ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਨ ਪਾਏ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਸੰਗਤ ਕਰਨ ਲਈ ਧਰਮਸਾਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, “ਜਿਥੇ ਬਾਬਾ ਪੈਰੁ ਧਰਿ ਪੂਜਾ ਆਸਣੁ ਥਾਪਣਿ ਸੋਆ। ਸਿਧਾਸਣਿ ਸਭਿ ਜਗਤਿ ਦੇ ਨਾਨਕ ਆਦਿ ਮਤੇ ਜੇ ਕੋਆ। ਘਰਿ ਘਰਿ ਅੰਦਰਿ ਧਰਮਸਾਲ ਹੋਵੈ ਕੀਰਤਨੁ ਸਦਾ ਵਿਸੋਆ। ”ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ “ਡਿਠੇ ਸਭੇ ਥਾਵ ਨਹੀ ਤੁਧੁ ਜੇਹਿਆ॥ ਬਧੋਹੁ ਪੁਰਖਿ ਬਿਧਾਤੈ ਤਾਂ ਤੂ ਸੋਹਿਆ॥” ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਧਰਮਸਾਲ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਕੇਵਲ ਭਗਤੀ ਦਾ ਅਸਥਾਨ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀਆਂ ਸਮੁੱਚੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਾਮਧਾਨ ਦਾ ਚਾਨਣ-ਮੁਨਾਰਾ ਅਤੇ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਇਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦਹਸਤੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤਾ ਸੋਮਾ ਹੈ ਇਹੋ ਹੀ ਨਿਮਰਤਾ, ਹਲੀਮੀ ਅਤੇ ਸਦਭਾਵਨਾ ਦਾ ਉੱਤਮ ਸੁਨੇਹਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਉੱਤੇ ਧਾੜਵੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਹੂਬਲ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਨੈਤਿਕ ਅਤੇ ਗੈਰ ਕਨੂੰਨੀ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋੜ ਕੇ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਗੁਰਮਰਯਾਦਾ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਵੀ ਕਰਨੇ ਪਏ, ਜਿਸ ਦੌਰਾਨ ਅਣਗਿਣਤ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਫੈਲਾਉਣ ਲਈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਪਨਾ ਬਿਗਾਰਿ ਬਿਰਾਂਨਾ ਸਾਂਢੈ॥ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ...ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਟਰੋਂ॥ਅਤੇ ਨਿਸਚੈ ਕਰ ਅਪਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਮਰਮਿਟਣ ਲਈ ਸ਼ੌਕ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਧੀਨ ਅਠਾਰ੍ਹਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਪੈਂਤੜੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਵੀ ਲੈਣਾ ਪਿਆ। ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ 11 ਮਿਸਲਾਂ ਅਤੇ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ ਆਦਿ ਫੂਲਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਮਿਲਾ ਕੇ ਫੂਲਕੀਆਂ 12ਵੀਂ ਮਿਸਲ ਬਣੀ। ਉਪਰੰਤ 1799 ਈ. ਵਿਚ ਅਬਦਾਲੀ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਜਰਨੈਲ ਜਹਾਨ ਖਾਨ ਨੂੰ ਹਰਾ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁਕਰਚਕੀਆ ਮਿਸਲ ਦੇ ਮੁਖੀ 19 ਸਾਲਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਰਾਜ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨੇ 11 ਮਿਸਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਮਿਲਾ ਕੇ ਖਾਲਸੇ ਦਾ ਰਾਜ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ‘ਸਰਕਾਰ-ਏ-ਖਾਲਸਾ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੰਮੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅੰਗ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਿਆਂ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਜਗੀਰਾਂ ਲੱਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸੇਵਕ ਦੀ ਥਾਂ ਮਹੰਤ ਅਖਵਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਕਈ ਮਹੰਤ ਐਸ਼-ਪੁਸ਼ਤੀ ਵਿਚ ਪੈ ਗਏ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹੰਤਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਖੁਲ ਮਿਲ ਗਈ ਅਤੇ ਮਹੰਤ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਟੋਡੀ ਹਮਾਇਤੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਬਣ ਬੈਠੇ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਮੰਦ ਕਰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਤਹਿਸ-ਨਹਿਸ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤਿ ਦੇ ਵਿਭਚਾਰ ਦੇ ਅੱਡੇ ਅਤੇ ਡੇਰੇ ਬਣ ਗਏ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤੌਰ ਉਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੇਕ ਲਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ, ਗ਼ਦਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਆਦਿ ਸਨ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ, ਅਕਾਲੀ ਲਹਿਰ ਦਾ ਮੁੱਖ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਗੁਰਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਬਾਹਾਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਮਹੰਤਾਂ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿਵਾਉਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸੰਗਤ (ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ) ਹਵਾਲੇ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ, ਜਿਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਦਾ ਉੱਦਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅਨੇਕ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਦੌਰਾਨ ‘ਬਾਬੇ ਕੀ ਬੇਰ ਸਿਆਲਕੋਟ’ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ‘ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ' ਤਕ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤਮਈ 11 ਮੋਰਚੇ ਵੀ ਲਾਏ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਬਾਬੇ ਦੀ ਬੇਰ ਦਾ ਮੋਰਚਾ, ਚਾਬੀਆਂ ਦਾ ਮੋਰਚਾ, ਗੁਰੂ ਬਾਗ ਦਾ ਮੋਰਚਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਦਾ ਮੋਰਚਾ, ਤਰਨ ਤਾਰਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੋਰਚਾ, ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਆਦਿ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਸੰਬੰਧੀ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਕਸਬਾ ਜੈਤੋ ਵਿਚ ਹੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੰਤਵ ਇਕੱਲਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਬਹਾਲ ਕਰਨਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਨਾ, ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਜੰਗ-ਏ-ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕਰਨਾ ਵੀ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਵਾਲਾ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਤਤਕਾਲੀਨ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਰਾਜ ਇਕ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਧੀਨ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਫੂਲਕੀਆਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਰਿਆਸਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਡੇਰੇ ਭਾਈ ਫੂਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਰਾਜਭਾਗ ਦਾ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ (ਨਾਭ) ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਵੀਂ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਨਾਮ ਨਾਭਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਨਾਲ ਭਾਈ ਫੂਲ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਭਾਈ ਤਿਲੋਕਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਰਾਮਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਟਿਆਲਾ, ਨਾਭਾ, ਜੀਂਦ ਰਿਆਸਤਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ। ਭਾਈ ਤਲੋਕੇ ਦੀ ਵੰਸ਼ਜ ਚੌਧਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਮੁਗ਼ਲ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਖੋਹ ਕੇ (ਜਿੱਤ ਕੇ) ਆਪਣੀ ਜਾਗੀਰ ਵਿ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਚੌਧਰੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਸ. ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਸੂਬੇਦਾਰ ਜੈਨ ਖਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਅਮਲੋਹ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਅਤੇ ਰੋੜੀ ਦਾ ਇਲਾਕਾ ਆਪਣੀ ਜਾਗੀਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ (ਰਿਆਸਤ) ਸੰਗਰੂਰ ਦੇ ਕਸਬਾ ਬਡਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਚੌਧਰੀ ਭਾਈ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰ. ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਨਾਭਾਪਤੀ ਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਅਨੌਖ ਸਿੰਘ ਲੌਂਗੋਵਾਲੀ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਮੀਰ ਤਥਾ ਜਸਮੇਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ 4 ਮਾਰਚ, 1883 ਈ. ਹੋਇਆ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕੋ ਹੀ ਔਲਾਦ ਸੀ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਲਾਲਾ ਬਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰ-ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਕਰਨ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੇ ਰੱਬੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਰੂਹ, ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਵੀ ਤੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੰਤ ਬਾਬਾ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਸਤੂਆਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੇਹਾਂਤ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯੁਵਰਾਜ ਟਿੱਕਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ, 24 ਜਨਵਰੀ, 1912 ਈ. ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਦੀ ਰਾਜ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ। ਨਾਭਾਪਤੀ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦਿਆਂ ਹੀ ਬਹੁਤ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਪੰਥਕ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਦਕਾ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਅਨੰਦ ਮੈਰਿਜ ਬਿੱਲ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਰਕਾਬ ਗੰਜ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਸਮੇਂ ਕੌਮ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਦੇ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ। ਖਾਲਸਾ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਲਈ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਪੰਥਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੇ ਝੰਡਾਬਰਦਾਰ ਹੀ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਸਿੱਖ, ਹਿੰਦੂਰਾਜਪੂਤ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਰਿਆਸਤਾਂ ਸਨ, ਉਹ ਸਭ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਹੀ ਗ਼ੁਲਾਮ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਦੂਹਰੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦਾ ਨਰਕ ਭੋਗਦੇ ਸਨ। ਇਕ ਪਾਸੇ ਰਿਆਸਤੀ ਰਾਜਿਆਂ, ਰਾਣਿਆਂ, ਰਜਵਾੜਿਆਂ, ਜਗੀਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਅਤੇ ਉੱਪਰੋਂ ਸਿੱਧੇ-ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ਉਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਰਾਣਾ, ਮਹਾਰਾਜਾ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਾਂ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਲਾਹ ਕੇ ਆਪ ਗੱਦੀ-ਨਸ਼ੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਰਾਜ ਨਰੇਸ਼ ਦੀ ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਉੱਚ-ਅਧਿਕਾਰੀ (RESIDENT) ਤਾਜਪੋਸ਼ੀ ਦੀ ਰਾਜਸੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨਵੇਂ ਸਜੇ ਰਾਜੇ, ਰਾਣੇ ਤੋਂ ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੇ ਰਾਜ (BRITISH CROWN ਦੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਦਾ ਵਚਨ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਹਿੰਦ ਵੱਲੋਂ ਸੰਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਜਦੋਂ ਕੰਵਰ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ, ਜੋ ਇੱਕ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨੌਜਵਾਨ ਸੀ, ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰੈਜੀਡੈਂਟ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਰਾਜਸੀ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਵਾਉਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਦਾ ਭੋਗ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਪਾਸੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ‘ਸਿਰੋਪਾਉ’ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਰਾਜਭਾਗ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ। ਰਾਜਗੱਦੀ “ਮੇਰਾ ਪਿਤਾ ਪੁਰਖੀ” ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੇ ਇਸ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਖੁਲ੍ਹੀ ਬਗਾਵਤ ਮੰਨਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਹੁਕਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਵਿਚ ਕੂਕਿਆਂ ਦੀ ਬਗਾਵਤ ਸਮੇਂ ਕੂਕਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।1914 ਈ. ਵਿਚ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ਵ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦੀ ਫੌਜ ਭੇਜਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਮਲੇਰਕੋਟਲੇ ਦੇ ਨਵਾਬ ਦੀਆਂ ਜ਼ਾਲਮਾਨਾ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੋਏ ਭਗੌੜੇ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਵਿਚ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਵਿਖੇ ਬਰਤਾਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ ਵੇਲਜ਼ ਦੇ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਵਾਗਤ ਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼ ਅੰਦਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਜੰਗ-ਏ-ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਪੂਰੀ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਵੱਡੇ ਅਖੌਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੰਪਰਕ ਬਣਿਆ ਰਿਹਾ।

ਅਜਿਹੇ ਅਨੇਕਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਰਾਜ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬਸ ! ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦਿਓਂ ਲਾਹੁਣ ਲਈ ਅਨੇਕਾਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਰਚਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਦਾ ਆਪਸੀ ਵਿਵਾਦ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਬਹਾਨਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੇ, ਜਿਵੇਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਮ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਰਿਆਸਤੀ ਰਾਜ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਕੁਝ ਲਾਲਚੀ ਵਿਕਾਊ ਟੋਡੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਰਲਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਵਿਰੁਧ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਤੇਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੀ ਸਮਝੋ ਕਿ ਇਹ ਰਿਆਸਤੀ ਰਾਜੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਲੜਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ! ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਲੜਾਈ-ਝਗੜਾ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਸੀ।

ਨਾਭੇ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬੈਠਣ ਪਿੱਛੋਂ ਨਾਭਾ ਨਰੇਸ਼ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਹਮਦਰਦੀ ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ, ਜੋ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਸਨ, ਨਾਲ ਰਹੀ। ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਸਾਕੇ ਦੀਆਂ ਹਿਰਦੇਵੇਦਕ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਨਾਭਾ ਰਿਆਸਤ ਹੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦਿਨ ਦੀ ਯਾਦ ਮਨਾਈ। ਬਲਕਿ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਿਆਸਤੀ ਪਰਜਾ ਵੱਲੋਂ ਕਾਲੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਸਜਾਈਆਂ ਗਈਆਂ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਅਰਦਾਸੇ ਸੋਧੇ ਗਏ ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇਹੋ ਹੀ ਇੱਕੋ ਇਕ ਰਾਜ ਸੀ ਜਿਸ ਅੰਦਰ ਕਾਲੀ ਦਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਕਿਰਪਾਨਧਾਰੀ ਸਿੱਖ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪੁੱਛਗਿਛ ਖੁਲ੍ਹ ਕੇ ਵਿਚਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਣ ਦਿੱਤਾ। ਉਕਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਰੜਕਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਨਾਭੇ ਦੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ’ਤੇ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਚੁਭਦਾ ਸੀ। ਸਰਕਾਰ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਗੱਦੀਓਂ ਲਾਹੁਣ ਦੇ ਅਵਸਰ ਭਾਲਦੀ ਸੀ, ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਅਰੰਭ ਦਿੱਤੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਟੋਡੀ, ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤ, ਮਤਲਬਪ੍ਰਸਤ ਅਤੇ ਬੇਈਮਾਨ ਲੋਕ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਹੱਥ-ਠੋਕੇ ਬਣ ਗਏ। ਬੜੇ ਅਫਸੋਸ ਦੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਗੱਲ ਹੈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰ ਜੋ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉੱਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸਨ ਉਹ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਲ ਹੀ ਗਏ ਅਤੇ ਰਿਆਸਤ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਰਦਾਰਾਂ, ਸ਼ਾਹੂਕਾਰਾਂ, ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਾਭੇ ਵਿਚ ਰਾਜਭਾਗ ਮਾਣਿਆ ਅਤੇ ਹੁਕਮ-ਹਦਾਇਤਾਂ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਮਕਹਰਾਮੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਭੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸੋਂ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਅਹੁਦੇ/ਲਾਭ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਹੱਥ-ਠੋਕੇ ਬਣ ਗਏ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਧੋਖਾ/ਬੇਈਮਾਨੀ ਅਤੇ ਬੇਵਫਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ੱਦਾਰ ਅਹਿਲਕਾਰਾਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਅੱਜ ਵੀ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਉਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਰਬਾਂ/ਖਰਬਾਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਵੀ ਬਣਾ ਰੱਖੀਆਂ ਹਨ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਲੰਮੇ ਜੰਗ-ਏ-ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਭਾਵੇਂ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ, ਭਾਵੇਂ ਬੱਬਰ ਅਕਾਲੀ, ਭਾਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਆਦਿ ਦੌਰਾਨ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਟੋਡੀ/ਗ਼ੱਦਾਰਾਂ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪਾਸੋਂ ਵੱਡੇ ਖ਼ਿਤਾਬ, ਜਗੀਰਾਂ-ਜਾਇਦਾਦਾਂ, ਅਹੁਦੇ ਆਦਿ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। (ਦੁਖ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਯੋਧਿਆਂ/ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਕਿਸੇ ਨੇ ਸਤਿਕਾਰ ਤਾਂ ਕੀ ਦੇਣਾ ਸੀ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ ਵੀ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਰੁਲ਼ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਰਾਜਭਾਗ ਦਾ ਨਿੱਘ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਪਿੱਠੂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਹੀ ਮਾਣ ਰਹੇ ਹਨ।) ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਾਭਾ ਤੇ ਪਟਿਆਲਾ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਮੌਕਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਦੋਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਚੱਲ ਰਹੇ ਮਾਮੂਲੀ ਕੇਸ ਵਿਚ ਹਾਈਕੋਰਟ ਦੇ ਇਕ ਜੱਜ ਪਾਸੋਂ ਫੈਸਲਾ ਕਰਵਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰਨ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ 7 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਚਿੱਠੀ ਰਾਹੀਂ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾਭਾ ਨਰੇਸ਼ ਨੂੰ ਗਦੀਓਂ ਲਾਹੁਣ ਦਾ ਫੌਰੀ ਕਾਰਨ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਅਜਿਹੀ ਰਾਜਸੀ ਬੇਈਮਾਨੀ ਅਤੇ ਧੱਕੇਸ਼ਾਹੀ ਦੀ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਭੇ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਉੱਚ-ਅਧਿਕਾਰੀ ਨੇ 9 ਜੁਲਾਈ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਫੌਜੀ ਟੁੱਕੜੀ ਲੈ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉਤੇ ਤਾਇਨਾਤ ਪਹਿਰੇਦਾਰ ਨੂੰ ਜਬਰੀ ਖਦੇੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਨਰੇਸ਼ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਧੱਕੇ ਨਾਲ ਧੂਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਜਲਾਵਤਨ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀ ਬਣਾ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਸਖਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗੁਜ਼ਾਰੇ ਲਈ ਥੋੜੀ ਜਿਹੀ ਰਕਮ ਨੀਯਤ ਕਰ ਦਿਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਬਾਤ ਹੋਰ ਹੋ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ ਕਿ 1520 ਅੰਗਰੇਜ਼ ਗੁੰਡੇ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ‘ਜਨਾਨਾਖਾਨਾ’ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਰਾਣੀ ਸਾਹਿਬਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਬੜੀ ਢੀਠਤਾ, ਬੜੀ ਬੇਹਯਾਈ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਨਾਲ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਤਕਰੀਬਨ ਇਕ ਹਫਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਅੰਦਰ ਰਹਿ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਦਇਖ਼ਲਾਕੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਦੁਖਦਾਇਕ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਵੇਦਕ ਖ਼ਬਰ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਫੈਲ ਗਈ ਅਤੇ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਕਰੋਧ ਦੀ ਜਵਾਲਾ ਫੁੱਟ ਪਈ। ਜਬੈ ਬਾਣ ਲਾਗਯੋ॥ ਤਬੈ ਰੋਸ ਜਾਗਯੋ॥ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮੁੱਚੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਅੰਦਰ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਦੌੜ ਗਈ। 5 ਅਗਸਤ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਜਰਨਲ ਇਕਤੱਰਤਾ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਹੋਇਆ ਕਿ 9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜੇ ਨਾਲ ਇੱਕਜੁਟਤਾ ਵਿਖਾਉਣ ਲਈ ਸਭ ਥਾਈਂ ਰੋਸ ਵਜੋਂ ਨਾਭਾ ਦਿਵਸ (Nabha Day) ਮਨਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸਮੂਹ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਕਿ ਉਸ ਦਿਨ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਰੋਸ/ਜਲੂਸ ਕੱਢੇ ਜਾਣ। ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਕੇ ਰੋਸ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਭਾ ਨਾਲ ਹੋਈ ਬੇਇਨਸਾਫ਼ੀ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਵਾਉਣ ਲਈ ਅਰਦਾਸੇ ਸੋਧੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ-ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੇ ਬੇਹਯਾਈ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਦੇ ਨੀਚ ਕਰਮ ਦੀ ਨਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। 25, 26 ਅਤੇ 27 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ। 27 ਅਗਸਤ ਨੂੰ ਭਰੇ ਦੀਵਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੀ ਜਾਬਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਸਜੇ ਗਿਆਨੀ ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਕਾਰਕੁੰਨ ਵੀ ਫੜ ਲਏ ਗਏ। ਜਿਸ 'ਤੇ ਸੰਗਤ ਨੇ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇਹ ਦੀਵਾਨ ਜੋ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਨੁਸਾਰ 27 ਤਾਰੀਖ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਣਾ ਸੀ, ਤਦ ਤਕ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ ਜਦ ਤਾਈਂ ਹਕੂਮਤ ਇਸ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਟਦੀ।

9 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭਰ ਤੋਂ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੇ ਲਗਪਗ ਸਾਰੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਰਿਆਸਤੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਪੱਖੀ ਹੁਕਮਾਂ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਰੋਸ ਜਲੂਸ ਕੱਢੇ ਗਏ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਕੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸੇ ਸੋਧੇ ਗਏ। ਜੈਤੋ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਵੀ ਰੋਸ ਜਲੂਸ ਨਿਕਲਿਆ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਵਿਖੇ ਦੀਵਾਨ ਸਜਿਆ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਸੰਬੰਧੀ ਕਿਸੇ ਵਿਚਾਰ, ਤਕਰੀਰ ਜਾਂ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕਰਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ। 9 ਸਤੰਬਰ ਵਾਲੇ ਜਲੂਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਅਕਾਲੀ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀਵਾਨ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਸਰਵਣ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਇਕ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਬਾਵਰਦੀ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦਾ ਦਸਤਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਬਲਕਿ ਜੋ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਤਾਬਿਆ ਬੈਠਾ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਾਹੋਂ ਫੜ ਕੇ ਘਸੀਟ ਕੇ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਖੰਡਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਖੰਡਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣਾ ਸਿੱਖੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵੱਡੀ ਬੇਅਦਬੀ ਸੀ ਜੋ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਲਈ ਸਹਿਣਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਜੰਗਲ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸਾਰੇ ਫੈਲ ਗਈ। ਸਮੂਹ ਸਿੱਖਾਂ ਅੰਦਰ ਰੋਸ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਲਹਿਰ ਭੜਕ ਉਠੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਬਾਕਾਇਦਾ ਮੋਰਚਾ ਚਾਲੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਖੰਡਿਤ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੁੜ ਚਾਲੂ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਨਰੇਸ਼ ਨੂੰ ਗੱਦੀ ਉੱਤੇ ਬਹਾਲ ਕਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਲਈ ਏਥੇ 101 ਅਖੰਡ ਪਾਠਾਂ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਜਥਿਆਂ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਭੇਜਣਾ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾ ਜਥਾ 15 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਤਿਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਪੈਦਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਲੱਗੇ ਮੋਰਚੇ ਦੌਰਾਨ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਜਥਿਆਂ ਵਾਂਗ ਮਨ ਬਚਨ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਸਰਕਾਰੀ ਜ਼ਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਧੱਕੇ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਹਿੰਸਕ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਚਿੱਤ ਰਹਿਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਲਕੁਲ ਸ਼ਾਂਤਚਿਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਤਿਨਾਮ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਿਆਂ ਇਹ ਜਥਾ ਰਵਾਂ-ਰਵੀਂ ਪੈਦਲ ਚਲਦਾ ਹੋਇਆ ਨੀਯਤ ਦਿਨ ਤੇ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ ਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਜਥਾ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਤੁਰਦਾ ਅਤੇ ਜੈਤੋ ਜਾ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕੀਤੇ ਹਰ ਜਥੇ ਨੂੰ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਸਧਾਰਨ ਵਲਗਣਾ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਦੋ ਦੋ ਦਿਨ ਭੁੱਖੇ ਹੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ। ਕਈਆਂ ਦੀ ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਫਿਰ ਗੱਡੀ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਕੇ ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਰੀਵਾੜੀ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਬਾਵਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਖਰਚ ਅਤੇ ਖੁਰਾਕ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਿੱਥੋਂ 300 ਮੀਲ ਪੈਦਲ ਸਫਰ ਤੁਰ ਕੇ ਸਿੰਘ ਮੁੜ ਸਿੱਧੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜਾ ਕੇ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤਾ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਆਪਣੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਪ੍ਰਤੀ ਅਟੁੱਟ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਸਿਦਕ, ਸਿਰੜ, ਭਰੋਸਾ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। 29 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਨਾਭਾ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਵੱਲੋਂ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਅੰਦਰ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਤੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਅਤੇ ਮੰਦੇ ਵਰਤਾਉ ਦੀ ਕਰੜੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਨਿਖੇਧੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਅੰਦਰ ਅਜਿਹੇ ਦਖ਼ਲ ਨੂੰ ਕਦਾਚਿਤ ਕਦਾਚਿਤ ਹੀ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।

ਇਸ ਵਾਰ ਗੋਲੀ ਨਹੀਂ ਚੱਲੀ ਪਰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤੀਜਾ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 22 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਇਹ 7 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ। ਇਹ ਬੜੇ ਚਾਅ ਨਾਲ “ਸਤਿਨਾਮੁ-ਸਤਿਨਾਮੁ-ਸਤਿਨਾਮ ਜੀ”, “ਵਾਹਿਗੁਰੂ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ” ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵੱਧ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਹਥਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਜਕੜ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਡੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਚੌਥਾ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ 27 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਲਾਇਲਪੁਰ ਤੋਂ 15 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਸਾਰੇ ਜਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜ ਕੇ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਮੁੜ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਫਿਰ ਜੈਤੋ ਲਈ ਚਾਲੇ ਪਾਉਂਦੇ। ਸਤਵਾਂ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜੂਨ ਨੂੰ, ਅੱਠਵਾਂ ਜਥਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸ਼ੇਖੂਪੁਰਾ ਦਾ 22 ਮਈ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲਿਆ। ਨੌਵਾਂ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ 25 ਜੂਨ, ਦਸਵਾਂ ਜਥਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਮਝੈਲ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ, ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਜਥਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੁਧਿਆਣਾ ਤੇ ਫਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਸਿੰਘ ਸਨ, ਇਕੱਠੇ 13 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰਵਾਨਾ ਹੋਏ।

ਜਥਿਆਂ ਦਾ ਜਾਣਾ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ 29 ਜੂਨ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ 100 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਬੜੀ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਪਟਨਾ, ਬਨਾਰਸ, ਅਲਾਹਾਬਾਦ, ਲਖਨਊ, ਕਾਨਪੁਰ, ਦਿੱਲੀ, ਸਹਾਰਨਪੁਰ ਅਤੇ ਅੰਬਾਲਾ ਠਹਿਰਦਾ ਹੋਇਆ 13 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ। 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਦੇ ਸਾਕੇ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਨਰੇਸ਼ ਨਾਲ ਧੱਕੇ ਗਏ ਜਾਲਮਾਨਾ ਧੱਕੇ ਦੀ ਚਰਚਾ ਇੰਨੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਈ ਕਿ ਪਰਦੇਸੀਂ ਵਸਦੇ ਸਿੱਖ ਵੀ ਜਥਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜੇ। ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ 11 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ 17 ਜੁਲਾਈ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਜੋ 14 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਰਸਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਇਆ 28 ਸਤੰਬਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਪੁੱਜਾ। ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸੌ (500-500) ਵਾਲਾ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਜਥਾ 17 ਅਗਸਤ, ਤੇਰ੍ਹਵਾਂ 18 ਸਤੰਬਰ, ਚੌਦਵਾਂ 15 ਦਸੰਬਰ, ਪੰਦਰ੍ਹਵਾਂ 1 ਮਾਰਚ 1925 ਤੇ ਸੋਲਵਾਂ 17 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜ ਕੇ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਵਿਸ਼ਵਵਿਆਪੀ ਬਣ ਗਿਆ। 27 ਅਪ੍ਰੈਲ 1925 ਨੂੰ 101 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਸਪੈਸ਼ਲ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜੈਤੋ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਹਟਾ ਕੇ ਨਿਰਵਿਘਨ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਕਰਨ ਦੀ ਇਤਲਾਹ ਮਿਲੀ। ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ 21 ਜੁਲਾਈ, 1925 ਈ. ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਫੌਜ ਵੀ ਹਟਾ ਲਈ ਗਈ। 27 ਜੁਲਾਈ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਯੋਧੇ ਰਿਹਾ ਹੋਣੇ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਦਿਨ ਸ਼ੰਘਾਈ ਵਾਲਾ ਜਥਾ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ 14 ਸਤੰਬਰ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਖੰਡਿਤ ਕੀਤੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਕੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਲਈ ਖਾਲਸੇ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਲ ਦਸ ਮਹੀਨੇ ਲਗਾਤਾਰ ਸਖਤ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲਣੀਆਂ ਪਈਆਂ। ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਤੇ ਫੱਟੜ ਹੋਏ, ਕਈ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਨਕਾਰਾ ਹੋ ਗਏ। ਕਈਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਤੇ ਘਰ-ਘਾਟ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਕੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਰਿਆਸਤ ਵਿੱਚੋਂ ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਨੇਕਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਲਾਜ਼ਮਤਾਂ ਤੇ ਸਰਦਾਰੀਆਂ ਖੁੱਸ ਗਈਆਂ। ਜ਼ੇਲ੍ਹਾਂ ਅੰਦਰ ਸਹਿਣ ਕੀਤੀਆਂ ਭੁੱਖਾਂ, ਮਾਰ-ਕੁਟਾਈਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਮੇਰੀ ਕਲਮ ਲਈ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਸਮੁੱਚਾ ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸੱਚ, ਧਰਮ, ਨਿਆਂ, ਇਨਸਾਫ, ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਲਈ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਗੁਰੂ ਪਰਵਾਰਾਂ, ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਲਾਂ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਲਾਮਿਸਾਲ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ-ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਾਂ ਕਬੀਰ ਮੇਰਾ ਮੁਝ ਮਹਿ ਕਿਛੁ ਨਹੀ ਜੋ ਕਿਛੁ ਹੈ ਸੋ ਤੇਰਾ॥ ਤਥਾ ਆਗਾਹਾ ਕੂ ਤ੍ਰਾਘਿ ਪਿਛਾ ਫੇਰਿ ਨ ਮੁਹਡੜਾ॥ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਬਲ ਸੀ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਭਾਵੇਂ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ, ਭਾਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼, ਭਾਵੇਂ ਅਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਉੱਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਜ਼ਬਰ, ਜ਼ੁਲਮ, ਧੱਕੇ, ਬੇਇਨਸਾਫੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਕੈਸੀ ਅਜੀਬ ਬਾਤ ਹੈ ਕਿ ਟੋਡੀਆਂ, ਸਰਕਾਰਪ੍ਰਸਤੀ, ਨਿੱਜਪ੍ਰਸਤੀ, ਮੌਕਾ-ਪ੍ਰਸਤਾਂ ਅਤੇ ਭੇਖੀ-ਪਖੰਡੀ ਅਖੌਤੀ ਸਾਧਾਂ/ਡੇਰਾਵਾਦੀਆਂ ਦੀ ਔਲਾਦ ਵੀ ਨਾਲੋਂ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਆ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਹਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਅਰਦਾਸ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ, ਸਿੰਘਾਂ, ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਅਤੇ ਭੁਚੰਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਲਾਮਿਸਾਲ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭੇਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸਾਹਿਤ ਸਦਨ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸ੍ਰੀ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਗਹਿਰ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਖੋਜ ਅਨੁਸਾਰ ਜੈਤੋ ਦੇ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੀ ਸਮੂਹ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਡਾ. ਸੈਫਉਦੀਨ ਕਿਚਲੂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਅਸੀਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੀ ਤਸੱਲੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਜਥੇ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਕੋਲ ਸਾਧਾਰਨ ਲਾਠੀਆਂ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਕੋਈ ਅਸਲਾ ਜਾਂ ਛਵ੍ਹੀਆਂ (ਸਿਵਾਏ ਰਿਵਾਇਤੀ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਦੇ) ਜਾਂ ਕੋਈ ਹੋਰ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲਿਖਿਆ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਅਧੀਨ ਕੁਝ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਸਤ ਅਖੌਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਹਿਰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਸਨ, ਜਿਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਲਹਿਰ ਮੁਲਤਵੀ ਕਰਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਥੇ ਨਾ ਭੇਜਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਵੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਖੰਡਿਤ ਹੋਣ ਸੰਬੰਧੀ ਮਸਲਾ ਹੱਲ ਕਰਵਾਉਣ ਨੂੰ ਤਾਂ ਤਿਆਰ ਸੀ ਪਰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਸਲੇ ਸੰਬੰਧੀ ਉਸ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਅਖੌਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਫਿਰਕੂ ਨੇਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਬੋਤਾਜ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਸੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਕੋਰੇ ਅਤੇ ਸੱਖਣੇ ਕਰਨ ਵਿਚ ਹੀ ਲੱਗੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਰਾਜ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਹੋਣ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿਚ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ 1925 ਈ. ਦਾ ਬਿੱਲ ਪਾਸ ਹੋਣ ਨਾਲ ਖੰਡਿਤ ਕੀਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਮੁੜ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਦਾ ਸਵਾਲ ਤਾਂ ਨਜਿੱਠਿਆ ਗਿਆ ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਅਤੇ ਅਤੀ ਦੁਖਦਾਇਕ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਅਜੇ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਹੋਇਆ। ਭਾਵੇਂ ਕੁਝ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਨਾਭੇ ਦੇ ਮਸਲੇ ਵਿਚ ਰਹਿਨੁਮਾਈ ਤੇ ਮਦਦ ਲਈ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਅਤੇ ਦੂਸਰੇ ਅਖੌਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਆਗੂਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਤਾਂ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਅਕਾਲੀ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਮਸਲੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦੁਬਾਰਾ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਵਾਲ ਨਾਲੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕਰਨ, ਸਗੋਂ ਛੱਡ ਹੀ ਦੇਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਢਾਹ ਲੱਗੀ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਅਨੁਸਾਰ ਜੈਤੋ ਮੋਰਚੇ ਅਧੀਨ ਲਗਪਗ 100 ਸਿੱਖ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਤੇ ਲਗਪਗ 200 ਸਿੱਖ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭਾਈ ਜੱਸਾ ਸਿੰਘ, ਦੀਵਾਨ ਸਿੰਘ, ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਅੱਛਰ ਸਿੰਘ, ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਫੁੰਮਣ ਸਿੰਘ, ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ, ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ, ਮਾਘ ਸਿੰਘ, ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਘੁਲਾ ਸਿੰਘ, ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ, ਵਧਾਵਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ। ਇਸ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਿਹੜੇ ਸਿੰਘ ਜਥਿਆਂ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਬਿਮਾਰੀ ਜਾਂ ਹਾਦਸੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਕਈ ਸਿੱਖ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਾਲਮ ਹਕੂਮਤ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਨ। ਗਿਆਨੀ ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਅਧੀਨ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਣ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਪਗ 150 ਸੀ। ਇਸੇ ਮੋਰਚੇ ਅਧੀਨ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਨੇਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਦੀ ਕਾਰਖਾਸ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਵੱਲੋਂ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ।

ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਦੀ ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਲਈ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਠੂ ਮਹੰਤਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਲਗਾਏ ਗਏ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ (11) ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੌਰਾਨ ਕਈ ਅਖੌਤੀ ਵੱਡੇ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਭਾਰਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਬੋਤਾਜੀ ਦਖ਼ਲ ਅਤੇ ਰੋਲ ਬਾਰੇ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣਾ ਵੀ ਅਤਿ ਜਰੂਰੀ ਹੈ। ਗਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਸਿੱਖ ਖੋਜਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਸਲੇ ਬਾਰੇ ਡੂੰਘੀ ਖੋਜ ਕਰ ਕੇ ਤੱਥ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

ਪੰਜਾਬ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਐਕਟ 1925 ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਾਇਸਰਾਏ ਕੌਂਸਲ ਵਿਚ ਕੰਵਰ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਾਇਸਰਾਏ ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਭਾ ਨਰੇਸ਼ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਗੱਦੀਨਸ਼ੀਨ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਹੀ ਪਾਸ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਜੈਤੋ ਦਾ ਮੋਰਚਾ ਸਿਖਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸੀ। ਗੋਰੀ ਕੌਮ, ਜਿਹੜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਭਿਅਕ ਹੋਣ ਦਾ ਢੋਂਗ ਕਰਦੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ ਨੇ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਿੱਲ ਨੂੰ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਫੁੱਟ ਪਾ ਕੇ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੋਰਚਾ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੇ ਐਕਟ ਨੂੰ ਉਹ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਬਾਕੀ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਅੰਦਰ ਬੰਦੀ ਹੀ ਰਹੇ ਅਤੇ ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਹੁਰਾਂ ਵਾਂਗ ਜੇਲਾਂ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ। ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵੀ 17 ਜੁਲਾਈ, 1926 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਇਸ ਸਾਰੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਬੜੇ ਸ਼ਾਤਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਬੋਤਾਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਖੇਤਰ ਭਾਵ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਮੁੜ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਨ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦੇਣ ਅਤੇ ਨਾਭਾ ਨਰੇਸ਼ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਛੱਡ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਯੋਧੇ ਦੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡੇ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਬਸ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਸਗੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਨਾਭੇ ਦੀ ਬੇਈਮਾਨ, ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇ ਟੋਡੀ ਨਮਕਹਰਾਮ ਅਫਸਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦੱਸੀਆਂ ਬਹੁਤ ਮਾਰੂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਵਾਲਾ ਲਿਖਤੀ ਬਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਸਹਿਮਤ ਨਾ ਹੋਏ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸਾਹਿਬ ਸਮਝ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਸਿੱਖ ਲੀਡਰ ਅਖੌਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਬਹਿਕਾਵੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗ਼ਲਤੀ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਨਖਿਧ ਕਾਰਜ ਲਈ ਗਏ ਇਹ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਮਗਰੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਵਿਖੇ ਖੰਡਿਤ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਅੰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਮੋਰਚਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਬੜੇ ਅਫਸੋਸ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਅਸਲ ਮੁੱਦੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਮੋਰਚਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੱਢੋਂ ਹੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗ਼ਲਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ। 20ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਵੀ ਕੋਈ ਵੱਖਰੀ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹੋ ਅਤਿ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਵਰਤਾਰਾ ਇਹ ਅਖੌਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਲੀਡਰ ਵਰਤਾਉਂਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਹੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ। ਕੇਂਦਰੀ ਅਖੌਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪਰੰਤੂ ਫਿਰਕੂ ਨੇਤਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੰਥ ਵਿਚ ਫੁੱਟ ਪਾਉ ਵਰਤਾਰਾ ਅੱਜ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਪੰਥਕ ਨੇਤਾ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜਪ੍ਰਸਤੀ, ਮਤਲਬਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਵਾਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਹਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਖੌਤੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਠੋਕੇ ਬਣਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਓਧਰ ! ਮਹਾਰਾਜਾ ਨੂੰ ਡੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕੋਡਾਈ ਕੁਨਾਲ ਨਜ਼ਰਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸਖਤ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਲੀਡਰਾਂ ਦੀ ਬੇਵਫਾਈ, ਕਮਅਕਲੀ, ਨਿਜਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਉਤੇ ਝੂਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਉੱਥੇ ਹੀ 24 ਜਨਵਰੀ, 1943 ਈ. ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਸ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਅੱਜ ਤਕ ਜਿਤਨੇ ਵੀ ਮੋਰਚੇ ਲਗੇ ਉਹ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਗੁਰੂਗ੍ਰੰਥ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਨੂੰ ਮਨ-ਚਿਤ ਕਰਕੇ ਸਮਰਪਿਤ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਵਾ ਕੇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਮਸਲੇ ਉੱਥੇ ਦੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੜੇ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਾਧਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੀ ਸਮਝੋ।

ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਦਖ਼ਲ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨਾਜਾਇਜ਼ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਨੀਤੀ ਲਈ ਵਿਘਨਕਾਰੀ ਅਤੇ ਗੈਰਕਾਨੂੰਨੀ ਦਖ਼ਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਸਮਝਦੀ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਮਿਤੀ 13 ਅਕਤੂਬਰ, 1923 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ‘ਖਿਲਾਫੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਭਾਵ ਗੈਰਕਨੂੰਨੀ” ਕਰਾਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੈਂਬਰਾਂ, ਸਟਾਫ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੇ ਕੁਝ ਨੇਤਾਵਾਂ/ਵਰਕਰਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ. ਬ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਤੱਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਸਮੁੰਦਰੀ। ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਜਥੇਦਾਰ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਕਰਪੁਰੀ, ਭਗਤ ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ, ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ, ਬਾਵਾ ਹਰਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਗਿਆਨੀ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਨਿਰੰਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਝਬਾਲ, ਤੱਤਕਾਲੀਨ ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ, ਰਸਾਲਦਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਕੌਮੀ, ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਘਵਿੰਡ, ਸ. ਸੇਵਾ ਸਿੰਘ ਠੀਕਰੀਵਾਲਾ, ਰਸਾਲਦਾਰ ਰਣਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰੋ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ ਆਦਿਕ 48 ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਮਿਲ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ 4 ਨਵੰਬਰ, 1923 ਈ. ਸਹਿਨਸ਼ਾਹ-ਏ-ਹਿੰਦ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਖ਼ਿਲਾਫ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਕੇ ਸਪੈਸ਼ਲ ਮੈਜਿਸਟ੍ਰੇਟ, ਪੀ. ਜੇ. ਐਡਰਸਨ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 3 ਮਾਰਚ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਮੁਕੱਦਮਾ ਵੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਹੀ ਜਨਵਰੀ, 1926 ਤਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦੀਆਂ 13 ਅਕਤੂਬਰ, 1923 ਈ. ਦੀਆਂ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰੀਆਂ ਪਿੱਛੋਂ ਭੀ ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜਥੇ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਦਾ ਸਿਲਸਿਲਾ ਉਵੇਂ ਹੀ ਜਾਰੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅਜਿਹਾ ਸਿਦਕ, ਸਿਰੜ, ਅਡੋਲਤਾ, ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਭਾਵਨਾ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੌਮ ਪਾਸ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ-ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰਨ ਸ਼ਾਂਤ-ਚਿਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਸਨ। ਜੈਤੋ ਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪੰਝੀ-ਪੰਝੀ (25-25) ਸਿੰਘ ਭੇਜਦੇ ਰਹਿਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸੰਤੋਖਜਨਕ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਦਾ ਨਜ਼ਰ ਨਾ ਆਇਆ ਤਾਂ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਪੰਝੀ (25) ਦੀ ਬਜਾਇ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸੌ (500-500) ਦੇ ਜਥੇ ਗੁ. ਗੰਗਸਰ ਜੈਤੋ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥਾ 21 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜੇ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਪੰਥਕ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰੇ। 9 ਫਰਵਰੀ ਦੇ ਦਿਨ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਜਥਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਇਹ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਚੱਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੰਗਸਰ ਵਿਚ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰਨਗੇ ਅਤੇ ਐਸਾ ਕਰਨ ਹਿਤ ਜੋ ਵੀ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝੱਲਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ, ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕੀਤੇ ਇਹ ਸਹਿਣਗੇ। ਜਥੇਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਨ, ਬਚਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਤੁਰੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਰਬਸੰਮਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ‘ਗੁਰਮਤਾ’ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਕ ਇਲਾਹੀ ਫੁਰਮਾਨ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਗੁਰਸਿੱਖ ਲਈ (ਭੇਖੀਆਂ, ਪਾਖੰਡੀਆਂ, ਰਾਜਸੀ ਲਾਲਸਾਵਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਨਹੀਂ) ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਥ-ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਚੈਤਾ ਸਰਦਾਰ ਰਤਨ ਸਿੰਘ ਭੰਗੂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, “ਜਥੇਦਾਰ ਜੋ ਕਹਿ ' ਦੇਤਾ ਪੰਥ ਸਭੀ ਮਾਨ ਲੇਤਾ।”

ਜਥਾ 9 ਤੋਂ 20 ਫਰਵਰੀ ਤਕ ਪੈਦਲ ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿਚ ਪੜਾਅ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜ਼ਿਕਰਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਾਨਵਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜੈਤੋਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਿਆਂ ਜਥੇ ਦੇ ਰਾਹ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਆਗਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ। ਜਦੋਂ ਜਥਾ ਸਿੱਖ ਰਿਆਸਤ ਪਟਿਆਲਾ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਭੁਪਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫ਼ੁਰਮਾਨ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਕੇ ਜਥੇ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਸਵਾਗਤ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਹਮੇਸਾ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਗ੍ਰੰਥ, ਗੁਰੂ-ਪੰਥ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨਾਲੋਂ ਪਿਆਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਰਾਜੇ-ਰਾਣੇ ਤਾਂ ਏ ਭੂਪਤਿ ਸਭ ਦਿਵਸ ਚਾਰਿ ਕੇ ਝੂਠੇ ਕਰਤ ਦਿਵਾਜਾ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਥੇ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ ਇਸ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਜਥੇ ਦੇ ਅਕਾਲੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੁਆਇਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਜੈਤੋ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਦੂਜਾ ਨਨਕਾਣਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਲਵਈ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ
ਪਸੀਨੇ ਦੀ ਥਾਂ ਲਹੂ ਵਹਾਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਨ ਭਾਵ ਅਸੀਂ ਜਥੇ ਨਾਲ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ।

ਜਥੇ ਦਾ ਆਖਰੀ ਪੜਾਅ 20 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਫਰੀਦਕੋਟ ਦੇ ਪਿੰਡ ਬਰਗਾੜੀ ਵਿਚ ਸੀ। 21 ਤਾਰੀਖ ਸਵੇਰੇ ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ ਦੇ ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਪਿੱਛੋਂ ਜਥੇ ਨੇ ਜੈਤੋ ਵੱਲ ਨੂੰ ਕੂਚ ਕੀਤਾ। ਜੈਤੋ ਇੱਥੋਂ ਪੰਜਛੇ ਮੀਲ ਸੀ। ਜਥੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਪੰਜ ਸਿੰਘ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਉਠਾਏ ਹੋਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਥਾ ਬੜੇ ਹੀ ਜਾਬਤੇ ਨਾਲ ਚਾਰ-ਚਾਰ (4-4) ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਥੇ ਦੇ ਵਿਚਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਲਕੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਜਥਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹਾਲਾਂ 150 ਗਜ਼ ਪਿੱਛੇ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਯੂਰਪੀਨ ਅਫ਼ਸਰ (ਮਿਸਟਰ ਵਿਲਸਨ ਜਾਹਨਸਟੋਨ) ਨੇ ਜਥੇ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵੱਧਣ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਅੱਗੇ ਵਧੋਗੇ ਤਾਂ ਗੋਲੀ ਚੱਲੇਗੀ। ਇਹ ਹੁਕਮ ਸਭ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਪਰ ਜਥਾ ਰੁਕਿਆ ਨਹੀਂ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਟਿੱਬੀ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਵੱਧਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਕ ਸਰਕਾਰੀ ਅਫਸਰ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਹੁਕਮ ਸਾਹਮਣੇ ਤੁਛ ਹੀ ਸੀ। ਜਥੇ ਉੱਪਰ ਤਿੰਨਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬੜੀ ਦਰਿੰਦਗੀ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮੀ ਨਾਲ ਗੋਲੀ ਚੱਲਣ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਜਥਾ ਪੂਰੀ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਬੁਲੰਦ ਹੌਸਲੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤਚਿਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆ “ਸਤਿਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ' ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵੱਧਦਾ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਸਿੰਘ ਅੱਗੇ ਵਧੇ ਤਾਂ ਇਕ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਫੌਜੀ ਦਸਤੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਾਹ ਰੋਕ ਲਿਆ। ਇਕ ਅਜਿਹਾ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਦਸਤਾ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਖਿੰਡਾਉਣ ਤੇ ਭਜਾਉਣ ’ਤੇ ਲੱਗਿਆ ਰਿਹਾ ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਡਲੇ ਸਿੰਘਾਂ-ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਜਾਨ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣਾ ਰੋਸ ਮਾਰਚ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਭਾਵੇਂ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਟਾਪਾਂ ਹੇਠ ਲਿਤਾੜੇ ਜਾਣ ਕਰਕੇ ਅਨੇਕਾਂ ਬੱਚਿਆਂ, ਬੁੱਢਿਆਂ ਤੇ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੇ। ਇਸ ਜਥੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਭੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਮਦਰਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਮੌਤਾਂ ਹੋਈਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਅਨੁਮਾਨ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨ ਸੌ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਗੋਲੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਸ਼ੱਦਦ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਜਾਣ ਜਾਂ ਫੱਟੜ ਹੋਣ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 100 ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਗਏ।

ਮਹੀਨੇ ਮਗਰੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ 300 ਮੀਲ ਦੂਰ ਬਾਵਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਤਬੇਲਿਆਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਪਹਿਰਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਵਾਰ ਕੱਚੀ ਭੁੰਨੀ ਰੋਟੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਸਿੰਘ ਬੀਮਾਰ ਪੈ ਗਏ। ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਪਿੱਛੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜੇ-ਥੋੜੇ ਕਰਕੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪਰੰਤੂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸਿੰਘਾਂ-ਸੂਰਮਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ, ਸਿਰੜ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ’ਤੇ ਪੂਰਨ ਭਰੋਸਾ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਗੰਗਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲ ਚਾਲੇ ਪਾ ਦਿਤੇ। ਧੰਨ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ! 17 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸੱਠ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਮੁੜ ਜੈਤੋ ਪੁੱਜਣ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਤਿੰਨ ਸਿੰਘ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਗੰਭੀਰ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਬੁਲੰਦ ਰਿਹਾ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਜਾਰੀ ਕਰਨ ਦਾ ਜੋਸ਼ ਕਾਇਮ ਰਿਹਾ। ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕੌਮ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਮਿਸਾਲ ਮਿਲਦੀ ਹੋਵੇ। ਗਲੀਆਂਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚ ਬੱਚੇ ਇਹ ਆਮ ਗਾਉਂਦੇ ਦੇਖੇ ਗਏ- “ਨਾਭੇ ਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਜਾਂਵਾਂਗਾ, ਭਾਵੇਂ ਸਿਰ ਕੱਟ ਜਾਵੇ ਮੇਰਾ।” ਕਈਆਂ ਜਥਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਭਾ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਭਰ ਗਈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਭੇ ਕੋਲ ਬੀੜ ਦੇਸਾਂਝ ਵਿਚ ਜੰਗਲ ਬੀਆਬਾਨ ਵਿਚ ਛੱਡਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਯੋਧਿਆਂ ਉੱਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤਸ਼ੱਦਦ ਢਾਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੋੜਾਂ ਨਾਲ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰੰਤੂ ਸਿੱਖ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਅਹਿੱਲ ਹੀ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਕਾਫੀ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਪੁਦਮਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਭਾ ਨਰੇਸ਼ ਮਹਾਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿੰਘ ਨੇ 1945 ਈ. ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਨਾਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਅਕਾਲੀ ਦਲ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇਗਾ ਉਹ ਹੀ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੋਵੇਗਾ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਲੱਗਣ ਵਾਲੇ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਤੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਵੀ ਇੱਥੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੀ। ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਨਾਭੇ ਦਾ ਅਕਾਲੀ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਦੇ ਸੇਵਾ ਕਾਰਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਰਿਪੁਦਮਨ ਕਾਲਜ ਅੰਦਰ ਸਥਿਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਦਾ ਸੁੰਦਰੀਕਰਨ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਹਰ ਸਾਲ 21 ਫਰਵਰੀ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਇਕਾਈ ਨਾਲ ਸਹਿਯੋਗ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਭੋਗ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਕੇ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵੱਲੋਂ ਢੇਰ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਲੱਖਣ ਅਤੇ ਲਾਮਿਸਾਲ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕਰ ਕੇ ਮੌਜੂਦ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਅੰਦਰ ਖਾਲਸਈ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬਾ ਪ੍ਰਚੰਡ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਕਾਰਜ ਅੱਜ ਵੀ ਬਾਦਸਤੂਰ ਜਾਰੀ ਹੈ।

ਇਸ ਮਗਰੋਂ ਜਾਰੀ ਜੈਤੋ ਦੇ ਮੋਰਚੇ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਦੂਜਾ ਜਥਾ ਭੇਜਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਲਈ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਦੂਜਾ 500 ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਵਾਂਗ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ 28 ਫਰਵਰੀ, 1924 ਈ. ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ। ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਮਾਵਾਂ, ਭੈਣਾਂ ਤੇ ਪਤਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਵੀਰਾਂ ਤੇ ਪਤੀਆਂ ਦੇ ਗਲ਼ਾਂ ਵਿਚ ਹਾਰ ਪਾਏ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਬਹਾਲ ਕਰਨ ਲਈ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ ਤੋਰਿਆ। ਇਕ ਮਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਪਹਿਲੇ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦੂਜੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਹਾਰ ਪਹਿਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਵਾਂਗੀ ਜੇ ਮੇਰਾ ਦੂਜਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲੇਖੇ ਲੱਗ ਜਾਵੇ।” ਇਹ ਅਤਿ ਦੁਖਦਾਇਕ ਗੱਲ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕਵਾਦ, ਪਰਵਾਰਪ੍ਰਸਤੀ, ਨਿੱਜਪ੍ਰਸਤੀ, ਮੌਕਾਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੇ ਲਾਲਚੀ (ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਲਾਭ ਲਈ) ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਾਂ ! ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੰਥਪ੍ਰਸਤ ਮਾਵਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਕਾਲ ਹੀ ਪੈ ਗਿਆ ਲਗਦਾ ਹੈ ! ਜਥੇ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਸਾਰੀ ਜਾਇਦਾਦ ਗੁਰੂ ਲੇਖੇ ਲਾ ਦੇਣ ਦਾ ਐਲਾਨ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਜਥਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਥਾਈਂ ਠਹਿਰਦਾ ਹੋਇਆ 13 ਮਾਰਚ ਨੂੰ ਜੈਤੋ ਨੇੜ੍ਹੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਪੁੱਜਾ। ਪੰਡਤ ਮਦਨ ਮੋਹਨ ਮਾਲਵੀਆ ਅਤੇ ਵਾਇਸਰਾਏ ਦੇ ਕਈ ਹੋਰ ਕੌਂਸਲ ਮੈਂਬਰ ਤੇ ਨੇਤਾ ਜੈਤੋ ਨੇੜ੍ਹੇ ਪੁੱਜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਅਤੇ ਮੋਰਚੇ ਨੂੰ ਸਾਬੋਤਾਜ ਕਰਨ ਹਿਤ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਅਧੀਨ ਐਡਮਨਿਸਟਰੇਟਰ ਉਪਰ ਜਥੇ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਕਰਨ ਦੀ ਖੁਲ੍ਹ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ। ਮੋਹਨ ਦਾਸ ਕਰਮ ਚੰਦ ਗਾਂਧੀ* ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮਹਾਰਾਜੇ ਦੇ ਗੱਦੀ ਬਹਾਲੀ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਦਿਲਚਸਪੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਵਿਚ ਨਾਭਾ ਨਰੇਸ਼ ਦਾ ਗੱਦੀ ਬਹਾਲੀ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਜਥੇ ਦੇ ਸਿਰਫ ਇਕ ਹਫਤਾ ਉੱਥੇ ਠਹਿਰਣ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਇਕੱਠੇ ਕਰ ਲੈਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸੀ। ਜਥਾ ਇਹ ਤਜਵੀਜ਼ ਮੰਨਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਮੋਰਚਾ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਸਿਦਕ, ਸਿਰੜ ਤੇ ਪੰਥਕ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਜਾਰੀ ਸੀ, ਜਥਾ 3:00 ਵਜੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਕੋਲ ਪੁੱਜ ਗਿਆ।