ਬਾਬਾਣੀਆ ਕਹਾਣੀਆ ਪੁਤ ਸਪੁਤ ਕਰੇਨਿ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 951)

ਪੰਜਾਬ - ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ - ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਦੇਸ਼, ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਨਾਲੋਂ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਪੌਣ-ਪਾਣੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਜੁੱਸੇ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਅਤੇ ਪਹਿਨਣ ਭਾਵ ਜੀਣ-ਥੀਣ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਜ਼ਰਖ਼ੇਜ਼ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਹਰਿਆਵਲ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇ। ਭਾਵੇਂ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਇਨਕਲਾਬੀ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਹਰਿਆਲੀ-ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦੀ ਅਨੋਖੀ ਕਹਾਣੀ ਹੋਵੇ, ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚੋਂ ਮੋਹਰੀ ਅਤੇ ਅੱਡਰਾ ਪੰਜਾਬ, ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦਾ ਪੰਜਾਬ ਇਹ ਛੈਲ-ਛਬੀਲੇ, ਬਾਂਕੇ ਗੱਭਰੂਆਂ-ਮੁਟਿਆਰਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਸੀ। ਇਸ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਧਾੜਵੀਆਂ, ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਤਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਲੜਾਇਆ ਅਤੇ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਪਰੰਤੂ ਪੰਜਾਬ ਸਾਰੀਆਂ ਔਕੜਾਂ, ਉਲਝਣਾਂ, ਦੁਸ਼ਵਾਰੀਆਂ, ਲਾਚਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਭਰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇੱਥੋਂ ਦੀਆਂ ਫਿਰਕੂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ, ਅਖੌਤੀ ਰਿਧੀਆਂਸਿਧੀਆਂ ਵਾਲੇ ਢੋਂਗੀਆਂ, ਬਾਬਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਵਾਦ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਸੰਨ 1469 ਈ. ਨੂੰ ਰਾਇ ਭੋਇ ਦੀ ਤਲਵੰਡੀ (ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰੱਬੀ ਜੋਤ ਸੀ ਜੋਤਿ ਰੂਪਿ ਹਰਿ ਆਪਿ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕੁ ਕਹਾਯਉ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਮੁਕੰਮਲ ਇਨਕਲਾਬ ਦੀ ਸੰਪੂਰਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ (ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ) ਵਾਲਾ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤਥਾ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖ ਭਾਵ ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਉੱਤੇ ਇਕ ਨਵੀਂਨਿਵੇਕਲੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਰਾਹ-ਦਸੇਰਾ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ‘ਸਿੰਘ ਨਾਦ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁੱਢੋਂ ਹੀ ਕਾਇਆ-ਕਲਪ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਦੁਨੀਆ ਅੰਦਰ ਮਾਨਵਤਾ ਅੱਗੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਡਰ-ਭੈਅ ਮੌਤ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਹੱਥ-ਕੰਡੇ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤੀ ਕਥਨ ਹੈ— “ਜਾਨ ਹੈ ਤਾਂ ਜਹਾਨ ਹੈ।” ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਪੁਜਾਰੀ ਵਰਗ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਨਰਕ-ਸਵਰਗ ਦਾ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖਾ ਖੜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਦੀ ਗੰਢ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪੀਡੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਅੰਦਰ ਇਸ ਜਨਮ ਨੂੰ ਰੋਲ ਕੇ, ਤਬਾਹ ਕਰ ਕੇ ਅਗਲਾ ਜਨਮ ਵਧੀਆ ਅਤੇ ਸਫਲ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਇਕ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਖੜਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਰੋਗ ਲੋਭ, ਲਾਲਚ ਤਥਾ ਤਮਾ (ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ) ਦਾ ਹੈ, ਗੁਰਮਤਿ ਅੰਦਰ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ/ਤਮਾ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਰੋਗ ਏਹ ਤਿਸਨਾ ਵਡਾ ਰੋਗੁ ਲਗਾ ਮਰਣੁ ਮਨਹੁ ਵਿਸਾਰਿਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ-ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਮੌਤ ਅਤੇ ਅਮੁੱਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ ਕਾਰਨ ਸ਼ੁੱਭ ਧਰਮ, ਕਰਮ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਭਾਰਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਬਾਹਰੀ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਅਤੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਖਾਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਈਨ ਮੰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਅਸੀਮ ਕਹਿਰ ਹੇਠ ਜਿਊਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮੌਤ ਦਾ ਡਰ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ/ਤਮਾ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਉਣ ਦੀ ਜੁਗਤ ਵੀ ਦੱਸੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥
ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1412)

ਤਥਾ

ਪਹਿਲਾ ਮਰਣੁ ਕਬੂਲਿ ਜੀਵਣ ਕੀ ਛਡਿ ਆਸ॥
ਹੋਹੁ ਸਭਨਾ ਕੀ ਰੇਣੁਕਾ ਤਉ ਆਉ ਹਮਾਰੈ ਪਾਸਿ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1102)

ਤਥਾ

ਤਨੁ ਮਨੁ ਧਨੁ ਸਭੁ ਸਉਪਿ ਗੁਰ ਕਉ ਹੁਕਮਿ ਮੰਨਿਐ ਪਾਈਐ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 918)

ਤਥਾ

ਮਰਣੁ ਨ ਮੰਦਾ ਲੋਕਾ ਆਖੀਐ ਜੇ ਮਰਿ ਜਾਣੈ ਐਸਾ ਕੋਇ॥

ਤਥਾ

ਮਰਣੁ ਮੁਣਸਾ ਸੂਰਿਆ ਹਕੁ ਹੈ ਜੋ ਹੋਇ ਮਰਨਿ ਪਰਵਾਣੋ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 579)

ਇਸ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਜ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਸਾਏ ਹੇਠ ਪਲ-ਪਲ ਜਿਉ ਰਹੀ ਭਾਰਤੀ ਜਨਤਾ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵੀਂ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰੂਹ ਫੂਕ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਸਾਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਰਵਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਫਤਿਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸਗੋਂ ਧਾਰਾਸ਼ਾਈ ਵੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਆਖੇ ਹਾਜੀਆਂ ਸੁਭਿ ਅਮਲਾ ਬਾਝਹੁ ਦੋਨੋ ਰੋਈ ਅਤੇ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਜੀ ਨੇ ਦੇਹ ਸਿਵਾ ਬਰ ਮੋਹਿ ਇਹੈ ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਟਰੋਂ॥ ਨ ਡਰੋਂ ਅਰਿ ਸੋ ਜਬ ਜਾਇ ਲਰੋਂ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਅਪਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ॥ ਦਾ ਇਕ ਨਿਰਾਲਾ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਰਾਹ ਦਰਸਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ‘ਸਿੰਘ ਨਾਦ’ ਨੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕੀਤੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ-ਸਮਾਜਿਕ, ਸੰਸਾਰਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਣਾ ਕੇ ਗੈਰਤ, ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਅਣਖ ਨਾਲ ਜਿਊਣ ਦਾ ਰਾਹ ਦਿਖਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਨਕਿ ਰਾਜੁ ਚਲਾਇਆ ਸਚੁ ਕੋਟੁ ਸਤਾਣੀ ਨੀਵ ਦੈ ਵਾਲਾ ਸੱਚ, ਇਨਸਾਫ, ਗੈਰਤ ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਸਭ ਸੁਖਾਲੀ ਵੁਠੀਆ ਇਹੁ ਹੋਆ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜੁ ਜੀਉ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਰਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ। ਅਲ੍ਹਾਮਾ ਇਕਬਾਲ ਠੀਕ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਫਿਰ ਉਠੀ ਆਖਿਰ ਸਦਾ ਤੌਹੀਦ ਕੀ ਪੰਜਾਬ ਸੇ, ਹਿੰਦ ਕੋ ਇਕ ਮਰਦ-ਏ-ਕਾਮਿਲ ਨੇ ਜਗਾਇਆ ਖ਼ੂਬ ਸੇ। ਭਾਵ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦੱਸ ਕੇ ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪੱਕੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਕੇ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਮਰ ਕੇ ਹੀ ਜਿਊਣਾ ਸਿੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ‘ਸਿੰਘ ਨਾਦ’ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਵੀਂ ਰੂਹ ਫੂਕੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸਜੀਵ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਜਾਹਲ, ਜ਼ਾਲਮ, ਖੂੰਖਾਰ ਹਮਲਾਵਰ ਦਾ ਕੇਵਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਧੂਲ ਚਟਾਉਣ, ਹਰਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਜੁਗਤ ਵੀ ਦੱਸੀ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜਿੱਤ ਕੌਮ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਤਾੜਿਆ, ਹਰਾਇਆ ਅਤੇ ਰੋਲ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਧੀਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਵੀ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਚੱਪੜ ਚਿੜੀ ਦੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ 12 ਮਈ, 1710 ਈ. ਸੂਬਾ-ਸਰਹੰਦ ਪਠਾਣ ਵਜੀਦ ਖਾਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਲੜ ਰਹੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਠਾਣਾਂ ਦਾ ਉਹ ਹਾਲ ਕੀਤਾ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਗਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਵੀ ਯਾਦ ਰੱਖਣਗੀਆਂ। ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗ਼ੁਲਾਮ ਬਣਾ ਕੇ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮੁਗ਼ਲ ਸਲਤਨਤ ਦੀ ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਵੱਡੀ ਹਾਰ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ! ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਧਰਮ, ਬੋਲੀ ਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਆਦਿ ਤਿਆਗ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਅਧੀਨਗੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਇਉਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ :

ਖਤ੍ਰੀਆ ਤ ਧਰਮੁ ਛੋਡਿਆ ਮਲੇਛ ਭਾਖਿਆ ਗਹੀ॥
ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸਭ ਇਕ ਵਰਨ ਹੋਈ ਧਰਮ ਕੀ ਗਤਿ ਰਹੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 663)

ਤਥਾ

ਘਰਿ ਘਰਿ ਮੀਆ ਸਭਨਾਂ ਜੀਆਂ ਬੋਲੀ ਅਵਰ ਤੁਮਾਰੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1191)

ਤਥਾ

ਅੰਤਰਿ ਪੂਜਾ ਪੜਹਿ ਕਤੇਬਾ ਸੰਜਮੁ ਤੁਰਕਾ ਭਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 471)

ਸਾਡੀ ਗ਼ੈਰਤ ਇਤਨੀ ਗਰਕ ਹੋ ਚੁਕੀ ਸੀ ਕਿ ਰਾਜਪੂਤ ਰਾਜੇ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਯੋਧਾ ਬਾਈ ਦਾ ਡੋਲਾ ਹੀ ਅਕਬਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਵਜੀਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਪੈਸੇ ਦੇ ਲਾਲਚ ਕਾਰਨ ਨਿਘਰੀ ਹਾਲਤ ਬਾਰੇ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਇਉਂ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ :

ਇਸਤ੍ਰੀ ਪੁਰਖੈ ਦਾਮਿ ਹਿਤੁ ਭਾਵੈ ਆਇ ਕਿਥਾਊਂ ਜਾਈ। (ਵਾਰ 1:30)

ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਗੁਰੂ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਮਨ ਕਾ ਝੂਠਾ ਝੂਠੁ ਕਮਾਵੈ॥ ਮਾਇਆ ਨੋ ਫਿਰੈ ਤਪਾ ਸਦਾਵੈ ॥ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਪਣਾ ਰਾਜ ਧਰਮ ਸੱਚ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਤਜ ਕੇ ਜਾਇਜ਼-ਨਜਾਇਜ਼ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਲੁੱਟ ਕਰ ਕੇ ਮਾਇਆ ਦੇ ਢੇਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਵਿ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਜਿਉ ਕੂਕਰੁ ਹਰਕਾਇਆ ਧਾਵੈ ਦਹ ਦਿਸ ਜਾਇ ॥

ਲੋਭੀ ਜੰਤੁ ਨ ਜਾਣਈ ਭਖੁ ਅਭਖੁ ਸਭ ਖਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 50)

ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਿੜੀਆ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਗ਼ਰੀਬ ਤਥਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸਾਰੀਆਂ ਜਿਲ੍ਹਣਾਂ-ਜ਼ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਇਕ ਐਸੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ ਜਿਹੜਾ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਚਿਰ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਐਨ ਉਲਟ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਕਿਰਤੀ, ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ, ਭਗਤ, ਸੁਰਮਾ (ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ) ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਸਚਿਆਰ’ ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਹੜਾ 230 ਸਾਲ ਦੀ ਲੰਮੀ, ਕਠਿਨ, ਸਿਦਕੀ ਘਾਲਣਾ ਪਿੱਛੋਂ 30 ਮਾਰਚ, 1699 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾਨ ਦੀ ਧਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਸੀਸ ਭੇਟ ਕਰ ਦੇਣ ਉਪਰੰਤ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ‘ਖ਼ਾਲਸੇ’ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਕੇ, ਸਿਰਜ ਕੇ, ਸੰਵਾਰ ਕੇ, ਸਜਾ ਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਖ਼ਾਲਸੇ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਰੂਪ ਹੈ ਖ਼ਾਸ ਤਥਾ ' ਖ਼ਾਲਸਾ ਮੇਰੋ ਸਤਿਗੁਰ ਪੂਰਾ ਕਹਿ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਇਹ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਇਕ ਮੁਕੰਮਲ ਇਨਕਲਾਬ ਸੀ। ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਸੀ। ਇਸ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਸੀ ਜਬ ਆਵ ਕੀ ਅਉਧ ਨਿਦਾਨ ਬਨੈ ਅਤ ਹੀ ਰਨ ਮੈ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰੋਂ ਤਥਾ ਸਸਤ੍ਰਨ ਸੋ ਅਤਿ ਹੀ ਰਨ ਭੀਤਰ ਜੂਝਿ ਮਰੋ ਕਹਿ ਸਾਚ ਪਤੀਜੈ ਤਥਾ ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਟਰੋਂ ਅਤੇ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਅਪਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ ਇਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਮੁਖ ਤੇ ਹਰਿ ਚਿਤ ਮੈ ਜੁਧੁ ਬਿਚਾਰੈ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਨ ਸੂਰਮਾ ਅਤੇ ਕਮਾਲ ਦਾ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਅਤੇ ਕਿਰਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਭਾਰਤ ਦੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਜੀਵਨ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਐਨ ਉਲਟ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਵੱਲੋਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਐਸੇ ਭਾਗ ਲਗਾਏ, ਐਸਾ ਵਰਦਾਨ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ ਕਿ ਜਿਸ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਯੋਧੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਨਾਮੀ ਖਿਡਾਰੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਪਦਮ ਸ੍ਰੀ, ‘ਦਰੋਣਾਚਾਰੀਆ’, ‘ਅਰਜਨ ਅਵਾਰਡ’ ਆਦਿ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤੇ ਅਵਾਰਡ ਜਿੱਤ ਕੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਅਮੀਰ ਬਣਾਇਆ। ਕਮਾਲ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਪੁਰਖਾਂ ਵਰਗੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਇਨਸਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਦੇਸ਼ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਹੀ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਆਪਣੀਆਂ ਹਿੱਕਾਂ ਡਾਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦਾਅ 'ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਰਾਖੀ ਕੀਤੀ, ਉੱਥੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਲਾਮਿਸਾਲ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਅੰਨ ਭੰਡਾਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪੀ. ਐਲ. 480 ਅਧੀਨ ਸੂਰਾਂ ਦੇ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਅਮਰੀਕਨ ਕਣਕ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਖਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਸਨ, ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁਡਾ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਹਿੱਕ ਵਿੱਚੋਂ ਇੰਨਾ ਅਨਾਜ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ‘ਅੰਨ ਦਾਤਾ’ ਕਹਾਉਣ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕਾਂ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਜਵਾਨ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਧਰਤੀਆਂ ਉਤੇ ਆਪਣੇ ਬਾਕਮਾਲ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੰਗ ਕਰ ਦਿਤਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਅਣਖੀਲੇ ਯੋਧੇ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਪੂਤ ਏਅਰ-ਕਮਾਂਡਰ ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਜੋ ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਾਏ ਗਏ ਬੇਜੋੜ ਯੋਗਦਾਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸਿਰਫ ਮਾਣ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਹੋਵੇ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੀਸ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਚਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਨੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸਿੰਘ-ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਧਰਤੀ, ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਐਸੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਏ, ਐਸੇ ਪੂਰਨੇ ਪਾਏ ਅਤੇ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰੀਆਂ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਕਰੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਉਮਰ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਿੱਖ ਕੌਮ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਕੌਮ ਹੋ ਨਿੱਬੜੀ।

ਏਅਰ ਕਮਾਂਡਰ ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ (ਬਾਬਾ) ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਹੁਣ ਫੈਸਲਾਬਾਦ (ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਸਰਦਾਰ ਤਰਲੋਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵਿਖੇ 20 ਮਾਰਚ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਚਪਨ ਵਾਲੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੇਰਵਿਆਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਚੁਸਤ, ਚੰਚਲ, ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਬਾਲਕ ਸੀ। ਬੀ.ਐਸ.ਸੀ. ਦੇ (ਫਾਈਨਲ) ਆਖਰੀ ਸਾਲ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1933 ਈ. ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ (ਭਾਰਤੀ) ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਵਿਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੰਡਨ ਦੀ ਹਵਾਈ ਸੈਨਾ ਦੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਸਕੂਲ (CRANWELL) ਕਰਾਨਵੈਲ (R.A.F.L.) ਰਾਇਲ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਕਾਲਜ ਵਿਚ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ 1934 ਈ. ਵਿਚ ਕਮਿਸ਼ਨ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਤਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋ ਕੇ ਕਾਲਜ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ, ਇੰਸਟਰਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵਾਹ-ਵਾਹ ਖੱਟੀ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਏਅਰ ਵਾਈਸ ਮਾਰਸ਼ਲ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕਮਾਂਡੈਂਟ, ਰਾਇਲ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਕਾਲਜ ਨੇ ਬੜੇ ਮਾਣ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ— “ਉਹ ਸਿਦਕੀ, ਖੁਸ਼ ਦਿਲ, ਸਖਤ ਮਿਹਨਤੀ, ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਕੈਡਿਟਾਂ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਮਾਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਯਤਨ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਲਾਮਿਸਾਲ ਹਵਾਬਾਜ਼ (ਪਾਈਲਟ) ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹਾਕੀ ਦਾ ਵੀ ਇਕ ਉੱਤਮ ਖਿਡਾਰੀ ਸੀ। 1933 ਈ. ਵਿਚ ਕਰਾਚੀ (ਹੁਣ ਪਾਕਿਸਤਾਨ) ਵਿਖੇ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਸੁਕੈਡਰਨ ਵਿਚ 1936 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਸਥਿਤ (ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ) ਇੱਕੋ-ਇੱਕ-ਸੁਕੈਡਰਨ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਤੌਰ ਪਾਈਲਟ ਅਫ਼ਸਰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਜੋ ਬੜੇ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਵੈਸਟਲੈਂਡ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਇਸ ਸੁਕੈਡਰਨ ਵਿਚ 6 ਭਾਰਤੀ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਅਫ਼ਸਰ ਅਤੇ ਨੌਂ ਟੈਕਨੀਸ਼ੀਅਨ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹਵਾਈ ਸਿਪਾਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਰਨਲ ਵਿਲੀਅਮ ਸਲਿਮ ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਕਾਰਜ ਸੁਕੈਡਰਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ— “ਮੈਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ ਸੁਕੈਡਰਨ ਲੀਡਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਿਹਾਰ, ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਲੀਡਰਸ਼ਿਪ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹਾਂ। ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ ਸੁਕੈਡਰਨ ਲੀਡਰ ਦਾ ਸੁਕੈਡਰਨ-1 (ਇਕ) ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਲੋਕ (ਗਰੁੱਪ) ਹਨ। 1937 ਈ. ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਾਪਾਤੀ ਉੱਤੇ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਹਮਲਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦਲੇਰ, ਸੁਘੜ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਹਵਾਬਾਜ਼ ਵਾਂਗ ਬੜੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਪਹਾੜੀ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਜਹਾਜ਼ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਭਾਵੇਂ ਕਰੈਸ਼ ਲੈਂਡਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਕਬਾਇਲੀਆਂ ਤੋਂ ਬਚ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਲ ਤੁਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚੇ।

ਜਰਨਲ ਵਿਲੀਅਮ ਸਲਿਮ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖ ਸੁਕੈਡਰਨ ਲੀਡਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ 6 ਏਅਰ ਸੁਕੈਡਰਨ ਇੰਡੀਅਨ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਦੇ ਹੋਕਰ ਹਰੀਕੇਨ ਏਅਰ ਕਰਾਫਟ ਨੂੰ 14ਵੀਂ ਭਾਰਤੀ ਫੌਜ ਦੀਆਂ ‘ਅੱਖਾਂ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1947-48 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ 26 ਅਕਤੂਬਰ, 1947 ਈ. ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਬਟਾਲੀਅਨ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਕਰਨਲ ਰਣਜੀਤ ਰਾਏ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਪਹਿਲੀ ਸਿੱਖ ਬਟਾਲੀਅਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਸਿੱਖ ਬਟਾਲੀਅਨ ਕਰਨਲ ਹਰਬਖਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਮਾਂਡ ਹੇਠ ਭਾਵ ਪੂਰੇ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਜੋਖਮ ਭਰਿਆ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵੰਗਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਕਾ ਸਿੰਘ-ਸੂਰਮਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸੁਭਾਗ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਇਹ ਕਾਰਜ ਬੜੀ ਫੁਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਿਭਾਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਸ੍ਰੀਨਗਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਫਲਤਾ ਉੱਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਤਤਕਾਲੀ ਵਾਈਸ ਰਾਏ ਲਾਰਡ ਮਾਊਂਟਬੈਟਨ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ— “ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਨਾ ਹੀ ਅਜਿਹਾ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਉੱਚਤਮ ਕਾਰਨਾਮੇ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਗਿਆਤ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਇਤਨੇ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਨੂੰ ਹੀ ਨੀਯਤ ਅਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਇਕ ਮਾਅਰਕੇ ਦਾ ਕੰਮ ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਦ ਉੱਨਤ ਹੋਏ ਏਅਰ ਅਫਸਰ ਕਮਾਂਡਿੰਗ (A.O.C.) I ਓਪਰੇਸ਼ਨਲ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਹੀ ਫੌਜੀ ਕਮਾਂਡਰਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੰਛ (ਪੁਣਛ) ਵਿਖੇ ਹਵਾਈ ਬ੍ਰਿਗੇਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲਿਆਂ, ਝਾੜੀਆਂ, ਝੁੰਡਾਂ, ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮਾ ਤਾਂ ਹਰ ਚੁਣੌਤੀ ਨੂੰ ਸੁਭਾਗ ਸਮਝ ਕੇ ਆਪਣੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਓਟ-ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਕਬੂਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਬੜੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਦਲੇਰ, ਸਿੱਦਕੀ, ਦੇਸ਼ ਭਗਤ, ਸ਼ੇਰ ਦਿਲ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਡਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਦੂਰ ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਪੂਤ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਟਨ ਬੋਝ ਲੈ ਕੇ ਉੱਡਣ ਵਾਲੇ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਟਨ ਗੋਲੀਸਿੱਕਾ ਆਦਿ ਲੱਦ ਕੇ ਆਪ ਜਹਾਜ਼ ਚਲਾ ਕੇ ਲੋੜ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਨਾਲ ਹੋਰ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਹਾਇਕ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਹ ਥਾਂ ਉਤਰਣ ਯੋਗ ਹੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਨੇ ਅਸੰਭਵ ਨੂੰ ਸੰਭਵ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ।

ਏਅਰ ਕਮਾਂਡਰ ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਐਸੇ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉੱਚਤਮ ਕਾਰਜ ਕਰ ਕੇ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਸਖਤ ਲੋੜ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੇ (DAKOTA) ਡਕੋਟਾ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਜਰਨਲ ਕੇ. ਐਸ. ਯਮੱਈਆ ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮੇਜਰ ਜਰਨਲ ਦੇ ਰੈਂਕ ਉੱਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸੀ, ਨੂੰ ਉਡਾ ਕੇ ੨੪੦੦੦ ਫੁੱਟ ਦੀ (ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਉਡਾਨ) ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਾ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ 6 ਡਕੋਟਾ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫਲੀਟ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਿਆਂ ਲੇਹ-ਲੱਦਾਖ ਉੱਤੇ ਉਤਰਨ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਪਾਈਲਟ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 12 ਸੁਕੈਡਰਨ, ਇੰਡੀਅਨ ਏਅਰ ਫੋਰਸ (I.A.F.) ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਰੇਤਲੀ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ੋਜ਼ੀਲਾ ਅਤੇ ਟੋਟੂ ਲਾਅ ਪਾਸ ਉੱਤੇ 11540 ਫੁੱਟ ਦੀ ਉਚਾਈ ਉੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਨਕਸ਼ੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਤਿ ਲੋੜੀਂਦੇ ਸਾਮਾਨ ਤੋਂ ਬੜੀ ਹੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਲੈਂਡਿੰਗ ਕਰਵਾਉਣੀ, ਹਵਾਈ ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੋਰ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਮਿਲ ਸਕਣ। ਏਅਰ ਕਮਾਂਡਰ ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਮਿਲੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੰਮੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਥੇ ਕੇਵਲ ਸਨਮਾਨ-ਪੱਤਰਾਂ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਅਨੁਵਾਦ ਪਾਠਕਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤ ਲਈ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ:

ਸਰਵ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੇਵਾ ਸਨਮਾਨ

ਸਰਵ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੇਵਾ ਸਨਮਾਨ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮਾਰਚ 1944 ਈ. ਵਿਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸੁਕੈਡਰਨ ਲੀਡਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਨਮਾਨ-ਪੱਤਰ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਸੁਕੈਡਰਨ ਲੀਡਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ (1558) ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਈ ਫੌਜ, ਨੰ. 6 ਸੁਕੈਡਰਨ ਇਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਓਪਰੇਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਸਫ਼ਲਤਾ-ਪੂਰਵਕ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਦੇ ਹੋਏ ਯੁੱਧ-ਕਲਾ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਲੀਡਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸੁਕੈਡਰਨ ਦੀ ਜੁਝਾਰੂ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਫ਼ਸਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਡਮੁੱਲੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਮਹਾਂਵੀਰ ਚੱਕਰ 26 ਜਨਵਰੀ, 1950 ਈ. ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫੌਜਾਂ ਲਈ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਤਮਗੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਦੇ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਫੌਜੀ ਤਮਗੇ ਮਹਾਂਵੀਰ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।

ਸਨਮਾਨ-ਪੱਤਰ

ਏਅਰ ਕਮਾਂਡਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ, ਡੀ.ਐਸ.ਓ. (1559), ਜੀ.ਡੀ. (ਪੀ.) ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਏ.ਓ.ਸੀ. ਨੰ. 1 ਗਰੁੱਪ ਕੰਟਰੋਲਿੰਗ ਓਪਰੇਸ਼ਨਜ਼ ਵਜੋਂ ਆਪਣੀ ਸਮੁੱਚੀ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਏਅਰ ਕਮਾਂਡਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਕੀਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ-ਪੂਰਵਕ ਡਿਊਟੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਪੁਣਛ ਅਤੇ ਲੇਹ ਵਿਖੇ ਐਮਰਜੈਂਸੀ ਲੈਂਡਿੰਗ ਗਰਾਊਂਡ ’ਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਉਡਾਉਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਪਾਈਲਟ ਸੀ। ਇਹ ਕੰਮ ਇਸ ਦੀ ਡਿਊਟੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਇਸ ਕੰਮ ਵਿਚ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਜੂਨੀਅਰ ਪਾਈਲਟਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਇਸ ਨੇ ਇਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।

ਲੈਟ, ਜਰਨਲ ਹਰਬੰਤ ਸਿੰਘ (ਹੁਣ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ) ਨੇ ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਕਿ— “ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ-ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦਾ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਲਾਮਿਸਾਲ ਫਾਈਟਰ-ਪਾਈਲਟ (ਜੰਗਜੂ ਹਵਾਬਾਜ਼) ਸੀ। ਉਹ ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦਾ ਦਲੇਰ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਲਈ ਦਹਿਸ਼ਤ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਪਾਈਲਟ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਕਾਕਪਿਟ ਵਿਚ ਬੈਠਣ ਉਪਰੰਤ ਉਹ ਉਸ ਬੜੀ ਮਹੀਨ ਮਸ਼ੀਨਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।"

ਅਰਾਕਾਨ (ARAKAN) ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਮਾਰਚ, 1944 ਈ. ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ (ਡਿਸਟਿੰਗੁਇਸ਼ ਸਰਵਿਸ ਆਰਡਰ) D.S.O. “ਪਰਮ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੇਵਾ ਸਨਮਾਨ" ਦੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਅਵਾਰਡ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ, ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਚ ਲਾਮਿਸਾਲ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸਦਕਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂਵੀਰ ਚੱਕਰ (M.V.C.) (ਭਾਰਤੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਸਨਮਾਨ) ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਭਾਰਤੀ ਹਵਾਬਾਜ਼ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਫੌਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਿਤਾਬ ਦਾ ਪੰਨਾ ਸੁਨਹਿਰੀ ਅਤੇ ਮਾਣ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨ ਭਰਪੂਰ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਕਰੇ ਬਗੈਰ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਜੋਖਮ ਅਤੇ ਚਣੌਤੀਆਂ ਨੂੰ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆ, ਨਿਭਾਇਆ ਨੂੰ ਅਤੇ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਅਪਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ॥ ਅਨੁਸਾਰ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਹਿੱਕ ਡਾਹ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਕਰ ਕੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਧੂਲ ਚਟਾ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਬਾਖੂਬੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਕੌਮ ਦਾ ਸਿਰ ਵੀ ਮਾਣ ਨਾਲ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ।

1947-48 ਈ. ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਕ ਮਜਬੂਤ ਫੋਰਸ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਠਿਨ ਪਰੰਤੂ ਮਾਣਮੱਤਾ ਕਾਰਜ ਸੌਂਪਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਹ ਵਿੰਗ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਆਰਮਡ ਫੋਰਸਿਜ਼ ਨੈਸ਼ਨਲਾਈਜੇਸ਼ਨ ਕਮੇਟੀ (ਭਾਵ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਰਾਜ ਦੀ ਥਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸੰਗਠਿਤ (ਮੁੜ ਉਸਾਰੀ ਕਰਨ) ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ G.H.Q. Affairs SelectionBoard, ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਦਾ ਡਿਪਟੀ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ (ਭਾਵ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਗਠਨ ਕੀਤੇ ਬੋਰਡ ਦਾ ਉਪ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਕੇ ਏਅਰ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੋਸਟਿੰਗ ਜੰਮੂ-ਕਸ਼ਮੀਰ ਵਿਖੇ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪਰੰਤੂ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਦੇ ਮੁੜ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਦੀ ਭਰਤੀ ਕਰਨ, ਫੌਜੀ ਸਾਜ-ਓ-ਸਾਮਾਨ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਓ-ਫਰੋਖਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰਕੂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਧੀਨ ਭਰਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਾਰਨ ਨਿਯਮਾਂ ਤੋਂ ਉਲਟ ਬਦਲੀਆਂ ਕਰਨ, ਫੌਜ ਵਿਚ ਸਟੈਂਡਰਡ ਅਤੇ ਜਾਬਤਾ (ਡਿਸਪਲਿਨ) ਕਾਇਮ ਕਰਨ, ਫੌਜ ਦੀ ਮਜਬੂਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਦਿ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਸੀਨੀਅਰ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨਾਲ ਮੱਤਭੇਦ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕਲੇਸ਼ ਵਿਚ ਉਲਝਣ ਦੀ ਥਾਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਜਿਸ ਫੌਜ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਜਿੱਤਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਦਾਅ ਉੱਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਨਾਮਣਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਖੱਟਿਆ ਸਗੋਂ ਫੋਰਸ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਵੀ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਵੀ ਦਿਵਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਬੜੇ ਭਾਰੀ ਮਨ ਪਰੰਤੂ ਅਣਖ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰਤ ਨਾਲ ਹਵਾਈ ਫੌਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਹਿਕਮਿਆਂ ਅੰਦਰ ਇਮਾਨਦਾਰ, ਗੈਰਤ, ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਅਣਖ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਫਸਰ ਹੁਣ ਵੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਇਮਾਨਦਾਰ ਅਫ਼ਸਰ ਨੂੰ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਨਾ ਅਤਿ-ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ।

ਇਹ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦਾ ਬਹਾਦਰ, ਨਿਡਰ, ਮੌਤ ਨੂੰ ਮਖੌਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ, ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ ਪ੍ਰਤੀ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ, ਨਿਪੁੰਨ ਹਵਾਬਾਜ਼, ਦੂਰ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਕਮਾਂਡਰ ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਟਿਆਲਾ ਨਰੇਸ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਯਾਦਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਨਵੇਂ ਬਣੇ ਸੂਬੇ ਪੈਪਸੂ, ਜਿਸ ਦੇ ਉਹ ਰਾਜ ਪ੍ਰਮੁੱਖ (Lt. Govonor) ਸਨ, ਵਿਚ ਨਿੱਜੀ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਇੱਥੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿ ਕੇ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਅੰਤ ਨੂੰ 16 ਮਾਰਚ, 1952 ਈ. ਨੂੰ ਜੰਮੂ ਤੋਂ ਦਿੱਲੀ ਆਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਹਾਜ਼ ਭਾਰੀ ਤੂਫਾਨ ਵਿਚ ਫਸ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਪਰਮ ਵਸ਼ਿਸ਼ਟ-ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਿੱਖ ਏਅਰ ਕਮਾਂਡਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਆਗੋਸ਼ ਵਿਚ ਭੇਜ ਕੇਜੀਵਤ ਸਾਹਿਬੁ ਸੇਵਿਓ ਅਪਨਾ ਚਲਤੇ ਰਾਖਿਓ ਚੀਤਿਵਾਲੇ ਕਰਮਯੋਗੀ ਇਕ ਸ਼ਾਨਦਾਰ, ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤੀ, ਮਾਣਮੱਤੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸ. ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਅਤਿ ਅਫਸੋਸ ! ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਇਕ/ਨਾ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਕੌਮੀ ਘਾਟਾ ਹੈ। ਇਹ ਗੱਲ ਬੜੀ ਹੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ ਕਿ ਫੌਜ ਨੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲਾਇਆ ਹੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਡੇ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਤਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਤਰੋੜ-ਮਰੋੜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਣ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਨੂੰ ਬਰਬਾਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਵਡਿਆਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਹ ਵਤੀਰਾ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਕੌਮ ਦੇ ਹਿੱਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਕਾਰਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਜਰਨੈਲਾਂ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਸਮਾਗਮ ਅਤੇ ਸੈਮੀਨਾਰ ਵੀ ਕਰਵਾਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਕੇਂਦਰੀ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ’ ਵਿਚ ਲਗਵਾਈਆਂ ਸਨ ਪਰੰਤੂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਫਸੋਸ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਬਡੂੰਗਰ ਤੋਂ ਦੋ ਕਿਲੋਮੀਟਰ, ਮੇਰੇ ਸਕੂਲ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਹਾਈ ਸਕੂਲ, ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਦੋ ਫਰਲਾਂਗ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਦੂਖ ਨਿਵਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਜਿੱਥੇ ਸਾਡੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ, ਤੋਂ ਕੇਵਲ 200 ਗਜ (ਦੋ ਸੌ ਗਜ) ਦੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਬਣੀ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਕਲੋਨੀ ਵਿਖੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਠੀ ਹੈ, ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਬਹੁਤੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਸ ਉੱਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਅਫਸੋਸ ਹੀ ਰਹੇਗਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜਮਾਤੀ-ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰ ਮੇਜਰ ਜਰਨਲ (ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤ) ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸਿੱਧੂ) ਦਾ ਅਤੀ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਏਅਰ ਕਮਾਂਡਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੋਤਰੇ ਕਾਕਾ ਜੋਤਇੰਦਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਐਮ. ਬੀ. ਏ. ਦਾ ਵੀ ਧੰਨਵਾਦੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਏਅਰ ਕਮਾਂਡਰ ਸਰਦਾਰ ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ (ਬਾਬਾ) ਬਾਰੇ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਲੇਖ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖ ਕੇ ਪਾਠਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਭੇਟ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।