ਸੰਸਾਰ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਮੰਨਦਾ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਸਰਬਪੱਖੀ ਜਰਖੇਜ਼ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨਾਜ ਦੇ ਭੰਡਾਰ ਹੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਏ, ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਨਾਮਵਰ ਦਾਨਿਸ਼ਵਰਾਂ, ਸ਼ਾਇਰਾਂ, ਕਵੀਆਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ, ਸਾਹਿਤਕਾਰਾਂ, ਖੋਜੀਆਂ, ਸਿਖਰਲੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਮਿਹਨਤੀ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਸੰਤਾਂ- ਸਿਪਾਹੀਆਂ-ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਅਪਨਾ ਬਿਗਾਰਿ ਬਿਰਾਂਨਾ ਸਾਂਢੈ ਦੇ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲੀ ਮਨੁੱਖਤਾਵਾਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਘੂਰ-ਘੂਰ ਕੇ ਮਖੌਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਰਥਾਤ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲਾਸਾਨੀ, ਬੇਜੋੜ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਮਰਜੀਵੜੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਅਨੇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵੀ ਅਣਗਿਣਤ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਅਤੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਨੇ ਲਤਾੜਿਆ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ, ਪਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਹਰ ਸੰਕਟ, ਔਕੜ ਅਤੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਛਾਤੀਆਂ ਡਾਹ ਕੇ “ਸ਼ੇਰ ਸਿਧਾਅ ਤੈਰਤਾ ਹੈ ਵਵਕਤੇ ਰਫ਼ਤਨ ਆਬ ਮੇਂ” ਦੀ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਦੁਮਮਣਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਧੂਲ ਚਟਾਈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਜਿਸ ਸੰਪੂਰਨ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਮੁਕੰਮਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ (ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ) ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ। ਉਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਸੰਸਾਰੀ ਜੀਵਨ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਬਸਰ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਇਸੇ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿਰਜੇ, ਸਵਾਰੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਦਭੁੱਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਕੰਮ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਨਾਪਾਕ ਪਾਕੁ ਕਰਿ ਹਦੂਰਿ ਹਦੀਸਾ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤਿ ਦਸਤਾਰ ਸਿਰਾ ਵਾਲੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਇਕ ਐਸਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸਾਨੂੰ ਤਾਂ ਮਾਣ ਹੈ ਹੀ ਹੈ ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਇਕ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ (LIGHT HOUSE)
ਵੀ ਬਣਿਆ ਰਹੇਗਾ।

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸੂਰਮੇ ਜਰਨਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਲੇਖਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਜਾਂ ਕੁਝ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕਾਰਨਾਂ ਜਾਂ ਫਿਰਕੂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕਰਕੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਤੋਂ ਚਿੜ (ਈਰਖਾ) ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲ ਛੇੜ-ਛਾੜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਈਰਖਾ ਫਿਰਕੂ ਸੋਚ ਕਾਰਨ ਤੋੜ-ਮਰੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਖੇਧੀਜਨਕ ਕਾਰਜ ਅੱਜ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੱਲ), ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੌਜੀ ਸੇਵਾ-ਕਾਲ ਦੌਰਾਨ ਲੇਹ- ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਿਲਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ‘ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ’ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਹੇਠ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾਈ ਜੋ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਪਾਸ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 2018 ਵਿਚ ਸ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣਾ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੋਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਡਾ. ਪਰਮਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੁਧ ਖੋਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ. ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੰਗ ਵੱਲੋਂ ਮੌਕੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਕੀਤੀ ਖੋਜ ਨਾਲ ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਾਰੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਸੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਆਧਾਰ ਉਕਤ ਕੀਤੀ ਖੋਜ ਹੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਤੱਥ ਉਘਾੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਕ ਲਾਸਾਨੀ, ਅਤਿ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ, ਦਿਲਾਵਰੀ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਭਰਪੂਰ ਜਰਨੈਲ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਫੌਜ (ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ) ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਹੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਸਿੱਖ ਹੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੰਸ ਬਾਰੇ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸਿਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸ੍ਰੀ ਨਰ ਸਿੰਘ ਦਾਸ ਅਤੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਰਦਾਰ ਬੱਲ ਵੱਲੋਂ ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੜਪੋਤਰੇ ((GREAT GRAND SON OF JARNAIL ZORAWAR SINGH) ਅਤੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਰਿਆਸੀ ਦੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੰਡ ਅਨਸ਼ੋਰਾ (ANSORA) ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਸੋਂ ਪੂਰੀ ਅਤੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਰਾਜਪੂਤ ਬਰਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੜਪੋਤਰੇ ਅਨੁਸਾਰ, “MY ANCESTORS WERE SIKH AND WE ARE SIKH, WE ARE RAJPUT.” (ਉਹ ਰਾਜਪੂਤ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਹਾਂ)।

ਉਕਤ ਖੋਜਾਰਥੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੱਲ) ਅਨੁਸਾਰ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1786 ਈ. ਨੂੰ ਠਾਕੁਰ ਹਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਪਿੰਡ ਅਨਸੋਰਾ, ਤਹਿਸੀਲ ਰਿਆਸੀ-ਜੰਮੂ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਭਰਾਵਾਂ: ਸਰਦਾਰ ਸਰਦਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਚਕਾਰਲਾ ਸੀ। ਸ਼ੇਰ-ਏ-ਪੰਜਾਬ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਵਜਾਰਤ ਅਤੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਵਜੀਰ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਤਥਾ ਵੱਡੇ ਅਫ਼ਸਰ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਅਤੇ ਯੂਰਪੀਅਨ ਈਸਾਈ ਸਨ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਅਸਲ ਧਰਮ- ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜ ਸੀ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ (SECULAR STATE) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਧਰਾਤਲ ਉੱਤੇ ਹਾਲਾਤ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਰਮ, ਇਲਾਕਾਵਾਦ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਹੁਤੇ ਫੈਸਲੇ ਗੁਣ-ਦੋਸ਼ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜੰਮੂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਡੋਗਰਾ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉੱਚਾ-ਲੰਮਾ, ਸੁਡੋਲ, ਮਜਬੂਤ ਜੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੇ ਜਿਗਰੇ ਅਤੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਅਤਿ ਦਾ ਨਿਧੜਕ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ। ਇਕ ਕਤਲ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਜੇਲ ਤੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਦੀਦਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਵੇਖ ਕੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਂਦਿਆਂ ਐਸੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਦਲੇਰੀ, ਨਿਡਰਤਾ ਅਤੇ ਹੌਂਸਲੇ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਕੀਤੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੰਗੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਵਿਚ ਗਿਿਣਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਸੂਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ 1836 ਵਿਚ ਜੰਡਿਆਲਾ ਸ਼ੇਰ ਖਾਨ ਵਿਖੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਿਿਲਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਉਪਰੰਤ ਚੀਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ, ਪਰੰਤੂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਸੂਝਵਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਉਸ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੇ ਐਸਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਦੂਜੇ ਵੱਡੇ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਉਪਰੰਤ ਜੇਹਲਮ ਦੇ ਦੱਰਾ ਖ਼ੈਬਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸ਼ੇਰ-ਏ- ਪੰਜਾਬ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਵਰਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

ਜਰਨਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਿਲਗਿਤ-ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਫਤਿਹ ਕਰ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਜਰਨਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੌਰਾਨ ਦੂਸਰੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਲੜਦਿਆਂ ਜਾਂ ਫਿਰ ਆਜ਼ਾਦਾਨਾ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬਤੌਰ ਜਰਨੈਲ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਵਿਚ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ

ਲਿਆ ਅਤੇ ਖੂਬ ਨਾਮਣਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਖੱਟਿਆ, ਪਰੰਤੂ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਵੀ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਲਾਸਾਨੀ ਲੜਾਈਆਂ ਲੜ ਕੇ ਜਿੱਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਜਿੱਤ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਅਜਿੱਤ’ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਪਠਾਣਾਂ ਅਤੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ ਦੀ ਜਿੱਤ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੁਲਾਉਣ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਪਠਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਜਿੱਤਾਂ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਯਾਦਗਾਰੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ 1834 ਈ. ਵਿਚ ਲੱਦਾਖ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ, ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਕਰਕੇ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਲੱਦਾਖ ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਛੋਟਾ ਤਿੱਬਤ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਕਰਕੇ ਬੋਧੀਆਂ ਦੀ ਵੱਸੋਂ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਜਰਨਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1839-40 ਵਿਚ (CAMPAIGN AGAINST - GILGIT - BALTISTAN NOW A PART OF PAKISTAN) ਗਿਲਗਿਤ - ਬਾਲਟਿਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ, ਲੜਾਈ ਅਤੇ ਜਿੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਜਰਨੈਲਾਂ— ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੀਆਂ ਮੱਲਾਂ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਨਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫ਼ੈਲ ਗਈਆਂ ਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਇਕ ਅਜਿੱਤ ਮਹਾਂਬਲੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ। ਦੋਹਾਂ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦਾ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਸ਼, ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਫੌਜ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਾਡੇ ਫੌਜੀ ਨੌਜਵਾਨ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਫੌਜੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਜੇਤੂ ਰਹਿਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੂੰ ਪਿਸ਼ਾਵਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਥਾਪ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ (ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੇ ਨਾਮ ਉਤੇ) ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਦੇ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਰਾਜਾ’ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ (RAJA OF JAMMU) ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਕ ਸਾਧਾਰਨ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ‘ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਾਤਿ’, ਜਿਸ ਨੋ ਸਾਹਿਬੁ ਵਡਾ ਕਰੇ ਸੋਈ ਵਡ ਜਾਣੀ ਤਥਾ ਦਾਤੀ ਸਾਹਿਬ ਸੰਦੀਆ ਕਿਆ ਚਲੈ ਤਿਸੁ ਨਾਲਿ॥ ਇਕ ਜਾਗੰਦੇ ਨਾ ਲਹੰਨਿ ਇਕਨਾ ਸੁਤਿਆ ਦੇਇ ਉਠਾਲਿ॥ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸੀ।
ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਕਦਰਦਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਔਗੁਣਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਸੀਹਤ ਦੇ ਕੇ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਪੁੰਨ ਯੁੱਧ ਕਲਾ, ਦਿਲਾਵਰੀ, ਨਿਡਰਤਾ, ਹੌਂਸਲਾ ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਜੇਤੂ ਰਹਿਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਆਹੁਦੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਕੇ ਨਿਵਾਜਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਹਕ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਵਿਣੁ ਗਾਹਕ ਗੁਣੁ ਵੇਚੀਐ ਤਉ ਗੁਣੁ ਸਹਘੋ ਜਾਇ॥ ਗੁਣ ਕਾ ਗਾਹਕੁ ਜੇ ਮਿਲੈ ਤਉ ਗੁਣੁ ਲਾਖ ਵਿਕਾਇ॥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਠੀਕ ਹੀ ਢੁਕਦਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ 1841 ਦੀ ਤਿੱਬਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਨੂੰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। (ZORAWAR SINGH’S
CAMPAIGN IN TIBET-1841) ਇਸ ਚੜ੍ਹਾਈ ਸਮੇਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਲੱਦਾਖੀ ਸੈਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਵਜੀਰ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖੀ ਫੌਜੀਆਂ ਦੀ ਪਲਟਨ ਨਾਲ ਤਿੱਬਤ ਦੀ ਸਰਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਘਮਸਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਨਗਾਰੀ ਮੋਰਸਮ (NGARI MORSUM) ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਹੋਈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਤਿੱਬਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਦਾਪੋਨ ਸ਼ਾਤਰਾ ਅਤੇ ਦਾਪੋਨ ਸੁਰਖਾਂਗ ਸਨ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਰਨਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਤਿੱਬਤ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਤੱਕਲਾਖਾਰ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਪੁਰਾਂਗ (TAKLAKHAR IN PURANG, WESTERN TIBET) ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ ਤਿੱਬਤੀਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਤੋਂ ਭੈਭੀਤ ਹੋ ਕੇ ਤਿੱਬਤ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਵਜੀਰ ਕਾਲੋ ਪਲਹੂਨ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਉਪਰੰਤ ਖੂਨ-ਡੋਲ੍ਹਵੀਂ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਹੀ ਜੰਮੇ, ਪਲੇ, ਵੱਡੇ ਹੋਏ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਤੱਕਲਾਖਾਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ-ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ। ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਾਣਦਾ। ਉਹ ਤਾਂ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲਾ ਜਰਨੈਲ ਆਗਾਹਾ ਕੂ ਤ੍ਰਾਘਿ ਪਿਛਾ ਫੇਰਿ ਨ ਮੁਹਡੜਾ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਓਤ-ਪੋਤ ਸੀ। ਲੜਾਈ ਲੰਮੀ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਰਫ਼ਬਾਰੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ। ਤਿੱਬਤੀ ਲੋਕ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਹੋ ਜਿਹੇ ਅਤਿ ਦੇ ਠੰਡੇ ਮੌਸਮ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਆਦੀ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਮੌਸਮ ਅਨੁਸਾਰ ਭੇਡੂ ਦੇ ਖੱਲ ਦੀਆਂ ਬਣੀਆਂ ਵਰਦੀਆਂ ਵੀ ਪਹਿਨੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਅਤਿ ਠੰਡੇ (ਮਨਫ਼ੀ 45 ਡਿਗਰੀ)-45 ਡਿਗਰੀ ਤਾਪਮਾਨ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਦੀ ਆਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਤਿੱਬਤੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਗਰਮ ਵਰਦੀਆਂ ਹੀ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਠੰਡ ਦਾ ਪ੍ਰਕੋਪ ਨਾ ਝੱਲ ਸਕਣ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਫੌਜ ਦਮ ਤੋੜ ਗਈ, ਪਰੰਤੂ ਸਿੰਘ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜਨ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ ਸਨ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੇ ਮਾੜੇ-ਠੰਡੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ-ਚਿਤ ਵਿਚ ਅਬ ਤਉ ਜਰੇ ਮਰੇ ਸਿਧਿ ਪਾਈਐ ਲੀਨੋ ਹਾਥਿ ਸੰਧਉਰਾ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅੱਧੇ ਸੁੰਨ (HALF FROZEN) ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਚਿੱਟੀ ਬਰਫ਼ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਕਾਰਨ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਉਨਾਂ ਦੀ ਹੀ ਤਹਿਸੀਲ ‘ਰਿਆਸੀ’ (ਜੰਮੂ) ਦੇ ਲਾਗਲੇ ਪਿੰਡ ‘ਤੱਛਲ’ ਵਿਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਦੇ ਸੰਸਥਾਪਕ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲੋਂ 1711-12 ਵਿਚ ਜਿੱਤ ਕੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੀ ਸੀ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਇਸ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਮਾਣਮੱਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਸਲਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ (FIERCE HAND TO HAND COMBAT) ਫਿਰ ਹੱਥੋ-ਹੱਥੀਂ ਹੋਈ ਅਤਿ ਘਾਤਕ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਜਰਨਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਘੋੜਾ ਅਤੇ ਉਹ ਖੁਦ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੱਟ ਵਿਚ ਗੋਲੀ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟੇ ਹੋਏ ਹੋਏ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਲਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੁਪਹਿਰ ਤੀਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਭਗਤ ਕਬੀਰ ਜੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਮਨੁ ਨ ਡਿਗੈ ਤਨੁ ਕਾਹੇ ਕਉ ਡਰਾਇ॥ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਸੀ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਕ ਤਿੱਬਤੀ ਪਲਟੂਨ ਕਮਾਂਡਰ ਮਿਗਮਾਰ (MIGMAR)) ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਉੱਤੇ ਭਾਰੀ ਬਰਛਾ ਵਗ੍ਹਾਵਾਂ ਮਾਰ ਕੇ ਘਾਤਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਬਰਛਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਿਲਕੁਲ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਨਾਮਵਰ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਅਟਾਰੀ ਨੇ ਫਿਰੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ (ਤੇਗ਼) ਪੂਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਹੀ “ਜਬ ਆਵ ਕੀ ਅਉਧ ਨਿਦਾਨ ਬਨੈ ਅਤ ਹੀ ਰਨ ਮੈ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰੋ” ਦੇ ਪਾਵਨ ਬਚਨ ਪੁਗਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ ਸਨ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਯੁੱਧਾਂ-ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਇਹੋ ਹੀ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਮਹਾਨ ਇਤਿਹਾਸਿਕ (LEGENDRY) ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮੌਤ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਇਕ ਲਾਸਾਨੀ ਅਤੇ ਬੇਜੋੜ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜ ਕੇ 12 ਦਸੰਬਰ, 1841 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ਼ਹੀਦ ਕਦੇ ਮਰਦੇ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਢਾਡੀ, ਕਵੀਸ਼ਰ, ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਬਾਰੇ ਗਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਜਿਸ ਵੀ ਜਰਨੈਲ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਕੀਤੀ ਉਸ ਨੂੰ ਧੂਲ ਚਟਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ “ਭਈ ਜੀਤ ਮੇਰੀ॥ ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਾਲ ਕੇਰੀ॥” ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਸੋਚ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਨ, ਸ਼ਕਤੀ, ਪਰਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇੱਥੋਂ ਕੂਚ ਕਰ ਗਏ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਮਰਣੁ ਮੁਣਸਾ ਸੂਰਿਆ ਹਕੁ ਹੈ ਜੋ ਹੋਇ ਮਰਨਿ ਪਰਵਾਣੋ॥
ਸੂਰੇ ਸੇਈ ਆਗੈ ਆਖੀਅਹਿ ਦਰਗਹ ਪਾਵਹਿ ਸਾਚੀ ਮਾਣੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 579)

ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਉਹ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਜਰਨੈਲ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਕੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸਦੀਵ-ਕਾਲ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਨੂੰ ਉਸ ਅਦੁੱਤੀ ਜਰਨੈਲ ਉੱਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਅਮੁੱਕ ਮਾਣ ਰਹੇਗਾ। ਜਰਨਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਜਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇੱਕੋ ਇਕ ਯੋਧਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮਾਸ ਦੀ ਬੋਟੀ-ਬੋਟੀ ਦੀ ਕਦਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਰਨੈਲ ਇਤਨੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਲੜਿਆ ਕਿ ਤਿੱਬਤੀ ਲੋਕ ਉਸ ਦੇ ਇਕ-ਇਕ ਵਾਲ ਨੂੰ ਪੁੱਟ ਕੇ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਗਏ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬੋਟੀ-ਬੋਟੀ ਕਰ ਕੇ ਲੜਾਈ ’ਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਰੇਕ ਕਬੀਲੇ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਇਕ ਇਕ ਬੋਟੀ ਵੰਡ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਿੱਬਤੀ ਲੋਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਬਹਾਦਰ ਪੁੱਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਜਰਨੈਲ ਦੇ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਘਰ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਨਾਲ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਨਸਲ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀ ਬਹਾਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਸ ਦੇ ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਮੱਠ ਦੇ ਵਿਚ ਦੱਬ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ‘ਸਿੰਘਲਾ ਛੋਟਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਤਿੱਬਤੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ— “ਇੱਥੇ ਸ਼ੇਰ ਸੁੱਤਾ ਪਿਆ ਹੈ।” ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤਰੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਉਸ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਜਿਹਾ ਬਹਾਦਰ ਹੋਣ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਹੋਰ ਅਜਿਹਾ ਜਰਨੈਲ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਕੱਟੜ-ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੀੜ੍ਹੀ-ਦਰ-ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ।

ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੀਤੇ ਅਦਭੁੱਤ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸਿਜਦਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਲੈਂਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੱਲ) ਬੜੇ ਹੀ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਰਨਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੇ.ਡੀ. ਕਨਿੰਅਮ ਨੇ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੜ੍ਹਵਾਲ (ਉਤਰਾਖੰਡ) ਵਿਖੇ ਠਹਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨੇ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇਹ ਨਾਪਾਕ ਅਤੇ ਧੋਖੇ ਭਰੀ ਰਾਏ ਮੰਨ ਕੇ ਅੱਧੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਫੌਜ ਵਾਪਸ ਲੱਦਾਖ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਕਾਫ਼ੀ ਘੱਟ ਗਈ। ਇਕ ਮਾਹਰ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੱਲ) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕਪਟੀ ਅਤੇ ਧੋਖੇਬਾਜ਼ ਕਨਿੰਘਮ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨੂੰ ਮੰਨ ਲੈਣਾ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਪਟ-ਛਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਸਮਝ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਸੌਖੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੱਲ) ਫੌਜੀ ਨੁਕਤਾ-ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਰਨਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਲਹਾਸਾ ਨੂੰ ਦਰੜ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਪੁੱਤਰਾ ਘਾਟੀ (BRAHM PUTRA VALLEY) ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਿੱਥੇ ਮੌਸਮ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਵਿਖੇ ਠਹਿਰ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਘਾਟੀ ਵਿਚ ਫੌਜ ਦੇ ਠਹਿਰਨ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚਿਤ ਥਾਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਮੌਸਮ ਤਿੱਬਤ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਬਦਲ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਤਿੱਬਤ ਨੂੰ ਸਦਾ ਲਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ (ਹੁਣ ਭਾਰਤ) ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਜ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਮੇਤ 1962 ਦੇ ਹਿੰਦ-ਚੀਨੀ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਇਰਦ-ਗਿਰਦ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਿੰਦ-ਚੀਨੀ ਫੌਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਨਿੱਤ ਦੀਆਂ ਝੜਪਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠਦੇ ਹਨ, ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੱਲ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਨਿੰਘਮ ਨੇ ਖੋਟੇ ਮਨ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਲਾਹ ਇਸ ਲਈ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਤਾਂ ਜੋ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਨਾ ਵਧਣ। ਅਜਿਹੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਕਰਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਚਿੱਟੇ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਲੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਛਿਪਦਾ ਸੀ। ਕੇਵਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਪਟ ਭਰੀਆਂ ਬੇਈਮਾਨੀਆਂ, ਝੂਠੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨਾਲ ਝੂਠ-ਕੂੜ ਤਾਂ, ਕੂੜ ਨਿਖੁਟੇ ਨਾਨਕਾ ਓੜਕਿ ਸਚਿ ਰਹੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਹੁਤਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਚੱਲਦਾ ਅਤੇ 1939-1945 ਈ. ਦੇ ਦੂਜੇ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਅਸਲ ਥਾਂ ਵਿਖਾ ਦਿੱਤੀ। ਅੱਜ ਇੰਗਲੈਂਡ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਉਪਰੰਤ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਅੰਦਰ ਘੋਰ ਕਪਟ ਰੱਖ ਕੇ ਮੌਕਾ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਹੱਦਾਂ-ਬੰਨੇ ਟੱਪ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕੀਤੀ 1809 ਈ. ਦੀ ‘ਰੋਪੜ ਸੰਧੀ’ ਤੋਂ ਬੜੀ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਅਤੇ ਢੀਠਤਾ ਨਾਲ ਮੁੱਕਰ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਜਿੰਦਾਂ (ਜਿੰਦ ਕੌਰ) ਨੂੰ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ (ਮਹਾਰਾਜਾ) ਦੇ ਸਪੁੱਤਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੇਡੀ ਲਾਗਨ ਰਾਹੀਂ ਈਸਾਈ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 1841 ਈ. ਦੀ ਇਸ ਤਿੱਬਤ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਦੌਰਾਨ 1000 (ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ) ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖੀ ਫੌਜੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖੀ ਵਜ਼ੀਰ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸੌ ਫੌਜੀ (ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖੀ) ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਲਏ ਗਏ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਫੌਜੀ ਉੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਲੇਹ ਜੋ ਲੱਦਾਖ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਧਾਨੀ ਸੀ, ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਕੁਝ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਮੌਸਮ ਬਦਲ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੀ 8000 ਸਿੱਖ ਫੌਜ ਵੱਲੋਂ ਦੀਵਾਨ ਹਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਵਜ਼ੀਰ ਰਾਤੂਨ (ਈਸਾਈ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਹਮਲਾ ਕਰ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਤਿੱਬਤੀ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦਾਪੋਨ ਸ਼ਾਤਰਾ ਦਾਪੋਨ ਸੂਰਖਾਂਗ ਨੂੰ ਇਕ ਫੌਜੀ ਟੁੱਕੜੀ ਦੇ ਸਮੇਤ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਾਫੀ ਸਮਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਸੰਧੀ ਅਧੀਨ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ-ਬੰਦੀਆਂ (PRISONERS OF WAR) ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਸੰਧੀ ਦੀਵਾਨ ਹਰੀ ਚੰਦ ਅਤੇ ਕਾਲੋਂ ਮਲਹੂਨ ਵਿਚਾਰ ਹੋਈ ਗੱਲਬਾਤ ਉਪਰੰਤ ਸਹੀਬੰਦ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ।

ਭਾਰਤੀ ਪੈਦਲ ਫੌਜ (INFANTRY) ਫੌਜ ਦੀ ‘ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਰਾਈਫ਼ਲਜ਼’ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਲਾਸਾਨੀ ਹੀਰੋ, ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਹਰ ਸਾਲ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ 1834 ਈ. ਵਿਚ ਜਿੱਤੇ ਲੱਦਾਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਜੋ ਹੁਣ ਕੁਝ ਇਲਾਕੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਹਨ ਅਤੇ ਕੁਝ 1947 ਦੀ ਨਾਪਾਕ ਵੰਡ ਕਾਰਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਚ ਹਨ।

ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੱਲ) ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਰਨਲ ਸਰਬਜੀਤ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਇਕ ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਯੁਨਿਟ ਸਮੇਤ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ, ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ— “ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਸਟਿੰਗ (ਬਤੌਰ ਕਮਾਂਡੈਂਟ GRD, GMOOM)) ਦਾਰਜੀਲਿੰਗ ਵਿਖੇ ਸੀ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦਾਹੜੀ ਕੇਸਾਂ ਵਾਲੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਿੱਖ ਹਨ

ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1841 ਈ. ਦੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਯੁੱਧਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਈ ਸੰਧੀ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਪਿਤਰੀ ਦੇਸ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਫੌਜ (ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ) ਪਾਸ ਗਏ ਤਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਕੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆ ਕੇ ਵੱਸ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਤਿੱਬਤੀ ਲੜਕੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਕਰਵਾ ਲਈਆਂ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਣ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਤਿੱਬਤੀਆਂ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ‘ਬੁੱਧ ਧਰਮ’ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਗਏ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਹੁਣ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਗੁਰੂ, ਆਪਣਾ ਰਹਿਬਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ‘ਨਾਨਕ ਲਾਮਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”

ਜੰਮੂ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤ ਦੇ ਲੋਕ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਤਥਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਜਾਗੀਰ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਰਾਣੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀ 1842 ਈ. ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਤਿੱਬਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦਰਮਿਆਨ ਸੰਧੀ ਹੋਈ ਉਸ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਦੇਸ਼ ਹੋਣ ਦਾ ਦਰਜਾ ਅਤੇ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਤਿੱਬਤੀ ਲੋਕ ਅਜੇ ਵੀ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਅਤਿ ਸਤਿਕਾਰਤ ਹੀਰੋ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਉੱਪਰ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਹੇਠਾਂ ਮੈਂ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਡਾ. ਪਰਮਵੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਖੋਜੀ, ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕੁਸ਼ਲ ਪ੍ਰਬੰਧਕ, ਡਲ੍ਹੇਵਾਲੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਉਤਰਾ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ. ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੰਗ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਸੁਭਾਗ ਬਖਸ਼ਿਆ, ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਵੇਰਵੇ ਦਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੀ ਪੋਤਰੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਬੀਬਾ ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਲੇਖ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।

“ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਜਿਸ ਲੇਹ-ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਠੰਡੇ ਤੇ ਉੱਚੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਪਾਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਵੀ ਬੋਧੀ ਲਾਮੇ ‘ਨਾਨਕ ਲਾਮਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣਾ ਰਹਿਬਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਲੇਹ- ਲੱਦਾਖ ਵਿਚ ਯਾਦਗਾਰਾਂ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਉਸ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ 1711-1712 ਵਿਚ ਜਿੱਤਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਫਿਰ ਉਸੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਇਸ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਫਤਿਹ ਕਰ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਉਸਾਰ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ’ ਦਾ ਖ਼ਾਲਸਈ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਤੇ ਉਸ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲੇਖਕ ਡਾ. ਖੁਸ਼ਵੰਤ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਲੇਹ-ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸੰਨ 1711 ਵਿਚ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਉਪਰੰਤ ਖਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲ ਜਰਨਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1841 ਈ. ਵਿਚ ਜਿੱਤਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਜੰਗਨਾਮਾ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰੰਗੀਆਂ’ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਾਇਰ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਕਰਦਿਆਂ ਇਉਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਮਹਾਂਬਲੀ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਹੋਇਆ ਪੈਦਾ, ਨਾਲ ਜੋਰ ਦੇ ਮੁਲਖ ਨਿਵਾਇ ਗਿਆ। ਮੁਲਤਾਨ, ਕਸ਼ਮੀਰ, ਪਿਸ਼ੋਰ, ਚੰਬਾ, ਜੰਮੂ ਕਾਂਗੜਾ ਕੋਟ ਛੁਡਾਇ ਗਿਆ। ਤਿੱਬਤ ਦੇਸ ਲੱਦਾਖ ਤੇ ਚੀਨ ਤੋੜੀ। ਸਿੱਕਾ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਚਲਾਇ ਗਿਆ। ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਜਾਣ ਪਚਾਸ ਬਰਸਾਂ ਅੱਛਾ ਰੱਜ ਕੇ ਰਾਜ ਕਮਾਇ ਗਿਆ।

ਇਤਿਹਾਸ ਖੋਜੀ ਸ. ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੰਗ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਦਾ ਸਮਾਧੀ-ਨੁਮ੍ਹਾ ਇਕ (TOMB) ਸਥਾਨ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕ ਹਰ ਸਾਲ 12 ਨਵੰਬਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਨ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨੇੜੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਕਿਲ੍ਹਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਾਇਬ ਘਰ (MUSEUM) ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੋਰਨਾਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਉੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਤਿੱਬਤੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮੂਲ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਤਨੀ (ਜਿਹੜੀ ਅਲੈਗਜੈਂਡਰ ਜੀ.ਡੀ. ਕਨਿੰਘਮ ਦੀ ਬਿਲਕੁਲ ਗ਼ਲਤ ਅਤੇ ਕਪਟੀ ਸਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅੱਧੀ ਫੌਜ ਵਾਪਸ ਲੱਦਾਖ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਹੀ ਵਾਪਸ ਲੱਦਾਖ ਆ ਗਈ ਸੀ) ਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਗਾਇਆ

ਜਾਂਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਗੀਤ ਗਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੰਮੂ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁੱਤ ਵੀ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸ. ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਕੰਗ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਰਿਆਸੀ ਵਿਖੇ ਕੋਠੀ (ਕਿਲ੍ਹਾ) ਕਾਇਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ (ਪਰਵਾਰ) ਰਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਇਕ ਛੋਟਾ ਬੁੱਤ ਸਜਾਇਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਰਲਵੀਂ-ਮਿਲਵੀਂ (MIXED LANGUAGE) ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ, ਉਰਦੂ, ਤਿੱਬਤੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਗਾਏ ਜਾਂਦੇ ਗੀਤ ਦੇ ਸ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਖੋਜ-ਪੱਤਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਗੀਤ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਕਰ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਹੇਠਾਂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ:-

ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਪੀ ਪਹਾੜੀਆਂ (ਉੱਤਰ ਵਾਸੀਆਂ) ਦਾ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪੀਵਾਂਗੀ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਸਨੀਕਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨਹੀਂ।
ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀ ਮੈਦਾਨਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਕੋਈ ਭਰਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਨਹੀਂ।
ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਕੇਵਲ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਹੀ ਹੈ।
ਅਤੇ ਇਹ ਕੇਵਲ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘ੍ਰਿਣਤ ਵਿਧਵਾ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
ਉਹ ਕੇਵਲ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਘ੍ਰਿਣਤ ਵਿਧਵਾ ਬਣਾਇਆ।
ਜਦੋਂ ਜ਼ੋਜੀਲਾ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਾਂ ਉੱਥੋਂ ਮੇਰੀ ਪਿੱਤਰੀ ਭੂਮੀ (ਪੰਜਾਬ) ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ,
ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹਾਂ,
ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਿੱਤਰ ਭੂਮੀ ਵੇਖ ਸਕਦੀ ਹਾਂ।
ਪਰੰਤੂ ਜ਼ੋਰਾਵਰ ਦੀ ਰਾਣੀ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਨਹੀਂ ਸਕੇਗੀ।

ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਪੰਜਾਬੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗ਼ਿਲਾ (ਸ਼ਿਕਾਇਤ) ਹੈ ਕਿ ਉੱਥੇ ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਦੀ ਸਮਾਧੀ (TOMB) ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੋਈ ਢੁਕਵੀਂ ਯਾਦਗਾਰ ਬਣਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ (ਬੱਲ) ਅਤੇ ਸ. ਇੰਦਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਅਫ਼ਸੋਸ ਅਤੇ ਅਤਿ-ਦੁਖਦਾਇਕ! ਉਸੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ 1962 ਈ. ਵਿਚ ਹਿੰਦ-ਚੀਨ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨੀ ਜੰਗ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਹੇ ਤਤਕਾਲੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਕਰ ਰਹੇ ਜਰਨਲ ਕੋਲ ਵਰਗੇ ਨਲਾਇਕ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬੇਵਕੂਫੀਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦਾ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਇਲਾਕਾ ਚੀਨ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਦੋਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਹਿੰਦ-ਚੀਨ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਤਣਾਅ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਫੌਜੀ ਝੜਪਾਂ ਦੌਰਾਨ ਦੋਹਾਂ ਮੁਲਕਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਲ ਵੀ 15 ਜੂਨ, 2020 ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਖ਼ਤ ਖ਼ੂਨੀ ਝੜਪ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਾਡੇ 20 ਜਵਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਇਕ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਕਰਨਲ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ 20 ਭਾਰਤੀ ਸ਼ਹੀਦ ਫੌਜੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕੇਵਲ 21-25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਸਨ। 1962 ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੱਡੇ ਇਕੱਠ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਤ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਵਿਚ ਹਿੰਦ-ਚੀਨ ਸਰਹੱਦ ਉੱਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਫੌਜੀ ਅਫਸਰਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਿਰਦੇ-ਵੇਦਕ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗਾਏ ਗੀਤ ਰਾਹੀਂ ਮਹਾਨ ਗਾਇਕਾ ਬੀਬੀ ਲਤਾ ਮਗੇਂਸ਼ਕਰ ਨੇ ਦਿੱਤੀ ਜੋ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੀ— “ਐ ਮੇਰੇ ਵਤਨ ਕੇ ਲੋਗੋ ਜ਼ਰਾ ਆਂਖ ਮੇਂ ਭਰ ਲੋ ਪਾਨੀ। ਜੋ ਸ਼ਹੀਦ ਹੂਏ ਹੈਂ ਉਨ ਕੀ ਜ਼ਰਾ ਯਾਦ ਕਰੋ ਕੁਰਬਾਨੀ” ਆਦਿ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਡਤ ਨਹਿਰੂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗ਼ਲਤ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨੀਤੀ ਅਤੇ “ਹਿੰਦੀ-ਚੀਨੀ ਭਾਈ ਭਾਈ” ਦੇ ਝੂਠੇ ਨਾਅਰੇ-ਲਾਰੇ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਹੋਈ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਹਾਰ ਉੱਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਪਾਣੀ ਵੱਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪੰਡਤ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਇਸੇ ਸਦਮੇ ਕਾਰਨ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ।

ਉਕਤ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਮਾਰੀਆਂ ਮੱਲਾਂ, ਕੀਤੇ ਅਦਭੁੱਤ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਾਰਿਆਂ (ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ) ਨੇ ਕੇਵਲ ਭੁਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਸਗੋਂ ਰੋਲ਼ ਕੇ ਹੀ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਅੱਜ ਕੋਈ ਐਸਾ ਨੇਤਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦਾ ਜਿਹੜਾ ਕੌਮ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਸਕੇ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਤਥਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦਾ ਖੁੱਸਿਆ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਬਹਾਲ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜ ਸਕੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਬਿਖਰ ਚੁੱਕੀ ਸਾਖ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਹਾਲ ਕਰਵਾ ਸਕੇ । ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਇਤਿਹਾਸ, ਬੋਲੀ-ਭਾਸ਼ਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਪੁਨਰ-ਜੀਵਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੂਬੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲੈ ਆਂਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਕੇ ਨਵੀਆਂ ਬੁਲੰਦੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਤਾਂ ਵਾਰ ਵਾਰ ਛਾਂਗਿਆ ਗਿਆ। ਟੁੱਕੜੇ- ਟੁੱਕੜੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸੂਬਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਕੋਲ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜਧਾਨੀ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਹਾਈਕੋਰਟ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਣਾ ਪੂਰਾ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦਾ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਹੈੱਡ ਵਰਕਸ ਅਤੇ ਪੂਰਾ ਪਾਣੀ ਹੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸੁਆਰਥ ਅਤੇ ਕਮੀਆਂ-ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਬਣਦਾ ਹੱਕ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਭਵਿੱਖ ਬਿਲਕੁਲ ਧੁੰਦਲਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਤਾਂ ਨਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫਸ ਗਿਆ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਤਾਂ ਲੈਂਡ ਮਾਫੀਆ, ਮਾਈਨਿੰਗ ਮਾਫੀਆ, ਡਰੱਗ ਮਾਫੀਆ, ਗੈਂਗਸਟਰ ਕਲਚਰ, ਨੀਵੀਂ ਪੱਧਰ ਦੀ ਗਾਇਕੀ ਆਦਿ ਪੰਜਾਬ ਲਈ ਮਾਰੂ ਕਾਰਜ ਹੀ ਭਾਰੂ ਹਨ ਅਤੇ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦੀ ਮਾਯੂਸੀ ਕਾਰਨ ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪੂਰਬ ਦੇ ਭਈਆਂ ਵਾਂਗ ਰੋਟੀ-ਰਿੱਜਕ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਹੀਰਾਂ ਘੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ ਸਤਾਈ (27) ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਅਜਾਈਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਿਸਾਨੀ ਹਾਲੋਂ-ਬੇਹਾਲ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅੰਨਦਾਤਾ ਕਿਸਾਨ ਆਰਥਿਕ ਤੰਗੀ ਕਾਰਨ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਡੂੰਘੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਧੀਨ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪਰੰਤੂ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂਆਂ, ਫਕੀਰਾਂ, ਭਗਤਾਂ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਛਾਏ ਹੋਏ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਇਕ ਦਿਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੀ ਛੱਟ ਜਾਣਗੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਸਾਜਿਸ਼ਾਂ, ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਹਟ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਤਬਦੀਲੀ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਅਟੱਲ ਨਿਯਮ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਨਵੀਂ ਜਾਗ੍ਰਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਆਏਗੀ। ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸੁਚੇਤ ਅਤੇ ਜਾਗ੍ਰਿਤ ਹੋਣਗੇ। ਐਸਾ ਮੇਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ। ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ‘ਸਿੰਘ ਨਾਦ’ ਗੂੰਜਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਧਰਤੀ ਉਤੇ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਵੀਂ ਸਵੇਰ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗੀ। ਨਵਾਂ ਸੂਰਜ ਫਿਰ ਇਕ ਦਿਨ ਚਮਕੇਗਾ ਅਤੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮੁੜ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦਾ ਇਕ ਸਰਬਪੱਖੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਸੂਬਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਸਮਾਂ ਬੜਾ ਮਹਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨੀਵਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਉੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨੀਵੇਂ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ। ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਮਤਾਹਿਤ ਅਤੇ ਮਤਾਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਵੇਂ ਲੀਡਰ- ਨੇਤਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਨੀਚਹ ਊਚ ਕਰੈ ਮੇਰਾ ਗੋਬਿੰਦੁ ਕਾਹੂ ਤੇ ਨ ਡਰੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ,1106)

ਅਤੇ

ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਕਾਸਿ ਚਢਾਵੈ ਚਢੇ ਅਕਾਸਿ ਗਿਰਾਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1252)

ਪਰਮਾਤਮਾ ਮਿਹਰਬਾਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੀ ਹੋਣੀ ਬਦਲ ਕੇ ਦੇਸ਼-ਕੌਮ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਮਹਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਮਤਾਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਮਾਲਕਾਂ ਨੂੰ ਮਤਾਹਿਤ ਵੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਰਾਜ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਛਿਪਦਾ। ਉਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦਾ ਉਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਤਾਜ

(BRITISH CROWN) ਅੱਜ ਅਕਾਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟਾ ਅਤੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਣਗੌਲਿਆ ਹੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਤੇ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਖੜੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹਨ, ਜਿਗਰੇ ਪਹਾੜ ਜਿੱਡੇ ਹਨ, ਨੀਯਤ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਨੇਕ ਹੈ ਉਹ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ, ਲਾਚਾਰੀਆਂ, ਔਕੜਾਂ, ਉਲਝਣਾਂ ਅਤੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਤ ਪਾ ਕੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਹੀ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸਵਾਸ ਰੱਖੋ ਇਕ ਦਿਨ ਸਮਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਪੰਥ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਦੀ ਵੀ ਨਿਰਾਸ਼ਤਾ ਦੀ ਡੂੰਘੀ ਖੱਡ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੁੜ ਖੜੇ ਹੋਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਵਰਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਆਉ, ਪੰਜਾਬੀਓ! ਉਠੋ ਵੀਰੋ-ਭੈਣੋ, ਨੌਜਵਾਨ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਓ, ਅਧਿਆਪਕ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਸੰਤ-ਪੁਰਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਪਿਓ, ਉਠੋ-ਜਾਗੋ-ਸੋਚੋ!! ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਜਾਣੋ, ਪਹਿਚਾਣੋ ਅਤੇ ਅਗਰਸਰ ਹੋ ਕੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਈਏ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡਾ ਪੰਜਾਬ ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਇਕ ਸਰਬ-ਸਮਰੱਥ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਘੁੱਗ ਵੱਸਦਾ ਸੂਬਾ ਬਣ ਸਕੇ। ਮਾਯੂਸੀ ਸਾਡੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ‘ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਤੇਰੇ ਭਾਣੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ’ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਮਾਯੂਸੀ ਅਤੇ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲਾ ਰਵੱਈਆ ਕਿਉਂ? ਨਮੋਸ਼ੀ, ਮਾਯੂਸੀ ਅਤੇ ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਉਹ ਲੋਕ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਗੌਰਵਮਈ ਇਤਿਹਾਸ ਨਾਲੋਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਚਲਾਕੀਆਂ ਚਤੁਰਾਈਆਂ ਅਤੇ ਨਿੱਜਪ੍ਰਸਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਮੁੱਢੋਂ ਹੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਉੱਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਆਪਣਿਆ ਅਤੇ ਬਿਗਾਨਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰੰਤੂ ਅਸੀਂ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਕਦੀ ਹੌਂਸਲਾ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉਸ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪੁਕਾਰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਉੱਜਲ ਭਵਿੱਖ ਤਹਾਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਬਾਹਵਾਂ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ, ਖਿਲਾਰ ਕੇ ਉਡੀਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਅੰਤ ਨੂੰ ਸੋਈ ਹੋਸੀ।
ਜੋ ਕਰੇਗਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਮੀਆਂ।

ਤਥਾ

ਜਬੈ ਬਾਣ ਲਾਗ੍ਯੋ॥ ਤਬੈ ਰੋਸ ਜਾਗ੍ਯੋ॥