ਪੰਜਾਬ– (ਪੰਜ ਆਬ) ਪੰਜਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਦੀ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਧਰਤੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਖੁਸ਼ਹਾਲ, ਵਿਕਸਿਤ, ਗਾਉਂਦਾ ਨੱਚਦਾ, ਜੰਗਲਾਂ-ਬੇਲਿਆਂ ਵਾਲਾ— ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ। ਪੱਤਝੜ ਬਹਾਰ, ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ, ਚਮਾਸਾ ਆਦਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰੁੱਤਾਂ ਵਾਲਾ— ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਵਾਲਾ— ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਛੋਹ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਬਣਿਆ— ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ। ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਜਿਸ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਰਬਸਾਂਝੀ ਅਤੇ ਸਰਬ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸੁ ਜਗ ਮਹਿ ਚਾਨਣੁ ਕਰਮਿ ਵਸੈ ਮਨਿ ਆਏਉਚਾਰਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਸੂਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਆ ਕੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ, ਭਗਤ ਰਵਿਦਾਸ ਜੀ, ਭਗਤ ਸੈਣ ਜੀ ਵਰਗਿਆਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਪਮਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੁੱਲਾ-ਭੱਟੀ ਵਰਗੇ ਅਣਖੀ ਬਹਾਦਰ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਜਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ, ਧੱਕੇ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਖ਼ਿਲਾਫ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਚਾਚੇ ਸਮੇਤ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਹੀ ਵਾਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਇੱਥੇ ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਜਹਾਂ ਗਾਮਾ ਪਹਿਲਵਾਨ, ਰੁਸਤਮ-ਏ-ਹਿੰਦ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਪਹਿਲਵਾਨ ਵਰਗੇ ਯੋਧੇ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਹੀਦ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਸਰਦਾਰ ਭਗਤ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ, ਸ਼ਹੀਦ ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ, ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਣਗਿਣਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ, ਅਣਖੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਠੀਕ ਹੀ ਕਿਹਾ ਹੈ— “ਪੰਜਾਬ ਕੀ ਸਿਫਤ ਕਰਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੀ।” ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸੂਬੇ ਦਾ ਵਿਰਸਾ ਇੰਨਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਅਮੀਰ ਹੋਵੇ। ਅਜੋਕੇ ਇਧਰਲੇ-ਉਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਜ਼ੁਰਗ, ਬਾਲਕ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਉਸ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਮੀਰ, ਨਿਵੇਕਲੇ ਮਹਾਨ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਜਿਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਪੂਤਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ, ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿਚ, ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਜੰਗੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤਥਾ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੋਤਿ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰ ਕੇ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨਾਮਣਾ, ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ-ਭੂਮੀ ਅਤੇ ਪਿਤਰੀ ਭੂਮੀ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ, ਨੂੰ ਬਦਕਿਸਮਤ ਲਿਖਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸੀਨਾ ਫੱਟਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਤੇ ਕਿੱਥੇ ਲੁਕੋਵਾਂ? ਪੰਜਾਬ ਦਾ 1909 ਈ. ਵਿਚ ਰਕਬਾ 3.4 ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਸੀ। ਇਹ ਘੱਟ ਕੇ 1947 ਈ. ਵਿਚ 1.4 ਲੱਖ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਮੁੜ 1966 ਈ. ਵਿਚ ਕੇਵਲ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਵਰਗ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਹੀ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੁਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ। ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਤਾਂ ਲੇਹਲੱਦਾਖ, ਤਿੱਬਤ, ਚੀਨ, ਦੱਰਾ ਖੈਬਰ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਅਫਗਾਨਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਤੀਕ ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਮਰੌਦ, ਕਿਲ੍ਹਾ ਜਹਾਂਗੀਰਾ, ਮੁਲਤਾਨ ਤੀਕ ਸਨ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਮੁਲਕ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਸੰਧੀਆਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂਬਲੀ ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਧਰਲੇ-ਉਧਰਲੇ ਸਮੂਹ ਪੰਜਾਬੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰ ਕੇ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਵਿਚ ਨਿੱਘ ਦਿੱਤਾ, ਪਾਲਿਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ-ਆਬਰੂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ-ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੀ ਇਸ ਦੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਖੰਭ ਬੜੀ ਨਿਰਦੈਅਤਾ ਨਾਲ ਨੋਚੇ। 1947 ਈ. ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤ ਵੰਡ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਜਾਂ ਆਪ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਜਾਬ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਉਹ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਉਪਰੰਤ ਜਿਹੜੀਆਂ ਫਿਰੰਗੀਆਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜਾਂ ਦਰਮਿਆਨ ਚਾਰੇ ਜੰਗਾਂ ਹੋਈਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਫਿਰੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਸਨ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ— ‘ਜੰਗ ਨਾਮਾ ਸਿੰਘਾਂ ਅਤੇ ਫਿਰੰਗੀਆਂ’ ਇਸ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਠੀਕ ਹੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ— ‘ਜੰਗ ਹਿੰਦਪੰਜਾਬ ਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਫੌਜਾਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਦੋਵੇਂ ਭਾਰੀਆਂ ਨੇ। ’ਇਕ ਪਾਸੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਫਿਰੰਗੀ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਫੌਜ। 1947 ਈ. ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਣੇ ਭਾਰਤੀ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਲੀਡਰਾਂ ਨੇ ਬੜੀ ਹੀ ਬੇਦਰਦੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਾਂਦਰ ਵੰਡ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵੀ ਦੋ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਚੁੱਪ-ਸ਼ਾਂਤ ਹੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸੌਂ ਹੀ ਗਏ। ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਹੁੰਦਿਆਂ ਵੀ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਅਜਿਹੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਬਾਰੇ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ— ਅੰਧੇ ਕੈ ਰਾਹਿ ਦਸਿਐ ਅੰਧਾ ਹੋਇ ਸੁ ਜਾਇ॥ ਹੋਇ ਸੁਜਾਖਾ ਨਾਨਕਾ ਸੋ ਕਿਉ ਉਝੜਿ ਪਾਇ॥ ਅੰਧੇ ਏਹਿ ਨ ਆਖੀਅਨਿ ਜਿਨ ਮੁਖਿ ਲੋਇਣ ਨਾਹਿ॥ ਅੰਧੇ ਸੇਈ ਨਾਨਕਾ ਖਸਮਹੁ ਘੁਥੇ ਜਾਹਿ॥ ਸਿਰਫ ਵੰਡ-ਕਰਤਾਵਾਂ ਦੀ ਚਾਪਲੂਸੀ ਕਰਨ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਸਦੀਵਕਾਲ ਲਈ ਇਕ ਦਰਦ, ਇਕ ਚੀਖ, ਇਕ ਨਾਸੂਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਘੁੱਗ ਵਸਦੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪੰਜ ਦਰਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਚਾਰ ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਇਧਰਲੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਕ ਦਰਿਆ ਬਿਆਸ ਹੀ ਮਿਲਿਆ। ਪ੍ਰੋ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਉਣ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਮਾਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਰਾਵੀ ਸੋਹਣੀ ਪਈ ਵਗਦੀ।
ਮੈਨੂੰ ਸਤਲੁਜ ਪਿਆਰਾ ਹੈ।
ਮੈਨੂੰ ਬਿਆਸ ਪਈ ਖਿਚਦੀ।
ਮੈਨੂੰ ਝਨਾਂ ਵਾਜਾਂ ਮਾਰਦਾ।
ਅਟਕ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੀ ਠਾਠ।
ਮੇਰੇ ਬੂਹੇ ਤੇ ਵੱਸਦੀ।
ਆ ਪੰਜਾਬ ਪਿਆਰ ਤੂੰ ਮੁੜ ਆ।
ਆ ਸਿੱਖ ਪੰਜਾਬ ਤੂੰ ਮੁੜ ਆ।

ਪ੍ਰੋ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰੋਂ ਬੇਦਰਦੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਬਾਂਦਰ ਵੰਡ ਉੱਤੇ ਹੰਝੂ ਕੇਰਦਾ ਹੋਇਆ ਲਿਖਦਾ ਹੈ:

ਦੱਸ ਨਾ ਇਹ ਕੀ ਹੋਇਆ?
ਕਿਸ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋਇਆ?
ਦਵਾਈ ਖਾ ਮਰੀਜ਼ ਹੀ ਮੋਇਆ।
ਸਾਡੇ ਹੱਥ ਕੀ ਆਇਆ?

ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਾਨੂੰਨੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਭਰੋਸਾ ਦਿਵਾਇਆ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀਆਂ ਅਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਉਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਭਾਰਤ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਪੁਨਰ-ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ ਸਟੇਟ ਦੇ ਰੇਮੁਲੂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਕੀ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਵੀ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਹੋਣੀ ਹੋਰ ਹੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਅਦੇ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ” ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮੋਰਚੇ ਲਗਾਉਣੇ ਪਏ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਡੋਲਵਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦੇਸ਼ਭਗਤ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ 1947-48 ਈ., 19665 ਈ. ਹਿੰਦ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ 1971 ਈ. ਦੀ ਭਾਰਤ-ਚੀਨ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਅਗਰਸਰ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਫੌਜੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਮਸ਼ੀਨਗੰਨਾਂ ਫਿੱਟ ਕਰਨ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੂਰੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਵਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪੂਰੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜਿਸ ਭਾਰਤ ਦੇ ਧਰਮ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਇਤਿਹਾਸ, ਇੱਜ਼ਤ-ਆਬਰੂ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਪੰਜਾਬ ਆਪਣਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਸੀ, ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸਲੀਕੇ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ। ਜਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਛਾਲੇ ਮਾਰਦੇ ਸਨ, ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦਰਿਆ, ਪਿਆਰ ਅੱਗ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਗੀ ਹੋਈ। ਪਿਆਰਾ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਗਾਉਂਦੇ, ਠੰਡੇ-ਠਾਰਦੇ, ਪਿਆਰਦੇ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਉ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਮੌਤ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਲੱਦਾਖ ਦੇ ਹੀਰੋ, ਰਾਖੇ, ਮਿੱਤਰ, ਅਦੁੱਤੀ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਸਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਸਰਲ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਲੇਖ ਰਾਹੀਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਸਕੇ।

ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਉਸੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜਲੰਧਰ ਹੁਣ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਆਪਣੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਕਾਹਮਾ ਵਿਖੇ ਮਾਤਾ ਸ਼ਿਵ ਕੌਰ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕੁੱਖੋਂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ 04 ਜੁਲਾਈ, 1911 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਉੱਚ ਅਫ਼ਸਰ ਰਸਾਲਦਾਰ ਮੇਜਰ-ਆਨਰੇਰੀ ਕੈਪਟਨ ਸਨ। ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪਿੱਤਰੀ ਪਿੰਡ ਅਜੋਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਵਿਚ ‘ਸਿਆਣਾ’ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਾਵਤ ਹੈ ਕਿ ਪੁੱਤਰ-ਸਪੁੱਤਰ ਪੰਘੂੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪਛਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਪੁੱਤਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਸ਼ੇਰ ਬਹਾਦਰ, ਦਿਲਾਵਰ, ਸੂਰਮਾ) ਦੇ ਚਿਹਨ-ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਭੋਲੇ-ਭਾਲੇ ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਖੇਡੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਖੇਡਾਂ, ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮੌਜੂਦ ਚੀਜ਼ਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਇੱਛਾ ਆਦਿ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸਕੂਲ ਅਤੇ ਕਾਲਜ ‘ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼, ਰਾਇਲ ਇੰਡੀਆ ਮਿਲਟਰੀ ਕਾਲਜ', ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਖੇ ਦਾਖ਼ਲ ਕਰਵਾਇਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਮੁਕੰਮਲ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਇਕ ਚੰਗਾ ਖਿਡਾਰੀ, ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ। ਸਭ ਮੰਨੇ-ਪ੍ਰਮੰਨੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਰਥਕ-ਅਧਿਆਤਮਿਕ

ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪਦਾਰਥਕ (ਸੰਸਾਰਕ) ਵਿੱਦਿਆ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਪੁੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। (Spirituality helps in acadmics) ਇਸੇ ਕਾਲਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਚੋਣ ‘ਰਾਇਲ ਮਿਲਟਰੀ ਅਕਾਡਮੀ ਸੈਂਡਰਹਰਸ਼ਟ (ਇੰਗਲੈਂਡ) ਲਈ ਹੋਈ। 1932 ਈ. ਵਿਚ 21 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਫੌਜ ਵਿਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਮਿਲਣ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸਾਲ ਲਈ ਬਰਤਾਨਵੀ ਬਰਕਸਾਇਰ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਵਿਚ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਥੋੜੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਦੀ ਲਿਆਕਤ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਜਾਬਤੇ ਵਾਲੇ ਵਿਹਾਰ (Conduct) ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ 6/13 ਐਫ.ਆਈ. ਰਾਈਫਲਜ਼, ਕੋਹਾਠ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਬਨੂੰ-ਕੋਹਾਠ ਦਾ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਹਰ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਕੜਵਾਹਟ-ਗੜਬੜੀ ਵਾਲਾ ਅਸ਼ਾਂਤ ਇਲਾਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਇਹ ਮਨ-ਭਾਉਂਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਫ਼ੌਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹਰ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਜੀ ਆਇਆਂ ਹੀ ਆਖਦਾ ਸੀ, ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹਰ ਚੁਣੌਤੀ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਡਾਹ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਸੂਰਮੇ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੀ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਅੱਖਾਂ ਪਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਦੀ ਜੁਰਅੱਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਾਨਿਸ਼ਵਰੀ, ਦਲੇਰੀ, ਲਗਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਹੌਂਸਲੇ ਨੂੰ ਪਰਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਔਕੜਾਂ, ਉਲਝਣਾਂ ਅਤੇ ਘੋਰ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤਰੀ-ਪੱਛਮੀ ਸੀਮਾ (North-Western Front) ਵਿਖੇ ਬਾਗੀ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਅਤੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧੂਲ ਚਟਾ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ 12 ਅਗਸਤ, 1897 ਈ. ਵਿਚ ਹੋਈ ਸਾਰਾਗੜ੍ਹੀ ਲੜਾਈ ਵਿਚ 36 ਸਿੱਖ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕੀ (21) ਜਾਂਬਾਜ਼ ਸੂਰਮਿਆਂ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਹੌਲਦਾਰ ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ 10000 (ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ) ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਯੁੱਧ-ਕਲ੍ਹਾ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਹਾਦਰ ਸਿੱਖ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜਿਸ ਦਲੇਰੀ, ਹੌਂਸਲੇ ਅਡੋਲਤਾ ਨਾਲ ਜੋ ਜੱਗੋਂ ਬਾਹਰੇ ਕਮਾਲ ਅਤੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੀ ਗਾਥਾ ਅੱਜ ਵੀ ਫ਼ਰਾਂਸ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪਠਾਣੀਆਂ ਰੋਂਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਪ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ “ਚੁਪ ਸ਼ਾ- ਹਰੀਆ ਰਾਗਲੇ” ਅਰਥਾਤ ਚੁੱਪ ਹੋ ਜਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੇਖੋ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਮ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ। ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਇਕ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸੀ ਉੱਥੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨੇਕ, ਉੱਚੇ ਆਚਰਣ ਵਾਲਾ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸਿੱਖ ਅਫਸਰ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕ ਸਰਦਾਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ‘ਹੀਰੋ’ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਲੋਂ-ਮਨੋ ਪਿਆਰਦੇ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਨ, ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਫੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਮਾਣਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਪਿਆਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਮਿਲਿਆ ਹੋਵੇ। ਤੁਸੀਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋਵੋਗੇ ਕਿ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਹੋਰ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰੇ ਬਾਗੀ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ (Disturbed) ਇਲਾਕੇ ਈਰਾਨ, ਇਰਾਕ ਅਤੇ ਲੀਬੀਆ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਮਿਸਾਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਅੱਜ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਫੌਜੀ ਅਧਿਕਾਰੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੜ, ਸਿਦਕ, ਜਾਬਤੇ, ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਣ ਕੁਝ ਵਿਰਲਿਆਂ ਨੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਕਿਸੇ ਮੁਲਾਹਜੇਦਾਰੀ, ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ, ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ, ਨਿਰਡਰਤਾ, ਨਿਰਭੈਤਾ, ਲਗਨ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਮਿਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਪਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ ਇਕ ਭੋਰਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸਨ। ਹਾਂ! ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਈ ਲੋਕ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀਆਂ, ਧਰਮ, ਫਿਰਕੂ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਾਲ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਗੁਣ ਦੇ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਸਰਦਾਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨਾਲ ਈਰਖਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ— ਨਾਨਕ ਸੇ ਨਰ ਅਸਲਿ ਖਰ ਜਿ ਬਿਨੁ ਗੁਣ ਗਰਬੁ ਕਰੰਤਿ॥ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਜ਼ਸ਼ੀਆਂ, ਸ਼ਰਾਰਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਆਪਣੀ ਕਾਬਲੀਅਤ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪ ਹਾਥੀ ਚਾਲ ਚੱਲਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਦਹਾੜਦੇ ਵੀ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜੁਰਅੱਤ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਬੇਵਕੂਫੀਆਂ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਵਾਂਗ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਗੈਰ-ਕੁਦਰਤੀ ਵੰਡ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਹ ਮੰਦ-ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਦੀ ਜੁਰਅਤ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ‘ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ’ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਭਾਵਨਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਚਾਪਲੂਸੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਚਾਪਲੂਸੀ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਵੱਈਆ ਕਦੋਂ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ? ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੁੱਚੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਤਥਾ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੈਨਾਤੀਆਂ ਕਠਿਨ ਤੋਂ ਵੀ ਕਠਿਨ ਗੜਬੜੀ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ਾਂਤ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹੀ ਹੁੰਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਘੋਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮੌਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖਿੜੇ-ਮੱਥੇ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਗ ਸਮਝ ਕੇ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧਰਮ ਸਮਝ ਕੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਉੱਤਮ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਮ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉੱਚਾ ਅਹੁਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਹੰਕਾਰ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣਾ ਸਹਿਜ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸਰਦਾਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤਿ ਦੀ ਸਿਆਣਪ, ਸੂਝ-ਬੂਝ, ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਆਪਣੀ ਕਾਰਜਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਪੂਰੇ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਨੀਯਤ ਸਾਫ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ। 1947 ਈ. (ਦੇਸ਼ ਦੀ ਬਦਕਿਸਮਤ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ) ਵਿਚ ਚੌਥੀ ਰਾਜਪੂਤ ਸੈਨਾ (ਬਟਾਲੀਅਨ) ਬਤੌਰ ਕਮਾਨ ਅਫ਼ਸਰ (Commanding Officer) ਵਿਚ ਕਰਨਲ ਅਤੇ 1948 ਈ. ਵਿਚ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਤਰੱਕੀ ਉਪਰੰਤ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤੀ ਹੋਈ। ਜਿੱਥੇ ਅੱਜ ਵੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਪਿੱਛੋਂ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ (1947-48 ਈ.) ਹੋਈ। ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ, ਰਖਵਾਲਾ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਨਿਆਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸਰਬੋਤਮ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਲੋਕ ਅੱਜ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰਾਖਾ, ਆਪਣਾ ਹੀਰੋ, ਆਪਣਾ ਭਰਾ, ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਪਰੰਤ 1953 ਈ. ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਕਮਾਂਡਰ (Brigade Commander) ਅਸਾਮ ਵਿਚ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਅਸਾਮ ਅੱਜ ਵੀ ਅਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਸੂਬਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਨਾਂਗਾ ਗੁਰੀਲਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੁੜ 1955 ਈ. ਵਿਚ ਮੇਜਰ ਜਰਨਲ (Major General) ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਪਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਏਰੀਆ ਕਮਾਂਡਰ (Div. Commander) ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮੁੜ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿੱਥੇ ਬੜੀ ਹੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ, ਪੂਰੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਪਰੰਤੂ ਬੜੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਬੈਠ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁਖ ਵਿਚ ਭਾਈਵਾਲ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤ ਕੇ ਹੀ ਫੌਜ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ, ਗੜਬੜ ਅਤੇ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ— ਹੋਇ ਇਕਤ੍ਰ ਮਿਲਹੁ ਮੇਰੇ ਭਾਈ ਦੁਬਿਧਾ ਦੂਰਿ ਕਰਹੁ ਲਿਵ ਲਾਇ॥ ਅੱਜ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ ਦੀ ਫੌਜ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਖਿੱਤਿਆਂ ਵਿਚ ਗੜਬੜੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਦੋ-ਚਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਫੌਜੀ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਵਹਾ ਕੇ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਜੰਗ-ਯੁੱਧ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਛੋਟੇ ਜਾਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਸਲੇ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਖ਼ੂਨ-ਡੋਲ੍ਹਵੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ ਉਪਰੰਤ ਆਖਰ ਦੋਵੇਂ ਧਿਰਾਂ ਮੇਜ਼ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਗੰਭੀਰ ਮਸਲਿਆਂ ਦਾ ਹੱਲ ਕੱਢਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਚੱਲ ਕੇ ਹੀ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਫਿਰ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪੋਸਟਿੰਗ ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਰਾਜਸਥਾਨ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਜੀ.ਓ.ਸੀ. (General Officer Commanding) ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹੋਈ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਮੈਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਿਆਣਾ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੈਂਬਰ ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੁਸੈਨਪੁਰਾ (ਬਲਾਚੌਰ) ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਫੌਜ ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ, ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਇੰਨੇ ਨੇਕ ਦਿਲ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਇਨਸਾਨ ਸਨ ਕਿ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾਂ ਲਾਗਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਫੌਜੀ ਸਿਪਾਹੀ (N.C.O.) ਜਾਂ J.C.). (ਜੂਨੀਅਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅਫ਼ਸਰ) ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਰੋਕ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਯੁਨਿਟ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਯੁਨਿਟ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਸੱਦ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੱਡੀ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਲ ਤੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੱਡੀ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਜਾ ਰਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫੌਜੀ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯੂਨਿਟਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਫੌਜੀ ਦੀ ਕੋਈ ਘਰੋਗੀ ਸਮੱਸਿਆ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਬਿਨਾਂ ਆਗਿਆ ਜਰਨਲ ਸਾਹਿਬ ਪਾਸ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਰਨਲ ਸਾਹਿਬ ਉਸ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿਵਲ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਨਸਾਫ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਫੌਜੀ ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਜੂਨੀਅਰ ਅਫ਼ਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਭਰਾ, ਰਾਖਾ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਜਵਾਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਇਸ਼ਾਰੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਗਾਉਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਭਾਵੇਂ ਅੰਦਰਖਾਤੇ ਕੁਝ ਈਰਖਾਲੂ ਅਤੇ ਹੰਕਾਰੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀਂ ਵਿਰੋਧ ਵੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਜਰਨਲ ਸਾਹਿਬ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣਾ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਕਰਨੋ ਨਹੀਂ ਰੁਕਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਕਬੀਰ ਸੰਤੁ ਨ ਛਾਡੈ ਸੰਤਈ ਜਉ ਕੋਟਿਕ ਮਿਲਹਿ ਅਸੰਤ॥
ਮਲਿਆਗਰੁ ਭੁਯੰਗਮ ਬੇਢਿਓ ਤ ਸੀਤਲਤਾ ਨ ਤਜੰਤ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1373)

ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਜਿਵੇਂ ਚੰਦਨ ਦਾ ਬੂਟਾ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਆਪਣਾ ਸ਼ੀਤਲ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਅ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਬਾਦਸਤੂਰ ਮਹਿਕ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਬੂ ਖਿਲਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆਪਣਾ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਜਰਨਲ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨੇਕ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਸੁਭਾਅ ਸੀ। ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਅੰਦਰ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ੋਭਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਹੀਦੀ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੇ ਮਨਾ ਵਿਚ ਸਦੀਵਕਾਲ ਲਈ ਅਮਰ ਹਨ ਅਤੇ ਰਹਿਣਗੇ ਵੀ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਵਿਰਲਾ ਅਫ਼ਸਰ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੋਵੇ। (ਮੈਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਕਮਾਂਡ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਇਨ ਚੀਫ (G.O.C.I.N.C.) ਜਰਨਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ (1965 ਈ. ਦੀ ਜੰਗ ਦਾ ਹੀਰੋ) ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣ ਸਨ।) 1961 ਈ. ਵਿਚ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਬਤੌਰ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਰਨਲ (15) ਯੜ ਕੋਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1962 ਈ. ਦੀ ਹਿੰਦ-ਚੀਨ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੰਮੂ, ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੁਸੈਨਪੁਰਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਦੀ “ਹਿੰਦੀ-ਚੀਨੀ ਭਾਈ ਭਾਈ” ਦੀ ਭੁਲੇਖਾਪਾਉ ਨੀਤੀ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਤਤਕਾਲੀਨ ਉੱਤਰੀ ਕਮਾਂਡ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ-ਇਨ-ਚੀਫ ਜਰਨਲ ਬੀ.ਐਮ. ਕੌਲ ਦੀਆਂ ਨਾਇਲਾਇਕੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇਵਕੂਫੀਆਂ ਕਾਰਨ ਫੌਜ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਲੱਖਾਂ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਚੀਨ ਨੇ ਕਬਜ਼ਾ ਜਮਾ ਲਿਆ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਕੈਦੀ (Prisoner of war) ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਹੁਸੈਨਪੁਰਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਛੋਟੇ ਹਥਿਆਰ ਸਨ, ਵਰਦੀਆਂ ਵੀ ਸਰਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਗਰਮੀ ਰੁੱਤ ਵਾਲੀਆਂ ਹੀ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਨ-ਰਸਦ ਦੀ ਕਮੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਫਲ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਾਲੀ ਸੁਯੋਗ ਅਗਵਾਈ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ, ਚੀਨੀਆਂ ਨੂੰ ਖੂਬ ਮਜ਼ਾ ਚਖਾਇਆ ਅਤੇ ਪਿਛਾਂਹ ਧਕੇਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕ ਕੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਹੁਸੈਨਪੁਰਾ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸਾਡੀ ਫੌਜ ਜਰਨਲ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਦੋਸਤਾਨਾ, ਮਿੱਤਰਤਾ ਵਾਲੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਹੁਕਮ ਉੱਤੇ ਮਰ ਮਿਟਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੜਾਈ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕਮਾਲ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ ਅਤੇ ਚੀਨੀਆਂ ਦੇ ਦੰਦ ਖੱਟੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਲੱਦਾਖ ਖੇਤਰ ਦੇ ਜੋਖਮ ਭਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਕਾਰਨ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ, ਰਾਖਾ ਅਤੇ ਇਕ ਫਰਿਸ਼ਤਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਜਦੇ ਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹੀ ਅਜਿਹੀ ਸੀ ਕਿ ਫੌਜੀ ਸਾਜ-ਓ-ਸਾਮਾਨ ਅਤੇ ਰਸਦ ਆਦਿ ਦੀ ਘਾਟ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਭੂਮੀ ਨੂੰ ਚੀਨੀਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਦਿੱਤਾ ਭਾਵ ਜਿਹੜਾ ਇਲਾਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਮਾਨ ਹੇਠ ਸੀ। ਇਸ ਜੰਗ ਵਿਚ 60% (ਸੱਠ ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ) ਤਗਮੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਦੇ ਹੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਸਨ। ਫੌਜ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਅਹਿਮੀਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਰੈਜੀਮੈਂਟ ਨੇ ਕਿੰਨੇ ਤਗਮੇ ਜਿੱਤੇ। ਇਸ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਾਰਨ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ‘ਹੀਰੋ ਆਫ਼ ਲੱਦਾਖ’ ਦਾ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਿੱਤਾ। 1962 ਈ. ਦੇ ਹਿੰਦ-ਚੀਨ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਜਰਨਲ ਕੌਲ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਈ ਅਣਗਹਿਲੀ ਅਤੇ ਗ਼ਲਤ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਡੂੰਘੇ ਮਤਭੇਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 1965 ਈ. ਦੀ ਹਿੰਦ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੀ ਤਾਇਨਾਤੀ ਆਦਿ ਅਤੀ ਗੰਭੀਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਉਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕਮਾਨ ਦੇ ਜਰਨਲ ਆਫੀਸਰ ਕਮਾਂਡਿੰਗ- ਜਰਨਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁਖੀ (Commander-In-Chief) ਜਰਨਲ ਜੈਯੰਤਨਾਥ ਚੌਧਰੀ (J.N. Chaudhry) ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਮਤਭੇਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਸ੍ਰੀ ਲਾਲ ਬਹਾਦਰ ਸਾਸਤਰੀ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀ ਰੱਖਿਆ ਮੰਤਰੀ (Defence Minister) ਸ੍ਰੀ ਵਾਈ.ਬੀ. ਚਵਾਨ ਨੇ ਫੌਜ ਮੁਖੀ ਜਰਨਲ ਚੌਧਰੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਦਿੱਲੀ ਬੁਲਾ ਕੇ ਜਰਨਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਬਤੌਰ ਜਰਨਲ ਅਫ਼ਸਰ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਇਨ ਚੀਫ਼ (G.O.C.IN.C.) ਯੁੱਧ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ, ਯੁੱਧਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਯੁੱਧ ਲੜਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਖੁਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਸੇ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਸੀ ਕਿ 1965 ਈ. ਦੀ ਹਿੰਦਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨੀ ਫੌਜ ਨੂੰ ਚਣੇ ਚਬਾ ਦਿੱਤੇ ਸਨ ਪਰ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਕੇਸ ਵਿਚ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਪੰਡਿਤ ਨਹਿਰੂ ਅਤੇ ਜਰਨਲ ਬੀ.ਐਮ. ਕੌਲ ਸਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਵੱਈਆ ਬਿਲਕੁਲ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਜਿਹੇ ਰਵੱਈਏ ਅਤੇ ਜਰਨਲ ਕੌਲ ਵੀ ਗ਼ਲਤ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਲੱਖਾਂ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਚੀਨ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ। ਕੀ ਇਹ ਅਨੈਕਿਤਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜਰਨਲ ਕੌਲ ਵਰਗੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਅਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜ ਜਿੱਡੀਆਂ ਗ਼ਲਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਮਿਲੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਫੌਜੀ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਛਿੱਕੇ ਟੰਗ ਕੇ ਗ਼ਲਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਰੱਕੀਆਂ ਦੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਫੋਕੀ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹੀ ਨੀਤੀ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਖੁੱਲ-ਏ-ਆਮ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਹੋਰ ਮੁਲਕ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਸ਼-ਧ੍ਰੋਹੀ ਦੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚੱਲਦੇ। ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦਾ (Friend Philospher and Guide ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ, ਰਹਿਬਰ ਅਤੇ ਪੱਥ-ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਕ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਫ਼ਰਜ਼ ਨੂੰ ਉਹ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਵੱਲੋਂ ਬਖ਼ਸੀ ਡਿਊਟੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਮਾਰਗ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਚਾਰਚਰਨਹ ਗੋਬਿੰਦ ਮਾਰਗੁ ਸੁਹਾਵਾ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਅਸੀਂ ਉਕਤ ਵੇਰਵੇ ਤੋਂ ਇਹ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਦਿੱਲੀ-ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜਰਨਲ ਅਫ਼ਸਰ ਕਮਾਂਡਿੰਗ (General Officer Commanding) ਦੀ ਪੋਸਟਿੰਗ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਸਾਰੀਆਂ ਪੋਸਟਿੰਗਾਂ (Postings) ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਫਿਰਕੂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਗੜਬੜੀ (Social Religious Political-Disturbance) ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ, ਜਿੱਥੇ ਮੌਤ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਵਾਂਗ ਮੂੰਹ ਅੱਡੀ ਖੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਅਤੇ ਫੌਜ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲੋਂ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਸੁਖ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਹੱਲ ਕਰਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਤੁਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ। ਗੋਲੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਸਗੋਂ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਗੋਲੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦਾ ਇਸਤੇਮਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਖਸ਼ੇ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤ- ਚੁ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸਤ॥ ਹਲਾਲੱਸਤੁ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ॥ ਭਾਵ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਹੀਲੇ ਮੁੱਕ ਜਾਣ ਤਦ ਹੀ ਤਲਵਾਰ ਉਠਾਉਣੀ ਉੱਚਿਤ ਹੈ, ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕਰਨਾ ਯੋਗ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗੜਬੜੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਤਾਇਨਾਤ ਹੋਏ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ, ਮਿਹਰਬਾਨ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਹਰਤਾ ਬਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਣ ਪਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਗੜਬੜੀ ਵਾਲੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੀਤੀ, ਵਿਹਾਰ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਨਾਲ— ਸਿੰਘ ਬੁਕੇ ਮਿਰਗਾਵਲੀ ਭੰਨੀ ਜਾਇ ਨ ਧੀਰਿ ਧਰੋਆ। ਦੇ ਮਹਾਂਵਾਕ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ।

ਹਿੰਦ-ਚੀਨ ਜੰਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਈ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੇਵਾ ਉਪਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਸਟਿੰਗ 16 ਨਵੰਬਰ, 1963 ਈ. ਨੂੰ ਸੈਨਾ ਕਮਾਂਡਰ ਹੈੱਡ ਕੁਆਟਰ, ਪੱਛਮੀ ਕਮਾਂਡ, ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ (G.O.C.IN.C.) ਜਰਨਲ ਅਫ਼ਸਰ ਕਮਾਂਡਿੰਗ ਇਨ ਚੀਫ਼ ਵਜੋਂ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਰਨਲ ਦੌਲਤ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਇਹ ਚਾਰਜ 3 ਦਸੰਬਰ, 1963 ਈ. ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਸੀ ਕਿ 22 ਨਵੰਬਰ, 1963 ਈ. ਨੂੰ ਪੁੰਛ ਲਾਗਲੇ ਝਲਾਸ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਜਰਨਲ ਦੌਲਤ ਸਿੰਘ, ਮੇਜਰ ਜਰਨਲ ਨਾਨਾਵਤੀ, ਏਅਰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਪਿੰਟੋ ਅਤੇ ਪਾਇਲਟ ਲੈਂਫਟੀਨੈਂਟ ਸਰਦਾਰ ਸੋਢੀ ਨਾਲ ਬਾਰਡਰ ਸਰਹੱਦ ਦਾ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਹਵਾਈ ਸਫਰ ਆਖਰੀ ਹੋ ਨਿੱਬੜਿਆ। ਇਹ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਭੇਦ ਭਰੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਹਾਦਸੇ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਹਾਦਸੇ ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਅਤੀ ਵਰਿਸ਼ਟ ਕਮਾਂਡਰ ਅਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਜ਼ਬਾਤ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਨਜ਼ਾਕਤ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਖਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸਸਕਾਰ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਲਈ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਮੁੱਖ ਮੰਤਰੀ, ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਅਤੇ ਜਰਨਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਵੱਲੋਂ ਸਹਿਮਤੀ ਲਈ ਗਈ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਦੁੱਤੀ ਜਰਨੈਲ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਗਮ ਫੈਲ ਗਿਆ। ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਗਮ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਅਤੇ ਦੇਸ ਦਾ ਸੱਚਮੁਚ ਹੀ ਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਘਾਟਾ ਹੈ। ਜੰਮੂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਤਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਚੌਕ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ 10 ਫੁੱਟ ਉੱਚਾ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਬੁੱਤ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਬੁੱਤ ਰਹਿੰਦੀ ਦੁਨੀਆ ਤੀਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਬੁੱਤ ਵਾਲੇ ਚੌਂਕ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਚੌਂਕ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਰਣ ਉਪਰੰਤ ਕੇਂਦਰ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਕਮਾਨ ਵੱਲੋਂ ਪਰਮ ਵਸ਼ਿਸਟ ਸੇਵਾ ਮੈਡਲ (P.V.S.M.) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਸਿਆਣਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਧਮਪੁਰ ਵਿਖੇ ਉਤਰੀ ਕਮਾਂਡ ਦੇ ਹੈੱਡ ਕੁਆਟਰ ਦੇ ਹੈਲੀਪੈਡ ਦਾ ਨਾਮ ਵੀ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। 22 ਨਵੰਬਰ, 1963 ਈ. ਦੇ ਇਸ ਭੇਦਭਰੇ ਘਾਤਕ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸੇ ਬਾਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਲੈਫਟੀਨੈਂਟ ਜਰਨਲ ਕੌਲ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਸ਼ੱਕੀ ਉਂਗਲਾਂ ਉਠਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਅਤੇ ਫੌਜ ਵੀ ਇਸ ਭੇਦਭਰੇ ਹਵਾਈ ਹਾਦਸੇ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸੋਚਦੀ ਰਹੀ। ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਮੁਕੰਮਲ ਇਨਕੁਆਇਰੀ ਦੀ ਮੰਗ ਉੱਠਦੀ ਰਹੀ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਪੜਤਾਲ ਕੌਣ ਕਰਾਉਂਦਾ ਇਹ ਆਪੇ ਥਾਣੇਦਾਰ, ਆਪੇ ਪੜਤਾਲੀਆ ਅਤੇ ਆਪੇ ਹੀ ਜੱਜ ਵਾਲੀ ਸਥਿਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਜ਼ਬਾਤਾਂ, ਗਮ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ (Brute Power) ਨਾਲ ਦਬਾਅ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਅੱਜ 57 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਵਿਚਾਰ ਉੱਠਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਸ ਜਰਨੈਲ ਦੀਆਂ ਬਹਾਦਰੀਆਂ, ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ, ਫੌਜ ਦੇ ਵਧੀਆ ਮਿੱਤਰ, ਨੇਤਾ ਅਤੇ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਆਪਣੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬੜੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਰਣ ਉਪਰੰਤ ਪਰਮ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਸੇਵਾ ਮੈਡਲ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਤੁਛ ਐਵਾਰਡ ਹੀ ਹੈ। ਜਰਨੈਲ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਕੀਮਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਖਾਂ ਪੂੰਝਣ ਵਾਲੇ ਮੈਡਲਾਂ ਨਾਲ ਤੋਲੀ ਨਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਭੂਮੀ ਪਿੰਡ ਕਾਹਮਾ ਵਿਖੇ ਪਿੰਡ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਹਰ ਸਾਲ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ 30 ਜੂਨ, 2020 ਈ. ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸਿਆਣਾ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੁੱਤ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਜਿਸ ਤਿੱਬਤ, ਲੱਦਾਖ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ 15 ਜੂਨ, 2020 ਈ. ਨੂੰ ਕਪਟੀ ਮਿੱਤਰ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਚੀਨ ਵੱਲੋਂ ਅਚਾਨਕ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੇ 20 ਜਵਾਨ ਸਮੇਤ ਇਕ ਕਰਨਲ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿਤੇ ਗਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਚਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ 21-25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵੀ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ। ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੋਲ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਪਾ ਕੇ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਲਾਹੀ ਬਾਣੀ ਸੁਣਾ ਕੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਔਲਾਦ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਜਾਤ-ਪਾਤ ਰਹਿਤ ਸਮਾਜ ਭਾਵ ਸਮਾਜਿਕ ਬਰਾਬਰੀ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਕੇਵਲ ਆਤਮਿਕ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਜ਼ਿਹਨੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਗ਼ੈਰਤ, ਗੌਰਵ, ਅਣਖ ਨਾਲ ਜਿਉਣ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਜੀਵਨਜੁਗਤ ਵੀ ਸਮਝਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਉੱਥੇ ਆਗਮਨ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਤਾਜ਼ਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਬੋਧੀ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ‘ਨਾਨਕ ਲਾਮਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਮਗਰੋਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ 1712 ਈ. ਉਸੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸੁਰਬੀਰ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਜਰਨੈਲਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਰਨੈਲ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ ਨੇ 1841 ਈ. ਵਿਚ ਸਖਤ ਖੂਨ-ਡੋਲਵੀਂ ਲੜਾਈ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਕਿਲ੍ਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਜ ਦਾ ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ 1962 ਈ. ਵਿਚ ਹਿੰਦ-ਚੀਨ ਲੜਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਕਮਾਨ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ (G.O.C.IN.C.) ਜਰਨਲ ਬੀ.ਐਮ. ਕੌਲ ਜੋ ਨਹਿਰੂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸੀ, ਦੀਆਂ ਗ਼ਲਤ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਢੇਰ ਬੇਵਕੂਫੀਆਂ ਸਮੇਤ ਛਲੀਏ-ਕਪਟੀ ਚੀਨ ਉਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਵਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਏਕੜ ਭਾਰਤੀ ਭੂਮੀ ਚੀਨ ਦੇ ਨਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਜਾਇਜ਼ ਕਬਜ਼ੇ ਹੇਠ ਹੈ। ਉਸੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਦੀ ਬੜੀ ਸੂਝ-ਬੂਝ, ਦਿਲਾਵਰੀ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ‘ਖੰਡਾ ਖੜਕਾ ਕੇ' ਇਕ ਨਵਾਂ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁਰਾਣੇ ਸਾਥੀ ਅਫ਼ਸਰ, ਫੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨ ਅੱਜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਗੋਂ ਦਿਲੋਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਅਜੋਕੇ ਫੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਸੀਹਾ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਸਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਇਕ ਉੱਚਤਮ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਕ ਖਿਡਾਰੀ, ਨਿਪੁੰਨ ਘੋੜਸਵਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗ ਦੇ ਖ਼ਤਰੇ ਨੂੰ ਵੀ ਇਕ ਖੇਡ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਅਤੇ ਲਗਨ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਵੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਜਿੱਤ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਇਕ ਵਾਰ ਜਰਨਲ ਕੇ.ਐਸ. ਯੱਮਈਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਏ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਇਕ ਰਿਛ ਦੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਸਨ।

ਜਰਨਲ ਯਮੱਈਆ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਹ ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰ ਕੇ ਜਿੱਤ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਜਰਨਲ ਵੀ.ਕੇ. ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਰਾਓ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਵਰਗਾ ਤਾਂ ਉਹੋ ਹੀ ਸੀ, ਉਸ ਵਰਗਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਦਿਆਂ ਅਗੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: General Bikram Singh had the bravery of the highest order and supreme gallantry ਜਰਨਲ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਵਿਚ ਉੱਚਤਮ ਦਰਜੇ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਪਰਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਸੀ।

ਮੈਂ (ਲੇਖਕ) ਆਪਣੀ ਪੋਤਰੀ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਬੀਬਾ ਅਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪੋਤਰੇ ਕਾਕਾ ਪ੍ਰਭਇੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵੀ ਧੰਨਵਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਰਾਹੀਂ ਜਰਨਲ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਈ। ਅੰਤ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਸਲਾਹ ਦੇਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਮਾਰਨ ਕਿ ਉਹ ਕੌਣ ਹਨ? ਉਹ ਮਹਾਨ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਦੀ ਸਰਬ-ਸਾਂਝੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਸ਼ਨ ਮਿਨਾਰ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘ, ਸਿੰਘਣੀਆਂ, ਸਹੀਦਾਂ, ਭੁਝੰਗੀਆਂ, ਮਾਵਾਂ-ਭੈਣਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਯੋਗ ਵਾਰਸ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਡੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ-ਭਗਤਾਂ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲਾਂ, ਖਿਡਾਰੀਆਂ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲੇ ਮਰਜੀਵੜਿਆਂ, ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਅਤੇ ਭਗਤ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਵਰਗੇ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ ਪਰਉਪਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿਵੇਕਲੀਆਂ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਮੈਦਾਨ-ਏਜੰਗ, ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਬਾਗ਼ਬਾਨੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਗ਼ੈਰ ਸਰਕਾਰੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ (N.G.O.) ਪਹੁੰਚੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਖ਼ਤਰੇ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਨਸਲ, ਇਲਾਕਾਵਾਦ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਹਰ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਸਰਬਪ੍ਰਕਾਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਵਾਲੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹਨ। ਫਿਰ ਮਹਾਨ ਵਿਰਸੇ, ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਵਾਰਸ ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਉੱਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ, ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ, ਗੈਂਗਸਟਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦੋਸ਼ ਕਿਉਂ ਲੱਗਣ? ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਅੰਦਰ ਫੈਲ ਰਹੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਕਮੀਆਂ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ, ਆਚਰਣਕ ਗਿਰਾਵਟ ਕੁਰਾਹੇ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਹੋ ਰਹੇ ਸਾਡੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਪੰਥ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੋਖੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬੈਠੇ ਪਹਾੜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਾਰਸ ਖੂਬ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਅਸੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪੇ, ਅਧਿਆਪਕ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਬੁੱਧੀਜੀਵੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚੰਗੀ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਰਹੇ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੁੱਕਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹੀ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾ ਰਹੇ। ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨ ਬੱਚੇ-ਬੱਚੀਆਂ ਇਹ ਸਚਾਈ ਜ਼ਰੂਰ ਸਮਝਣ ਕਿ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸੱਚੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ-ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਵਾਰਸ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਇਖਲਾਕੀ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼— ਜੇ ਜੀਵੈ ਪਤਿ ਲਥੀ ਜਾਇ॥ ਸਭੁ ਹਰਾਮੁ ਜੇਤਾ ਕਿਛੁ ਖਾਇ॥ ਦ੍ਰਿੜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਾਕਮਾਂ ਦੀ— ਦੁਸਟਾ ਸੇਤੀ ਪਿਰਹੜੀ ਜਨ ਸਿਉ ਵਾਦੁ ਕਰੰਨਿ ਤਥਾ ਦੁਸਟਾ ਨਾਲਿ ਦੋਸਤੀ ਨਾਲਿ ਸੰਤਾ ਵੈਰੁ ਕਰੰਨਿ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵੀ ਸਮਝਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਕੀ ਸਾਡੀ ਹਾਲਾਤ ਨਾਉ ਫਕੀਰੈ ਪਾਤਿਸਾਹੁ ਮੂਰਖ ਪੰਡਿਤੁ ਨਾਉ॥ ਅੰਧੇ ਕਾ ਨਾਉ ਪਾਰਖੂ ਏਵੈ ਕਰੇ ਗੁਆਉ॥ ਇਲਤਿ ਕਾ ਨਾਉ ਚਉਧਰੀ ਕੁੜੀ ਪੂਰੇ ਥਾਉ॥ ਨਾਨਕ ਗੁਰਮੁਖਿ ਜਾਣੀਐ ਕਲਿ ਕਾ ਏਹੁ ਨਿਆਉ॥ ਵਾਲੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਗਈ? ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਾਰੇ ਇਕ ਵਾਦਵਾਨ ਰਹਿਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਅੰਧੇਰੇ ਵਿਚ ਟੱਕਰਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਝਾਤੀ ਮਾਰਨੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਆਪਣੀਆਂ ਕਮੀਆਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਸਮਝਣਾ, ਕਬੂਲਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਣੀ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਰਸਤਾ ਲੱਭਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਅਗਵਾਈ ਸਾਨੂੰ ਮਹਾਨ ਪਵਿੱਤਰ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰੂ ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਸੁਮੱਤ ਬਖਸ਼ੇ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨੀ ਹੈ। ਆਉ! ਹੰਭਲਾ ਮਾਰੀਏ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਵਡਮੁੱਲੇ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਯੋਗ ਵਾਰਸ ਬਣੀਏ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹੋਣੀ ਆਪ ਹੀ ਘੜੀਏ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਹਿੱਤ ਇਉਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਚੱਤ੍ਰ ਚੱਕ੍ਰ ਵਰਤੀ॥ ਚੱਤ੍ਰ ਚੱਕ੍ਰ ਭਰਤੀ॥
ਚੱਤੂ ਚੱਕ ਪਾਲੇ॥ ਚੱਤ ਚੱਕ ਕਾਲੇ॥
ਚੱਤ੍ਰ ਚੱਕ੍ਰ ਪਾਸੇ॥ ਚੱਕ੍ਰ ਚੱਕ੍ਰ ਵਾਸੇ॥
ਚੱਤ੍ਰ ਚੱਕ ਮਾਨਯੋ॥ ਚੱਤੁ ਚੱਕ ਦਾਨਯੋ॥ (ਜਾਪੁ ਸਾਹਿਬ)

ਆਓ ! ਸਤਿਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਦਿਖਾਏ ਰਸਤੇ (ਪੰਥ) ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਅਤੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣੀਏ। ਇਸੇ ਵਿਚ ਹੀ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਹੈ।

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਸੰਗ !