮੁ ਬੀਚਾਰੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1242)
-ਕਲਿ ਆਈ ਕੁਤੇ ਮੁਹੀ ਖਾਜੁ ਹੋਇਆ ਮੁਰਦਾਰ ਗੁਸਾਈ।
ਰਾਜੇ ਪਾਪੁ ਕਮਾਂਵਦੇ ਉਲਟੀ ਵਾੜ ਖੇਤ ਕਉ ਖਾਈ। (ਵਾਰ 1:30)

ਕਲਿਜੁਗ ਅੰਦਰ ਦੰਭ ਤੇ ਪਾਖੰਡ ਦਾ ਬਹੁਤ ਬੋਲ-ਬਾਲਾ ਹੈ। ਲੋਕੀਂ ਝੂਠ ਦਾਅਵੇ ਬਹੁਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਗੁਣ ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਹੁੰਦੀ ਨਹੀਂ। ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਠੱਗਣ ਲਈ ਚਤੁਰ ਵਿਅਕਤੀ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਖੰਡ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਕਮਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਨਾਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਕੀ ਸਭ ਫੋਕਟ ਕਰਮ ਹਨ :

ਕਲ ਮਹਿ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਸਾਰੁ ॥
ਅਖੀ ਤ ਮੀਟਹਿ ਨਾਕ ਪਕੜਹਿ ਠਗਣ ਕਉ ਸੰਸਾਰੁ ॥1॥ ਰਹਾਉ ॥
ਆਂਟ ਸੇਤੀ ਨਾਕੁ ਪਕੜਹਿ ਸੂਝਤੇ ਤਿਿਨ ਲੋਅ ॥
ਮਗਰ ਪਾਛੈ ਕਛੁ ਨ ਸੂਝੈ ਏਹੁ ਪਦਮੁ ਅਲੋਅ ॥2॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 662)

ਮਾਇਆ ਦੇ ਲੋਭ ਹਿੱਤ ਲੋਕੀਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪੜ ਵੇਲਦੇ ਹਨ, ਦਿਖਾਵੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੇਲੇ ਗੁਰੂ ਕੋਲੋਂ ਮਾਲ ਛਕਣ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ਵਤ- ਵੱਢੀ ਸਭ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਵੱਢੀ ਦਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਰਾਜਾ ਵੀ ਫ਼ੀਸ ਲੈਣ ਵਾਸਤੇ ਨਿਆਂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਜਾਂ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਗੁਰੂ ਪਾਸਹੁ ਫਿਰਿ ਚੇਲਾ ਖਾਇ ॥
ਤਾਮਿ ਪਰੀਤਿ ਵਸੈ ਘਰਿ ਆਇ ॥. . .
ਦਰਸਨਿ ਦੇਖਿਐ ਦਇਆ ਨ ਹੋਇ ॥
ਲਏ ਦਿਤੇ ਵਿਣੁ ਰਹੈ ਨ ਕੋਇ ॥
ਰਾਜਾ ਨਿਆਉ ਕਰੇ ਹਥਿ ਹੋਇ ॥
ਕਹੈ ਖੁਦਾਇ ਨ ਮਾਨੈ ਕੋਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 349-50)

ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਰੀਰ ਜੀਵ-ਆਤਮਾ ਦਾ ਰੱਥ ਭਾਵ ਸਵਾਰੀ ਹੈ। ਹਰ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਇਸ ਰੱਥ ਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਰਥਵਾਨ (ਵੀਚਾਰ) ਦਾ ਰੂਪ ਬਦਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਰੂਪੀ ਇਹ ਰੱਥ ਅਗਨੀ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੈ ਭਾਵ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮੁੱਖ ਸੁਭਾਅ ਹੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਤੇ ਧਨ-ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਝੂਠ, ਕਪਟ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਚਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ :

ਸਤਜੁਗਿ ਰਥੁ ਸੰਤੋਖ ਕਾ ਧਰਮੁ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥
ਤ੍ਰੇਤੈ ਰਥੁ ਜਤੈ ਕਾ ਜੋਰੁ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥
ਦੁਆਪੁਰਿ ਰਥੁ ਤਪੈ ਕਾ ਸਤੁ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥
ਕਲਜੁਗਿ ਰਥੁ ਅਗਨਿ ਕਾ ਕੂੜੁ ਅਗੈ ਰਥਵਾਹੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 470)

ਇਸ ਜੁਗ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ, ਖੋਟੇ-ਖਰੇ ਦੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਬਿਲਕੁਲ ਗਿਆਨਹੀਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਵਾਨ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਅੰਦਰੋਂ-ਬਾਹਰੋਂ ਸੱਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਅੰਧੇ ਅਕਲੀ ਬਾਹਰੇ ਕਿਆ ਤਿਨ ਸਿਉ ਕਹੀਐ ॥
ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਪੰਥੁ ਨ ਸੂਝਈ ਕਿਤੁ ਬਿਧਿ ਨਿਰਬਹੀਐ ॥2॥
ਖੋਟੇ ਕਉ ਖਰਾ ਕਹੈ ਖਰੇ ਸਾਰ ਨ ਜਾਣੈ ॥
ਅੰਧੇ ਕਾ ਨਾਉ ਪਾਰਖੂ ਕਲੀ ਕਾਲ ਵਿਡਾਣੈ ॥3॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 229)

ਕਲਿਜੁਗ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਗਾੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੀਆਂ, ਪੁੱਤ ਤੇ ਘਰ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਵੀ ਮਾਇਆ ਦੀ ਲੋਭੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਭ ਦੀ ਖ਼ਾਤਰ ਹੀ ਉਹ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਪਾਪ ਕਰ ਕੇ ਲੋਭ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਝਿਜਕਦੇ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਵੀ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਅਧਿਆਪਕ-ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਪਿਉ-ਧੀ ਦਾ ਰਿਸ਼ਤਾ ਵੀ ਮਲੀਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਜਿੰਨ ਦਾ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਦੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ :

ਕਲੀ ਅੰਦਰਿ ਨਾਨਕਾ ਜਿੰਨਾਂ ਦਾ ਅਉਤਾਰੁ ॥
ਪੁਤੁ ਜਿਨੂਰਾ ਧੀਅ ਜਿੰਨੂਰੀ ਜੋਰੂ ਜਿੰਨਾ ਦਾ ਸਿਕਦਾਰੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 556)

ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਇੰਨਾ ਝੂਠਾ ਅਤੇ ਫ਼ਰੇਬ ਵਾਲਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੇ ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਵੀ ਹਨ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਫ਼ਰੇਬ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਇਸੁ ਕਲਿਜੁਗ ਮਹਿ ਕਰਮ ਧਰਮੁ ਨ ਕੋਈ ॥
ਕਲੀ ਕਾ ਜਨਮੁ ਚੰਡਾਲ ਕੈ ਘਰਿ ਹੋਈ ॥
ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਬਿਨਾ ਕੋ ਮੁਕਤਿ ਨ ਹੋਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 161)

ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਬਦਮਾਸ਼ ਅਤੇ ਗੁੰਡੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਕਿੰਨਾ ਧੋਖਾ, ਹੇਰਾ-ਫੇਰੀ ਤੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਕਰਨ, ਕਿਸੇ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੋਕਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਲੋਕ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦਾ ਇਹ ਲੱਛਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਨਾਉ ਫਕੀਰੈ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਮੂਰਖ ਪੰਡਿਤੁ ਨਾਉ ॥
ਅੰਧੇ ਕਾ ਨਾਉ ਪਾਰਖੂ ਏਵੈ ਕਰੇ ਗੁਆਉ ॥
ਇਲਤਿ ਕਾ ਨਾਉ ਚਉਧਰੀ ਕੂੜੀ ਪੂਰੇ ਥਾਉ ॥
ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਾਣੀਐ ਕਲਿ ਕਾ ਏਹੁ ਨਿਆਉ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1288)

ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਚੰਗੇ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਬੁਰੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਗੁਰੇਜ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਿਆ ਤੇ ਬਦਖੋਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਨਾਮ ਜਪ ਕੇ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਜਾਂ ਜਸ ਦੀ ਆਸ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਨਾਮ ਸਿਰਫ਼ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੀ ਜਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਿਘਨ ਹੀ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮਹਾਂਵਾਕ ਹੈ :

-ਮੀਠੇ ਕਉ ਕਉੜਾ ਕਹੈ ਕੜੂਏ ਕਉ ਮੀਠਾ ॥
ਰਾਤੇ ਕੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਹਿ ਐਸਾ ਕਲਿ ਮਹਿ ਡੀਠਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 229)
-ਜੇ ਕੋ ਸਤੁ ਕਰੇ ਸੋ ਛੀਜੈ ਤਪ ਘਰਿ ਤਪੁ ਨ ਹੋਈ ॥
ਜੇ ਕੋ ਨਾਉ ਲਏ ਬਦਨਾਵੀ ਕਲਿ ਕੇ ਲਖਣ ਏਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 902)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਉੱਤੇ ਕਲਿਜੁਗ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ੋਰ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਜਗਤ ਵਿਚ ਪਾਪ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪਰਜਾ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਗਿਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਅਨੇਕ ਪਖੰਡੀ ਗੁਰੂ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਰਹੇ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮਾਉਣ ਲਈ ਦਿਖਾਵੇ ਦੇ ਨਾਚ ਨੱਚਦੇ ਸਨ। ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਵੰਡ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਦੱਸਦੇ ਸਨ। ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੁੱਲਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇੱਕ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਹੀ ਅਨੇਕ ਫ਼ਿਰਕੇ ਸਨ ਜੋ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜਾਤ- ਪਾਤ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਛੂਤ-ਛਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ ਦਾ ਭੇਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਧੁੰਦਲੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ :

ਭਈ ਗਿਲਾਨਿ ਜਗਤ੍ਰਿ ਵਿਚਿ ਚਾਰਿ ਵਰਨਿ ਆਸ੍ਰਮ ਉਪਾਏ।
ਦਸਿ ਨਾਮਿ ਸੰਨਿਆਸੀਆ ਜੋਗੀ ਬਾਰਹ ਪੰਥਿ ਚਲਾਏ।
ਜੰਗਮ ਅਤੇ ਸਰੇਵੜੇ ਦਗੇ ਦਿਗੰਬਰਿ ਵਾਦਿ ਕਰਾਏ।
ਬ੍ਰਹਮਣਿ ਬਹੁ ਪਰਕਾਰਿ ਕਰਿ ਸਾਸਤ੍ਰਿ ਵੇਦ ਪੁਰਾਣਿ ਲੜਾਏ।
ਖਟੁ ਦਰਸਨ ਬਹੁ ਵੈਰਿ ਕਰਿ ਨਾਲਿ ਛਤੀਸਿ ਪਖੰਡ ਰਲਾਏ।
ਤੰਤ ਮੰਤ ਰਾਸਾਇਣਾ ਕਰਾਮਾਤਿ ਕਾਲਖਿ ਲਪਟਾਏ।
ਇਕਸਿ ਤੇ ਬਹੁ ਰੂਪਿ ਕਰਿ ਰੂਪਿ ਕੁਰੂਪੀ ਘਣੇ ਦਿਖਾਏ।
ਕਲਿਜੁਗਿ ਅੰਦਰਿ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਏ ॥ (ਵਾਰ 1:19)

ਗੁਰਮਤਿ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਜੀਵਨ ਜਿਊਂਦਿਆਂ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਗਤ ਦੱਸੀ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿ ਕੇ ਭਗਤੀ ਕਰਨ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਈ ਬਲਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਫ਼ੈਲੇ ਹੋਏ ਕੁਕਰਮ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਠੱਲ੍ਹ ਪਾਉਣ ਲਈ ਹੋਈ ਸੀ।

ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਆਪ ਅਜਿਹੇ ਕੁਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਬਚਦੇ ਹੋਏ ਮਾਨਵਤਾ ਦਾ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਇਸ ਆਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਮਹਾਂਵਾਕ ਹੈ :

ਵਿਚੇ ਗ੍ਰਿਹ ਸਦਾ ਰਹੈ ਉਦਾਸੀ ਜਿਉ ਕਮਲੁ ਰਹੈ ਵਿਚਿ ਪਾਣੀ ਹੇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1070)

ਤਥਾ :

ਉਦਮੁ ਕਰੇਦਿਆ ਜੀਉ ਤੂੰ ਕਮਾਵਦਿਆ ਸੁਖ ਭੁੰਚੁ ॥
ਧਿਆਇਦਿਆ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲੁ ਨਾਨਕ ਉਤਰੀ ਚਿੰਤ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 522)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਜੁਗਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤਿਜੁਗ ਦਾ ਇਹ ਵੱਡਾ ਅਨਿਆਇ ਸੀ ਕਿ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਕੁਕਰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫ਼ਲ ਸਾਰਾ ਦੇਸ਼ ਭੁਗਤਦਾ ਸੀ। ਤੇ੍ਰਤੇ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਨਗਰੀ ਹੀ ਤਬਾਹ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੁਆਪਰ ਵਿਚ ਕੁਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦਾ ਪੂਰਾ ਵੰਸ਼ ਹੀ ਖੋਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਜੋ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕੁਕਰਮ ਕਰੇਗਾ, ਉਹ ਹੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੋਵੇਗਾ :

ਸਤਿਜੁਗਿ ਕਾ ਅਨਿਆਇ ਸੁਣਿ ਇਕ ਫੇੜੇ ਸਭੁ ਜਗਤ ਮਰਾਵੈ।
ਤ੍ਰੇਤੇ ਨਗਰੀ ਪੀੜੀਐ ਦੁਆਪਰਿ ਵੰਸੁ ਕੁਵੰਸ ਕੁਹਾਵੈ।
ਕਲਿਜੁਗ ਜੋ ਫੇੜੇ ਸੋ ਪਾਵੈ ॥ (ਵਾਰ 1:13)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵੀ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਸਤਜੁਗੁ ਤ੍ਰੇਤਾ ਦੁਆਪਰੁ ਭਣੀਐ ਕਲਿਜੁਗੁ ਊਤਮੋ ਜੁਗਾ ਮਾਹਿ ॥
ਅਹਿ ਕਰੁ ਕਰੇ ਸੁ ਅਹਿ ਕਰੁ ਪਾਏ ਕੋਈ ਨ ਪਕੜੀਐ ਕਿਸੈ ਥਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 406)

ਕਲਿਜੁਗ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਇੰਨਾ ਸ਼ੈਤਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਲਈ ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕਿਰਦਾਰ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਇਹ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਧਨਾਂ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ। ਪੁਰਾਤਨ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਮੂਰਤੀ-ਪੂਜਾ, ਯੱਗ, ਦਾਨ, ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੈਸੇ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਲਿਜੁਗ ਦੀਆਂ ਘੁੰਮਣ-ਘੇਰੀਆਂ ਵਿਚ ਫਸੇ ਜੀਵ ਲਈ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦਾ ਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਚੇਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਵੀ ਕਲਿਜੁਗ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਲੜ ਲਾਇਆ ਜੋ ਸਦਾ ਅਬਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ :

ਸਤਿਗੁਰੁ ਮੇਰਾ ਸਦਾ ਸਦਾ ਨਾ ਆਵੈ ਨਾ ਜਾਇ ॥
ਓਹੁ ਅਬਿਨਾਸੀ ਪੁਰਖੁ ਹੈ ਸਭ ਮਹਿ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 759)

ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਗੁਰੂ ਬਣ ਕੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਸਹੀ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਹੀ ਭਗਤੀ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਹਵਨ ਯੱਗ, ਮੂਰਤੀ ਪੂਜਾ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਜਪ-ਤਪ ਕਰਨ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਸਾਧਨਾ ਨੂੰ ਹੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਧਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ :

-ਕਲਿਜੁਗੁ ਹਰਿ ਕੀਆ ਪਗ ਤ੍ਰੈ ਖਿਸਕੀਆ ਪਗੁ ਚਉਥਾ ਟਿਕੈ ਟਿਕਾਇ ਜੀਉ॥
ਗੁਰ ਸਬਦੁ ਕਮਾਇਆ ਅਉਖਧੁ ਹਰਿ ਪਾਇਆ ਹਰਿ ਕੀਰਤਿ ਹਰਿ ਸਾਂਤਿ ਪਾਇ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 446)
-ਚਹੁ ਜੁਗਾ ਕਾ ਹੁਣਿ ਨਿਬੇੜਾ ਨਰ ਮਨੁਖਾ ਨੋ ਏਕੁ ਨਿਧਾਨਾ ॥
ਜਤੁ ਸੰਜਮ ਤੀਰਥ ਓਨਾ ਜੁਗਾ ਕਾ ਧਰਮੁ ਹੈ ਕਲਿ ਮਹਿ ਕੀਰਤਿ ਹਰਿ ਨਾਮਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 797)
-ਕਲਜੁਗ ਮਹਿ ਕੀਰਤਨੁ ਪਰਧਾਨਾ ॥ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਪੀਐ ਲਾਇ ਧਿਆਨਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1075)
-ਅਬ ਕਲੂ ਆਇਓ ਰੇ ॥ ਇਕੁ ਨਾਮੁ ਬੋਵਹੁ ਬੋਵਹੁ ॥ ਅਨ ਰੂਤਿ ਨਾਹੀ ਨਾਹੀ ॥
ਮਤੁ ਭਰਮਿ ਭੂਲਹੁ ਭੂਲਹੁ ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1185)
-ਕਲਿਜੁਗ ਕੀ ਸੁਣ ਸਾਧਨਾ ਕਰਮ ਕਿਰਤਿ ਕੀ ਚਲੈ ਨ ਕਾਈ।
ਬਿਨਾ ਭਜਨ ਭਗਵਾਨ ਕੇ ਭਾਉ ਭਗਤਿ ਬਿਨ ਠਉੜਿ ਨ ਪਾਈ ॥ (ਵਾਰ 1:16)

ਅੱਜ ਸਾਰੇ ਪਾਸੇ ਨਿਗਾਹ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਸੱਚਮੁਚ ਘੋਰ ਕਲਿਜੁਗ ਹੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਰਤਾਰਾ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਆਚਰਣਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੂਰੇ ਰਸਾਤਲ ਵਿਚ ਕੂੜ ਦਾ ਅਹਾਰ, ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਮਨਮੱਤ, ਪਖੰਡ, ਕਰਮ-ਕਾਂਡ, ਅੰਧ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਹੀ ਪਾਸਾਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹਨ। ਚੰਗੇ-ਬੁਰੇ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੀ ਮਿਟ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀ ਨਿਚਲੀ ਹੱਦ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਪਖੰਡ, ਮੁਲੰਮਾ, ਕਪਟ, ਛਲ, ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਦਾ ਹੀ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ ਤੇ ਸਚਮੁੱਚ ਹੀ ਸਚੁ ਕਿਨਾਰੇ ਰਹਿ ਗਿਆ. . . ਹੈ। ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਤੋਂ ਸੁਕਰਮ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਕੁਕਰਮ ਅਤੇ ਕੁਕਰਮੀ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਧਰਤੀ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹਨ, ਇਹ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਖੰਡ, ਹਉਮੈਂ, ਲਾਲਸਾ, ਛਲ ਅਤੇ ਕਪਟ ਕਾਰਨ ਆਤਮਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਹੈ ਅਜੋਕੇ ਯੁੱਗ— ਕਲਿਜੁਗ ਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਰਸਤਾ ਹੈ— ਸਰਬਨਾਸ਼ ਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰੇ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੁਰਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਹੈ :

ਚਾਰੇ ਜਾਗੇ ਚਹੁ ਜੁਗੀ ਪੰਚਾਇਣੁ ਪ੍ਰਭੁ ਆਪੇ ਹੋਆ।
ਆਪੇ ਪਟੀ ਕਲਮਿ ਆਪਿ ਆਪੇ ਲਿਖਣਿਹਾਰਾ ਹੋਆ।
ਬਾਝੁ ਗੁਰੂ ਅੰਧੇਰੁ ਹੈ ਖਹਿ ਖਹਿ ਮਰਦੇ ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਲੋਆ।
ਵਰਤਿਆ ਪਾਪੁ ਜਗਤ੍ਰਿ ਤੇ ਧਉਲੁ ਉਡੀਣਾ ਨਿਸ ਦਿਨਿ ਰੋਆ।
ਬਾਝੁ ਦਇਆ ਬਲਹੀਣ ਹੋਊ ਨਿਘਰੁ ਚਲੌ ਰਸਾਤਲਿ ਟੋਆ।
ਖੜਾ ਇਕਤੇ ਪੈਰਿ ਤੇ ਪਾਪ ਸੰਗਿ ਬਹੁ ਭਾਰਾ ਹੋਆ।
ਥੰਮੇ ਕੋਇ ਨ ਸਾਧੁ ਬਿਨੁ ਸਾਧੁ ਨ ਦਿਸੈ ਜਗਿ ਵਿਚਿ ਕੋਆ।
ਧਰਮ ਧਉਲੁ ਪੁਕਾਰੈ ਤਲੈ ਖੜੋਆ ॥ (ਵਾਰ 1:22)

ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ, ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸਿਆ ਦੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ, ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ ਦੀ ਅਟੱਲ ਸਚਾਈ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਦਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਵਿਚ ਸਮੋ ਕੇ, ਉਸ ਗੁਰਮਤਿ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਆਓ! ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਤ, ਸੰਜਮ, ਭੈਅ ਤੇ ਭਾਉ ਪੈਦਾ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਸੱਚ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁਕਰਮ ਦਾ ਪਸਾਓ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਸਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਹਿਸ਼ਤ ਬਣ ਸਕੇ