ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਐਸੀ ਕੌਮ ਹੋਵੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਰਹਿਬਰਾਂ ਨੇ 230 ਸਾਲ ਲੰਮਾ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਬਿਖੜਾ ਪੈਂਡਾ ਤੈਅ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਕ ਨਵੀਂ ਨਿਵੇਕਲੀ, ਅੱਡਰੀ ਕੌਮ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਅਤੇ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸੁਭਾਗ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਹਾਸਲ ਹੈ। ਜਗਤ ਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ, ਤੇਗ਼ ਦੇ ਧਨੀ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ, ਲਾਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਯੋਧੇ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੀਕ ਜੋ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਪ੍ਰਸਾਰ ਦਾ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਉਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿੱਖ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਖੰਡਾ ਖੜਕਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਅਨੂਠੇ ਸੁਮੇਲ ਵਾਲਾ, ਕਿਰਤੀ, ਗ੍ਰਹਿਸਥੀ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਵਾਲਾ— ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥ ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ ॥ ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ ॥ ਵਾਲੀ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੀ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਬਖਸਿਸ ਕਰਦਿਆਂ ਇਕ ਸਾਬਤ-ਸੂਰਤ, ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਨ, ਭਾਣਾ ਮੰਨਣ ਅਤੇ ਦੇਹ ਸਿਵਾ ਬਰ ਮੋਹਿ ਇਹੈ ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਟਰੋਂ॥ ਨ ਡਰੋਂ ਅਰਿ ਸੋ ਜਬ ਜਾਇ ਲਰੋਂ ਨਿਸਚੈ ਕਰਿ ਅਪੁਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ॥ ” ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਸਿਧਾਂਤ, ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ-ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਕਿਸਮ ਦੇ ਲੰਮੇ ਇਤਿਹਾਸ ’ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਮਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਉਨਾ ਹੀ ਥੋੜਾ ਹੈ। ਇਸ ਲੰਮੇ ਸਫਰ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਭਗਤ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘ, ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਅਤੇ ਭੁਝੰਗੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਦਭੁਤ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਦੰਗ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਤੀਕ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਦੇ ਪਿਆਸੇ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਅਤੇ ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਨੇ ਇਸ ਅਟੱਲ ' ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਮੰਨਦਿਆਂ ਜਾਬਰ ਅਤੇ ਜਾਲਮ, ਲੁਟੇਰੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਇਸ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਮੁਰਸ਼ਦ ਬਹੁਤ ਬਲੀ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਦਾਤ ਬਖਸ਼ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਅਮਰ ਹੋਣ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜ ਪੰਜ ਸੌ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਲਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ-ਘਾਟ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਾਠੀਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਹੈ। ਆਪ ਭਾਵੇਂ ਰਸਦਾਂ ਘੱਟ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਭੁੱਖੇ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਣ ਪਰ ਇਹ ਭੁੱਖੇ ਦੀ ਭੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਗ਼ਰੀਬ ਮਸਕੀਨ ਬੇਸਹਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਡਟ ਕੇ ਖੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਸਤਰੀ ਵੱਲ ਮਾੜੀ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਨੂੰ ਧੀ, ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਨੂੰ ਭੈਣ ਅਤੇ ਵਡੇਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਸਮਾਨ ਹੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਡਿੱਗੇ ਪਏ ਜਾਂ ਭੱਜੇ ਜਾਂਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦਾ ਇਹ ਬਿਆਨ ਸੁਣ ਕੇ ਨਾਦਰ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਅਸੀਂ-ਤੁਸੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਵਿਗਾੜ ਸਕਦੇ। ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਇਹ ਲੋਕ (ਖ਼ਾਲਸਾ) ਰਾਜ ਕਰਨਗੇ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੰਥਕ ਲੇਖਕ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਜ਼ਕਰੀਆ ਖਾਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਇਉਂ ਪਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਮੁਰਸ਼ਦ ਇਨ ਕਾ ਬਲੀ ਭਯੋ ਹੈ।
ਐਸੀ ਗਯੋ ਕਲਾਮ ਬਤੈ ਹੈ।
ਜਿਸ ਤੇ ਸੁਧਾ ਬਨਾ ਇਹ ਲੈ ਹੈ।
ਸੋ ਮਿਲਾਇ ਲੋਗਨ ਹੈ ਭਾਈ।
ਗਜ਼ਬ ਅਸਰ ਤਿਸ ਕਾ ਹਮ ਦੇਖਾ ਬੁਜ਼ਦਿਲ ਤੇ ਹੋਵਤ ਸੁਰ ਬਸੇਖਾ। (ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)

ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਹੋਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਯੋਧਿਆਂ, ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਮਹਾਨ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੌਮ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉੱਚਤਮ, ਨਿਰਾਲੇ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਵਿਰਸੇ ’ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ। ਗਰਬ ਹੈ, ਗੌਰਵ ਹੈ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਲੇਖਕ ਕਵੀ ਸ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸਿੰਘ ਕਾਸਦ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਹੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਰੁੱਤਾਂ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਭੁੱਲਣ ਤਾਂ ਭੁੱਲ ਜਾਵਣ
ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਮੌਸਮ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਾ ਭੁਲਦਾ ਏ।
ਸਾਡਾ ਸ਼ੌਂਕ ਸੰਗੀਨਾਂ ਅਤੇ ਸੂਲੀਆਂ 'ਤੇ
ਜਦ ਵੀ ਡੁਲਦਾ ਪੂਰੇ ਮੁੱਲ ਦਾ ਏ।
ਬੂਟਾ ਇਹ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਵਾਲਾ
ਨਿਤ ਨਿਤ ਵਧਦਾ ਤੇ ਫੁਲਦਾ ਏ।
ਜਿਤਨਾ ਛਾਂਗੋ ਇਹ ਸੰਘਣਾ ਹੋਈ ਜਾਂਦਾ
ਇਹ ਤਾਂ ਬੂਟਾ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੀ ਕੁਲ ਦਾ ਏ।

ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਪੰਥ ਦੇ ਅਣਖੀਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਯੋਧੇ, ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਸਿਰੜ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਅਡਿੱਗ ਅਤੇ ਅਹਿੱਲ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਦਾ ਇਕ ਇਹ ਵੀ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ, ਨਾਮ ਜਪਣਾ ਅਤੇ ਵੰਡ ਛਕਣਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉੱਦਮ ਕਰਨਾ— ਉਦਮੁ ਕਰੇਦਿਆ ਜੀਉ ਤੂੰ ਕਮਾਵਦਿਆ ਸੁਖ ਭੁੰਚੁ ॥ ਧਿਆਇਦਿਆ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਮਿਲੁ ਨਾਨਕ ਉਤਰੀ ਚਿੰਤ॥ ਅਤੇ ਹਸੰਦਿਆ ਖੇਲੰਦਿਆ ਪੈਨੰਦਿਆ ਖਾਵੰਦਿਆ ਵਿਚੇ ਹੋਵੈ ਮੁਕਤਿ॥ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਉਹ ਸਿਧਾਂਤ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਮਰਿਆਦਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ ਜੁਗਤ ਬਣਾਈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕੋਈ ਪੰਜਾਬੀ ਜਾਂ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨਾ ਤਾਂ ਵਿਹਲਾ ਬੈਠ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਮੰਗਤਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਹੀ ਸਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਾਂ— “ਇਹ ਗੱਭਰੂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਕਰਨ ਮਖੌਲਾਂ, ਪਰ ਟੈਂ ਨਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਹਾਰਦੇ।” ਵਾਲੇ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬੇ ਵਾਲੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਉਤਨਾ ਚਿਰ ਹੀ ਵਰਤਦਾ ਰਹੇਗਾ ਜਿਤਨਾ ਚਿਰ ਪੰਜਾਬੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਪਣੇ ਮਹਾਨ ਵਿਲੱਖਣ ਸਿਧਾਂਤ, ਸੋਚ ਅਤੇ ਅਦੁੱਤੀ ਵਿਰਸੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਰਹੇਗਾ। ਅੱਜ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਵਰਤਾਰਾ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮਹਾਨ ਵਿਰਸਾ (ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਲੋਕ ਅਸ਼ ਅਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ) ਸਿਧਾਂਤ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਛੱਡ ਕੇ ਅਤੇ ਅਪਨਾ ਬਿਗਾਰਿ ਬਿਰਾਂਨਾ ਸਾਂਢੈ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਕੇ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ, ਪਰਵਾਰਕ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦੇ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਉ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕੇਵਲ ਅਮੁੱਕ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾਵਾਂ, ਲਾਲਸਾਵਾਂ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ ਹੋਣ ਲਈ ਹੀ ਸਾਰੀ ਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਰਸੇ ਨੂੰ ਫਟੀ ਹੋਈ ਲੀਰ ਵਾਂਗ ਕਿੱਕਰਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟੰਗ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਅੰਦਰ ਰੁਜਗਾਰ ਦੇ ਘੱਟ ਸਾਧਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਚ ਮੁਨਾਫੇ ਨਾਲੋਂ ਘਾਟਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਆਦਿ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਸੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਫੌਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਆਰਥਿਕ ਮਸਲਾ ਕਾਫੀ ਹੱਦ ਤੀਕ ਹੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਾਧਾਰਨ ਪੇਂਡੂ ਗੱਭਰੂਆਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਡਿਸਪਲਿਨ, ਜਾਬਤਾ, ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ, ਵਰਦੀ ਦੀ ਟੋਹਰ ਨਾਲ ਉਹ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਿੱਖ ਗੱਭਰੂ ਹੀ ਭਰਤੀ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ' ਸਾਰੇ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤ ' ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ 'ਵਿਚ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤਧਾਰੀ ਵੀ ਸਨ। ਇਹ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖੀ ਜਜ਼ਬਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰਪੂਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅੱਡਰਾ ਅਤੇ ਅਹਿਲ ਸੁਭਾਅ ਹੁੰਦਾ ਸੀ।

ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦਾ ਜਨਮ 20 ਫਰਵਰੀ, 1881 ਈ. ਨੂੰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਿੰਡ ਰਾਏ ਦਾ ਬੁਰਜ ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਨੰਦ ਕੌਰ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਰਸਾਲਦਾਰ ਸਰਦਾਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ। ਰਸਾਲਦਾਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜੰਗਜੂ ਰਸਾਲਾ ਨੰਬਰ 22 (ਬਾਈ) ਵਿਚ ਇਸ ਉੱਚ ਅਹੁਦੇ ਉੱਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਤੀ-ਪਤਨੀ ਪੂਰੇ-ਸੂਰੇ ਸਨ। ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਅਣਭੋਲ ਬਚਪਨ ਐਸੇ ਘਰ ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਜਿੱਥੋਂ ਸਿੱਖੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲੀ। ਥੋੜੀ ਸਕੂਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਲ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਇਉਂ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਚੰਗੇ ਪੰਥਕ ਮਾਹੌਲ ਵਿਚ ਪਲਿਆ, ਵੱਡਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਗੱਭਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।

ਪਿਤਾ ਸਰਦਾਰ ਰਸਾਲਦਾਰ ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਨਿਭਾਈ ਮਿਸਾਲੀ ਫੌਜੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਅਗਰਸਰ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਜਾਂਬਾਜ਼ੀ ਦੇ ਕਰਤੱਵ ਵਿਖਾਉਣ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਨਾਮ ਦੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਿਚ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 140 ਵਿਚ 6 ਮੁਰੱਬੇ ਜ਼ਮੀਨ, ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਚੰਗੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ। ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਤਹਿਸੀਲ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਜੋੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਹ ਮਗਰੋਂ ਜਾ ਕੇ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ। ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਫੌਜੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪਦ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਉੱਤੇ ਚਲਦਿਆਂ 18 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਫੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ 16 ਸਾਲ ਪੂਰੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਜੀਵਨ ਉੱਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਚੰਗਾ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ। ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਫ਼ਤਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਵੀ ਹੋਰ ਚੰਗੇ ਰੁਜਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਕੈਨੇਡਾ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਕਾਰਖਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਗ਼ਦਰੀ ਬਾਬਾ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਚੂਹੜਕਾਨਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਉਹ ਭਰ ਜਵਾਨ ਗੱਭਰੂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵਤਨ ਵਾਪਸੀ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ 1873 ਈ. ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਅਰੰਭੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਸੀ। ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵੀ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਕੁੱਦ ਪਏ। ਬਸ! ਫਿਰ ਕੀ ਸੀ। ਉਹ ਅਗਾਂਹ ਹੀ ਅਗਾਂਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਵਧਦੇ ਗਏ ਮੁੜ ਪਿਛਾਂਹ ਪੈਰ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ। 1902 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਹੱਲ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਚਾਨਣ ਫੈਲਾਉਣ ਹਿੱਤ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਚੀਫ਼ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੰਸਥਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਬਣੇ ਅਤੇ ਉਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਹੋਰ ਮਜਬੂਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਨ ਲਈ ਕੁੱਦ ਗਏ। ‘ਅਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰ’ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦੋ ਮੁਰੱਬਾ ਜ਼ਮੀਨ ਵੇਚ ਦਿੱਤੀ। ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਇਹੋ ਹੀ ਪੰਥ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਹੈ। ਇਹੋ ਹੀ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਵਾਲਾ ਇਸ਼ਕ ਹੈ। ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਸੋਚ ਹੀ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਜਾਂ ਪਰਵਾਰਕ ਹਿੱਤ ਲਈ ਪੰਥ ਨੂੰ ਦਾਅ ਉੱਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

1914 ਈ. ਵਿਚ ਦਿੱਲੀ ਪਾਰਲੀਮੈਂਟ ਹਾਊਸ ਅਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਭਵਨ ਲਾਰਡ ਚਾਰਲਸ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਸੜਕ ਸਿੱਧੀ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਦੀਵਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਢਾਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਇਹ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਸਖਤ ਵਿਰੋਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਨੇ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸ. ਸਰਦੂਲ ਸਿੰਘ ਕਵੀਸ਼ਰ ਅਤੇ ਸ. ਹਰਚੰਦ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਪੰਥਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਬਣ ਗਿਆ।

21 ਫਰਵਰੀ, 1921 ਈ. ਦੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਾਕੇ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਅਗਸਤ 1922 ਈ. ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਮੁਕਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਆਦਿ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲਗੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਛਾਤੀ ਡਾਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਬਾਜ਼ੀ ਲਗਾ ਕੇ ਪੂਰਾ ਪੂਰਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਪੰਥ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਪੰਥ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਉਪਮਾ ਹੋਈ ਅਤੇ ਉਹ ਗਿਣਵੇਂ ਮੋਹਰੀ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ— “ਮੇਰਾ ਸਿਰ ਜਾਏ ਤਾਂ ਜਾਏ ਪਰ ਮੇਰਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਨਾ ਜਾਵੇ” ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਗੂੰਜਾਉਂਦਾ ਸੀ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਾਬਾਜ਼ਾਂ, ਪੰਥ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਪੁੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਬੁਲੰਦ ਨਾਅਰਾ— “ਮੈਂ ਮਰਾਂ ਮੇਰਾ ਪੰਥ ਜੀਵੇ, ਮਨ ਚਾਉ ਘਨੇਰਾ” ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਸਗੋਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਇਸ ਧਾਰਨਾ ਉੱਤੇ ਪੂਰੇ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਨਿਵੇਕਲਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਮੁੱਚਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੋਵੇਂ ਸਮੇਂ ਅਰਦਾਸ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤੀਆਂ ਘਾਲਣਾਵਾਂ, ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਤੋਂ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਗਾਥਾ ਇੱਥੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਮੁੱਕੀ ਸਗੋਂ ਜਦੋਂ ਨਾਭਾ ਨਰੇਸ਼ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਗੱਦਨਸ਼ੀਨੀ ਦੀ ਰਸਮ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਅਫ਼ਸਰ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੇਣ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਂਭੇ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਗੱਦੀ ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਬਖਸ਼ੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਜ (BRITISH CROWN) ਦੀ ਤੌਹੀਨ ਸਮਝਦਿਆਂ ਕਈ ਬਹਾਨੇ ਘੜ ਕੇ ਸਿੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਆਪਸੀ ਖਹਿਬਾਜ਼ੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਗੱਦਿਓਂ ਲਾਹ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਨਖਿਧ ਵਰਤਾਰੇ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰੀ ਦਖ਼ਲ ਕਾਰਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋਰਚਾ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ‘ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਵੀ ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਧੱਕੇ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਕੁੱਦ ਪਏ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 56 ਹੋਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਸਮੇਤ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਕੇਸ ਚਲਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਸ ਮੁਕੱਦਮੇ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਬੰਦੀ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ, ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 11 ਫਰਵਰੀ, 1926 ਈ. ਨੂੰ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਦੌਰਾਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ-1925 ਪਾਸ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਿੱਖਾਂ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਲਿਆ ਪਰੰਤੂ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਯੋਧੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨਾਲ ਸਹਿਮਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨੀ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ (ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ) ਦੁਆਰਾ ਮਹੰਤਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਐਕਟ ਰਾਹੀਂ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਸਰਕਾਰ ਆਪ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਅਜ਼ਾਦ ਪੰਥ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦ ਪੰਥਕ ਸੋਚ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਠੀਕ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਰਕਾਰਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਐਕਟ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨੀਏ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲਗਾ ਪਰੰਤੂ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ‘ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ' ਦੇ ਖ਼ਿਤਾਬ ਦਾ ਨਸ਼ਾ ਹੰਢਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਰਕਾਰੀ ਝੋਲੀ- ਚੁੱਕਾਂ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਐਕਟ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਐਕਟ ਦਾ ਕੋਹੜ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਚੰਬੇੜ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸਰਕਾਰ-ਪੱਖੀ ਮਿਲਵਰਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਪਰੰਤੂ ਨਾ ਮਿਲਵਰਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ 26 ਜੂਨ, 1926 ਈ. ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਈਆਂ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਾਲ ਮਿਲਵਰਤਨੀਏ ਜਥੇ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਨਾਮਿਲਵਰਤਨੀਏ ਜਥੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੁਕਾਬਲਾ ਹੋਇਆ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਿਲਵਰਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਹਾਰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਤੋਂ ਨਾ-ਮਿਲਵਰਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਬਹੁਮਤ ਨਾਲ ਜਿਤਾਇਆ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ, ਭਾਵੇਂ ਸਰਕਾਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਰਟੀ ਦੀ ਹੋਵੇ, ਦੀ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਇਸ ਸਰਕਾਰੀ ਦਖਲ-ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਚੁਣੇ ਗਏ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੈਂਬਰ ਨਾਮਜ਼ਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲੀ ਜਰਨਲ ਇਕੱਤਰਤਾ 2 ਅਕਤੂਬਰ, 1926 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਖੜਕ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਭਾਣਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ 17 ਜੁਲਾਈ, 1926 ਈ. ਨੂੰ ਦਿਲ ਦਾ ਦੌਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਕੇ ਸਦਾ ਸਦਾ ਲਈ ਅਮਰ ਸ਼ਹੀਦ ਬਣ ਗਏ। ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਖਰੀ ਦਮ ਤਕ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਪੂਰੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ ਨਿਭਾ ਕੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾਅ ਉੱਤੇ ਲਗਾ ਕੇ ਕੀਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਨਵਾਂ ਜੋਸ਼, ਜਜ਼ਬਾ, ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਪਿਆਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੀ ਰਹੇਗੀ ਅਤੇ ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਹੀ ਇਕ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰੇ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਕੁਠਾਲੀ ਵਿਚ ਅਤੇ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਬਹਾਦਰ ਹੀ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਸਿਦਕਦਿਲੀ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਉਤਰਦੇ ਹਨ। ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵੀ ਬਹਾਦਰੀ ਸਿਦਕ ਦਿਲੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਪੰਥ-ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਗੰਭੀਰ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਉਤਰੇ।

ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਸਾਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯਾਦਗਾਰ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ‘ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ
ਹਾਲ' ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਆਮ ਇਜਲਾਸ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਸਤਿਗੁਰੂ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ; ਜਿਹੜੇ ਅਸੀਂ ਪੰਥਕ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਥਿੜਕ ਗਏ ਹਾਂ, ਸੁਮੱਤ, ਦਲੇਰੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਪੰਥ ਪਿਆਰ ਬਖਸ਼ਣ ਤਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਖਾਏ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣ ਸਕੀਏ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਮਾਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਦਾ ਬੇਟਾ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਉਪ-ਕੁਲਪਤੀ ਬਣੇ ਅਤੇ ਅੱਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੇਟਾ ਸ. ਤਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ (ਸੰਧੂ) ਅੱਜਕਲ੍ਹ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਬੈਸਡਰ (ਰਾਜਪੂਤ) ਹਨ।

ਉਕਤ ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਤੋਂ ਸਰੂਪ, ਸਿਧਾਂਤ, ਜੀਵਨ ਮਰਿਆਦਾ, ਸੋਚ, ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਕਰਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਲਾਸਾਨੀ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ, ਪਰਉਪਕਾਰਤਾ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਕਰਕੇ ਵੀ ਬਿਲਕੁਲ ਅੱਡਰਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਖਾਲਸਾ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਜੰਗਲ ਰੂਪੀ ਸੰਸਾਰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਚੰਦਨ ਦਾ ਬੂਟਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਹੀ ਸ਼ੁੱਧ ਖਾਲਸਾ ਹੈ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ— ਅਪਨਾ ਬਿਗਾਰਿ ਬਿਰਾਂਨਾ ਸਾਂਢੈ ॥ (875) ਲਈ ਹੀ ਜੂਝਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਹਿਜਤਾ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਦਾ ਇਕ ਅਮੁੱਕ ਅਥਾਹ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਕਿਰਤ ਕਰਨਾ, ਵੰਡ ਛਕਣਾ, ਨਾਮ ਜਪਣਾ, ਸੇਵਾ-ਸਿਮਰਨ ਇਸ ਦਾ ਮੂਲ ਜੀਵਨ ਸਿਧਾਂਤ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਤਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੈ ਹੀ ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਸਰਬ ਧਰਮ ਰੱਖਿਅਕ ਵੀ ਹੈ। ਜੈਸਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਸੀਸ ਦੇ ਕੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਐਨ ਉਸੇ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਇਹੋ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਲਾਸਾਨੀ ਵਿਰਸਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਸ ਉੱਤੇ ਮਾਣ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਦੁਖਦਾਇਕ, ਅਫਸੋਸਨਾਕ ਪਹਿਲੂ ਹੈ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦ ਦੀ ਝੁਲ ਰਹੀ ਹਨੇਰੀ ਨੇ ਇਸ ਚੰਦਨ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਵੀ ਹਿਲਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਰ ਨੇ ਇਸ ਵਿਚੋਂ ਉਹ ਸੁਗੰਧੀ ਹੀ ਫਿੱਕੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧੋਗਤੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਲਾਸਾਨੀ ਵਿਰਸੇ ਤੋਂ ਟੁੱਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ, ਸਿਧਾਂਤ, ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਜੀਵਨ ਮਰਿਆਦਾ ਅਤੇ ਸੁਨਿਹਰੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਦੂਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਕੌਰੇ ਹੀ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਅਫ਼ਸੋਸਨਾਕ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਮਹੌਲ ਅਤੇ ਵਰਤਾਰੇ ਲਈ ਉਹ ਨੌਜਵਾਨ ਘੱਟ ਸਗੋਂ ਅਸੀਂ ਰਾਜਨੀਤਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਪਰਵਾਰਕ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਹੀ ਸਹੀ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਹੀ ਗਿਰਾਵਟ ਦੀ ਖਾਈ ਵਿਚ ਡਿੱਗ ਗਏ ਹਾਂ। ਸਾਡੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਜੋ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ, ਮਤਲਬਪ੍ਰਸਤੀ, ਨਿੱਜਪ੍ਰਸਤੀ, ਪਰਵਾਰਪ੍ਰਸਤੀ ਜਾਇਜ਼-ਨਜਾਇਜ਼ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਅੰਨ੍ਹੀ ਧਨਦੌਲਤ ਅਤੇ ਰਾਜਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣਨ ਵਾਲੀ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਦੀ ਜੀਵਨ ਮਰਿਆਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀਆਂ ਆਚਰਣਕ ਗਿਰਾਵਟ ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਪੜ੍ਹੇ, ਲਿਖੇ, ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਨਾਜ਼ੁਕ ਹਿਰਦੇ ਅਤੇ ਤੀਖਣ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਬੱਚੇ ਸਾਡੇ ਇਸ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਵਰਤਾਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੁਖੀ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਬਿਧਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਹੋ ਹੀ ਸਾਡਾ ਪੰਥ ਦਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਚਾਹੁੰਦਾ ਆਇਆ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਨੀਵੇਂ ਪੱਧਰ ਦੇ ਕਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਵੀ ਭਵਿੱਖ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਮਿਸਾਲੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ! ਸਰਬਨਾਸ਼ ਯਕੀਨੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਕਸੂਰਵਾਰ ਨਾ ਠਹਿਰਾਈਏ ਸਗੋਂ— ਰੋਗੁ ਦਾਰੂ ਦੋਵੈ ਬੁਝੈ ਤਾ ਵੈਦੁ ਸੁਜਾਣੁ॥ ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਝਾਤੀ ਮਾਰੀਏ, ਰੋਗ ਲੱਭੀਏ ਅਤੇ ਆਪਣਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਨਿਭਾਈਏ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਕਰਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਬਿਲਕੁਲ ਝੂਠਾ, ਫਰੇਬੀ ਅਤੇ ਫੌਕਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੋਚਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਵਿਚਾਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਜਿਊਂਦੀ ਜਾਗਦੀ ਮਿਸਾਲ ਕਾਇਮ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਜਿਹੜੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਟੁੱਕੜੇ ਸਾਥੋਂ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਇਤਨਾ ਖਤਰਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਕਿਉਂਕਿ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਵਿਰੋਧੀਆਂ, ਚਲਾਕੀਆਂ, ਚਤੁਰਾਈਆਂ, ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ, ਸੰਭਾਵੀ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਤਾਂ ਸੁਚੇਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਜਿਹੜੇ ਮਤਲਬਪ੍ਰਸਤ ਬਹੁਰੂਪੀਏ ਸ਼ਾਤਰ ਜਾਂ ਅਧੂਰੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ— ਜਿਨ੍ਹ ਮਨਿ ਹੋਰੁ ਮੁਖਿ ਹੋਰੁ ਸਿ ਕਾਂਢੇ ਕਚਿਆ॥ ਵਾਲੇ ਰੋਗ ਰੂਪੀ ਕਿਰਦਾਰ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਮੋਮੋਠੱਗਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਅੰਦਰ ਬੜੀ ਸ਼ਾਤਰਤਾ ਨਾਲ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ ਖੜੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਧਨ-ਦੌਲਤ, ਐਸ਼ਪ੍ਰਸਤੀ, ਅਖੌਤੀ ਥੁੜ੍ਹਚਿਰੇ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਝਲਕਾਰੇ ਦਿਖਾ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮੁਖੌਟੇ ਪਾ ਕੇ ਗੁੰਮਰਾਹ ਕਰਦਿਆਂ ਸਾਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਕੁਰਾਹੇ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣ ਤੇ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਖਤ ਲੋੜ ਹੈ। ਦੇਸ਼-ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਰਹਿਬਰਾਂ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਅਡੋਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਕਾਫਲੇ ਨੂੰ ਲੁੱਟਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਧਿਆਨ ਸਿੰਹੁ ਡੋਗਰਾ, ਹੀਰਾ ਸਿੰਹੁ ਡੋਗਰਾ, ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਹੁ ਡੋਗਰਾ, ਲਾਲ ਸਿੰਹੁ ਮਿਸਰ ਅਤੇ ਤੇਜਾ ਸਿੰਹੁ ਮਿਸਰ, ਪਹਾੜਾ ਸਿੰਹੁ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਲਾਂ ਵੀ ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਬਹੁਰੂਪੀਏ ਅੰਦਰੋਂ ਆਪ ਤਾਂ ਧਰਮ, ਕਰਮ, ਸ਼ੁੱਧ ਜੀਵਨ ਮਰਿਆਦਾ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਰੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਮੁਖੌਟੇ ਪਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਖੇਖਣ ਕਰ ਕੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਮ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਪਣੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਠੱਗੀ-ਠੋਰੀ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਚਲਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਹਨੇਰੀ ਚਲਾ ਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੋਟਾਂ ਦੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗ਼ਰੀਬੀ ਅਤੇ ਲਾਚਾਰੀ ਦਾ ਲਾਭ ਉਠਾਉਂਦਿਆਂ ਕਾਲੇ ਧਨ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਹੀ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰਾ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਆਓ! ਆਪਣੀ ਨੌਜਵਾਨ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਲਈ ਚੰਗੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਜਾਗੋ ! ਜਾਗੋ! ਸੁਚੇਤ ਹੋਵੋ। ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ— ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ॥ ਦੀ ਉੱਤਮ ਜੀਵਨ-ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ, ਅਪਣਾਈਏ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਹਾਲਾਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕੀਏ। ਇਹੋ ਹੀ ਸਾਡੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਾਸਾਨੀ ਮਰਜੀਵੜੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮਾਰਗ ਦੇ ਪਾਂਧੀ ਬਣਾਉਣ

ਸੂਫੀ ਸ਼ਾਇਰ ਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਹਕੀਮ ਅਲਾਹ ਯਾਰ ਖਾਨ ਜੋਗੀ ਨੇ ਸਿੰਘਾਂ-ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ, ਕੁਰਬਾਨੀ, ਸਿਦਕ ਅਤੇ ਸਿਰੜ ਅਤੇ ਮਿਸਾਲੀ ਕੌਮ-ਪ੍ਰਸਤੀ, ਪੰਥ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਬਾਰੇ ਠੀਕ ਹੀ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ:

ਦਿਲਾਈ ਪੰਥ ਕੋ ਸਰ-ਬ -ਬਾਜਿਓਂ ਸੇ ਸਰਦਾਰੀ
ਬਰਾਇ ਕੌਮ ਯਿ ਰੁਤਬੇ ਲਹੂ ਬਹਾਕੇ ਲੀਏ।

ਪੂਰਨ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪਰੰਤੂ ਉਕਤ ਸਭ ਕੁਝ ਲਿਖਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਨ ਵਿਚ ਇਕ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਕੌਮ ਦੀਆਂ ਨੀਹਾਂ ਵਿਚ ਸੱਚੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲਾਂ, ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਲਾਂ ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਦੇ ਅਣਗਿਣਤ ਅਨਮੋਲ ਹੀਰਿਆਂ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਖੂਨ ' ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਉਹ ਕੌਮ ਕਦੀ ਵੀ ਸਫੇ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਸਮਾਪਤ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਾਹਰਾ ਜਾਂ ਲੁਕਵਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਆਪਣੀਆਂ ਨਖਿੱਧ ਚਾਲਾਂ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕੇਗਾ। ਬਸ ! ਬਾਤ ਕੇਵਲ ਜਾਗਣ ਦੀ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਨ ਦੀ ਹੈ। ਦਰਪੇਸ਼ ਖ਼ਤਰਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਕ ਡਾਹ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਡਾ ਸਭ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ।

ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਦਾ ਹੀ ਅੰਗ ਸੰਗ !