ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਅੱਜ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਤਰੱਕੀ ਦੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਿਆ ਹੈ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੋਂ ਸਹਿਮਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਸਹਾਰਾ ਪ੍ਰਾਣੀ ਸੀ। ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਉਦਗਮ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਹੀ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਸੁਰਤ ਸੰਭਾਲਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਘੜੀ ਸੁਲੱਖਣੀ ਹੋਵੇਗੀ ਜਦੋਂ ਭਟਕੇ ਤੇ ਇਧਰ-ਉਧਰ ਭੱਜਦੇ-ਡਿਗਦੇ ਢਹਿੰਦੇ ਅਤੇ ਲੁਕ-ਛਿਪ ਬਹਿੰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਰਗੀ ਚੀਜ਼ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਆ।

“ਭੈ ਬਿਨੁ ਭਗਤਿ ਨ ਹੋਵਈ ਨਾਮਿ ਨ ਲਗੈ ਪਿਆਰੁ॥”

ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਦੇ ਢੰਗ ਜਿਹੜੇ ਸੋਚੇ ਗਏ ਸੀ ਉਹੋ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਪਹੁ ਫੁਟਾਲਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਾਇੰਸ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਬੰਨਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਵਿਚ ਪਰੋ ਕੇ ਅੱਗੇ ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਣਾ ਕੇ: “ਲੋੜ ਕਾਢ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ” ਅਨੁਸਾਰ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਢੰਗ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕਾਢ ਅਤੇ ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ ਦੇ ਅਸਰ ਨੂੰ ਪਰਖਣਾ “ਆਯੁਰਵੇਦ” ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਛਤਰ-ਛਾਇਆ ਹੇਠ ਵਧਿਆ-ਫਲਿਆ।

ਧਰਮ ਦਾ ਖੇਤਰ ਆਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਇੰਸ ਦਾ ਖੇਤਰ ਪਦਾਰਥਕ ਵਿਕਾਸ। ਪਹਿਲਾ ਸਾਡੇ ਅਧਿਆਤਮਕ (ਅੰਦਰਲੇ) ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਸੰਸਾਰਕ (ਬਾਹਰਲੇ) ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਪਦਾਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅੰਕੁਰ ਪਹਿਲਾਂ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਫੁੱਟਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਹੀ ਸੋਚਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੋ ਸਕਦੈ ਸੂਰਜ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਧਰਤੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੋਵੇ। ਧਰਮ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ। ਵਿਕਸਿਤ ਮਨੁੱਖੀ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਨਵੀਆਂ-ਨਵੀਆਂ ਕਾਢਾਂ ਕੱਢੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮੂਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਤਮਾ ਵਿਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਪਦਾਰਥ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਵਿਆਪਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਕ ਮਹਾਨ ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ਰ ਵੋਲਟੇਅਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ “ਜੇ ਰੱਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗੀ।” ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਰਨਾਰਡ ਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ “ਜੇ ‘ਵਿਸ਼ਵਾਸ’ ਦੀ ਥਾਂ ‘ਵਿਗਿਆਨਕ ਤਰਕ’ ਨੂੰ ਹੀ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਜੀਵਣ ਸੁਹਾਵਣਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ।”

ਧਰਮ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਨਾਲੋ-ਨਾਲ ਵੀ ਚੱਲਦੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਆਪੋ ਵਿਚ ਟਕਰਾਅ ਵੀ ਚੱਲਦਾ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਜਦੋਂ ਪਦਾਰਥਕ ਤੱਥਾਂ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦਾਅਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਝੁਠਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਕਰਾਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜਦੀ ਹੈ। ਕੱਚੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ’ਚੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉਠ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਧਰਮ ਦਾ ਪਦਾਰਥਕ ਗਿਆਨ ਗਲਤ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਰੱਬੀ ਗਿਆਨ ਵੀ ਇਕ ਭੁਲੇਖਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ੇਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬਿਆਨੀ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸ਼ਤਪਥ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਿਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕੱਲਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਹੀ ਸੀ ਉਸ ਨੇ ਅੰਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਆਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੇ ਪਸ਼ੂ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਲੋਕ, ਅੱਖ ਦੇ ਘੋੜੇ, ਸਵਾਸਾਂ ਦੇ ਬੈਲ, ਕੰਨ ਦੀਆਂ ਭੈਂਸਾਂ ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ ਦੀਆਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਬਣਾਈਆਂ। ਬਾਈਬਲ ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਦਿਨ ਚਾਨਣ ਨੂੰ ਹਨ੍ਹੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਦਿਨ ਰਾਤ ਸੰਗਯਾ ਥਾਪੀ, ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਅਕਾਸ਼ ਰਚਿਆ, ਤੀਜੇ ਦਿਨ ਘਾਹ ਬੂਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ, ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਚੰਦਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਤਾਰੇ ਰਚੇ, ਪੰਜਵੇਂ ਦਿਨ ਜਲ-ਜੰਤੂ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਬਣਾਏ, ਛੇਵੇਂ ਦਿਨ ਪਸ਼ੂ, ਕੀੜੇ, ਮਕੌੜੇ ਅਤੇ ਨਰ-ਨਾਰੀ ਸਿਰਜੀ, ਸਤਵੇਂ ਦਿਨ ਸਾਰਾ ਕੰਮ ਕਰ ਕੇ ਖੁਦਾ ਨੇ ਆਰਾਮ ਕੀਤਾ। ਇਸੇ ਸਨਿਚਰਵਾਰ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਦਾ ਦਿਨ ਸਬਥ (Sabbath) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਮਗਰੋਂ, ਸ਼ਾਇਦ ਜਦੋਂ ਰੋਮਨ ਕੈਥੋਲਿਕਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰੋਟੈਸਟੈਂਟਸ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਖਰਾ ਗਰੁੱਪ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਕੁਝ ਰਵਾਇਤਾਂ, ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਮਾਨਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਸ਼ਨੀਵਾਰ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਤਥਾ ਛੁੱਟੀ ਦਾ ਦਿਨ (SUN-DAY ਤਥਾ Sunday) ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ ਇਸੇ ਦੀ ਤਾਇਦ ਕੁਰਾਨ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ- “ਪਾਂਧੀ ਅਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਨੂੰ ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਸਹਿਤ ਛੇ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਪਰ ਥਕੇਵਾਂ ਸਾਡੇ ਨੇੜੇ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਅੱਜ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਖੋਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਬੁਨਿਆਦ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਨੁਮਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਖਰਬਾਂ ਸਾਲ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਅਕਾਸ਼ ਗੰਗਾ ਦੇ ਬਣਨ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਲਈ ਹੀ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਲੱਖਾਂ-ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ ਹੋਣ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹਨ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਨਵੀਨਤਮ ਧਰਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ 5 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਤੋਂ ਵੀ ਘੱਟ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਬਾਨੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਸੱਚ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਕੱਟ ਤਰਕ ’ਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਇਹੋ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਆਧਾਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸੰਪਾਦਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ 6 ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ 15 ਭਗਤ ਸਾਹਿਬਾਨ 11 ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਸਾਰੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸ਼ਬਦ ਜਾਂ ਕੋਈ ਵੀ ਭਾਗ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗਲਤ ਠਹਿਰਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਸਗੋਂ ਹਰ ਬਾਤ ਪੂਰੇ ਤਰਕ-ਸੰਗਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਆਦਿ, ਅਨਾਦਿ ਤੇ ਜੁਗਾਦਿ ਸੱਚ ਉੱਤੇ ਅਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਸਬੰਧ ਵਿਚ ਸ੍ਰ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ 500 ਸਾਲ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਕੁਝ ਕਿਹਾ ਜੋ ਵਿਗਿਆਨ ਅੱਜ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸਿਰਫ ਅਨੁਮਾਨ ਹੀ ਲਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ ਹੈ:-

ਵੇਲ ਨ ਪਾਈਆ ਪੰਡਤੀ ਜਿ ਹੋਵੈ ਲੇਖੁ ਪੁਰਾਣੁ॥
ਵਖਤੁ ਨ ਪਾਇਓ ਕਾਦੀਆ ਜਿ ਲਿਖਨਿ ਲੇਖੁ ਕੁਰਾਣੁ॥
ਥਿਤਿ ਵਾਰੁ ਨਾ ਜੋਗੀ ਜਾਣੈ ਰੁਤਿ ਮਾਹੁ ਨਾ ਕੋਈ॥
ਜਾ ਕਰਤਾ ਸਿਰਠੀ ਕਉ ਸਾਜੇ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਸੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 4)

ਵਿਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁੱਢ ਵਿਚ ਇਕ ਵੱਡਾ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਨੁਕਤੇ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿੱਕੇ-ਨਿੱਕੇ ਰੇਡੀਏਸ਼ਨ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਐਟਮ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਣ ਲਈ ਲੱਗਭਗ 380000 ਸਾਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਿਆ। ਇਹ ਐਟਮ 70 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਅਤੇ 24 ਪ੍ਰਤੀਸ਼ਤ ਹੀਲਰੇਅਮ ਦੇ ਬਣੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਖਰਬਾਂ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਸਿਤਾਰੇ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਧੁੰਧੂਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਬਾਰ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸੀ। ਇਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਖੋਜ ਨੂੰ ਲੋਕ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਢੇਰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਝੱਲੀਆਂ, ਮੁਸ਼ੱਕਤਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਬੜਾ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਦਿਮਾਗੀ ਘੋਲ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਅਰਬਾਂ-ਖਰਬਾਂ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਕੀਤੇ ਪਰੰਤੂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਖਰਚ ਕੀਤਿਆਂ ਬਿਨਾਂ ਸਮਾਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਬੜੇ ਤਰੱਦਦ ਦੇ ਇਸ ਦਸ਼ਾ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਬੜੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਥਾਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:-

ਜੁਗ ਛਤੀਹ ਗੁਬਰੁ ਕਰਿ ਵਰਤਿਆ ਸੁੰਨਾਹਰਿ॥
ਓਥੈ ਵੇਦ ਪੁਰਾਨ ਨ ਸਾਸਤਾ ਆਪੇ ਹਰਿ ਨਰਹਰਿ॥
ਬੈਠਾ ਤਾੜੀ ਲਾਇ ਆਪਿ ਸਭ ਦੂ ਹੀ ਬਾਹਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 555)

ਛਤੀਹ ਜੁਗ ਗੁਬਾਰੁ ਸਾ ਆਪੇ ਗਣਤ ਕੀਨੀ॥
ਆਪੇ ਸ੍ਰਿਸਟਿ ਸਭ ਸਾਜੀਅਨੁ ਆਪਿ ਮਤਿ ਦੀਨੀ॥ (ਪੰਨਾ 949)

ਅਰਬਦ ਨਰਬਦ ਧੁੰਧੂਕਾਰਾ॥
ਧਰਣਿ ਨ ਗਗਨਾ ਹੁਕਮੁ ਅਪਾਰਾ॥
ਨਾ ਦਿਨੁ ਰੈਨਿ ਨ ਚੰਦੁ ਨ ਸੂਰਜੁ ਸੁੰਨ ਸਮਾਧਿ ਲਗਾਇਦਾ ॥ (ਪੰਨਾ 1035)

ਆਪੇ ਸਚੁ ਕੀਆ ਕਰ ਜੋੜਿ॥
ਅੰਡਜ ਫੋੜਿ ਜੋੜਿ ਵਿਛੋੜਿ॥
ਧਰਤਿ ਅਕਾਸੁ ਕੀਏ ਬੈਸਣ ਕਉ ਥਾਉ॥
ਰਾਤਿ ਦਿਨੰਤੁ ਕੀਏ ਭਉ ਭਾਉ ॥ (ਪੰਨਾ 835)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅੱਗੇ ਦੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਹ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਤਾਲ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਸਭ ਬਿਨਸਨਹਾਰ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਦੀ ਇਕ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਪਸਾਰਾ ਕਈ ਵਾਰ ਪਸਾਰਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸਮਾਪਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

“ਕਈ ਬਾਰ ਪਸਰਿਓ ਪਾਸਾਰ॥
ਸਦਾ ਸਦਾ ਇਕੁ ਏਕੰਕਾਰ॥”

ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਹ ਭੇਦ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਅਤੇ ਬਿਨਾਸ ਇੱਕ ਖਿਨ ਵਿਚ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ,

“ਓਪਤਿ ਪਰਲਉ ਖਿਨ ਮਹਿ ਕਰਤਾ॥”

ਉਹ ਸਰਬ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ “ਅਗੰਮੀ ਖੇਡ” ਮੰਨਦੀ ਹੈ ਅਤੇ

“ਧਰਤਿ ਆਕਾਸੁ ਪਾਤਾਲੁ ਹੈ ਚੰਦੁ ਸੂਰੁ ਬਿਨਾਸੀ॥”

ਹੀ ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:-

ਆਪਿ ਸਤਿ ਕੀਆ ਸਭੁ ਸਤਿ॥
ਤਿਸੁ ਪ੍ਰਭ ਤੇ ਸਗਲੀ ਉਤਪਤਿ॥
ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ਤਾ ਕਰੇ ਬਿਸਥਾਰੁ॥
ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ਤਾ ਏਕੰਕਾਰੁ ॥ (ਪੰਨਾ 294)

ਤਥਾ

ਭਨਿ ਭਨਿ ਘੜੀਐ ਘੜਿ ਘੜਿ ਭਜੈ ਢਾਹਿ ਉਸਾਰੈ ਉਸਰੇ ਢਾਹੈ॥
ਸਰ ਭਰਿ ਸੋਖੈ ਭੀ ਭਰਿ ਪੋਖੈ ਸਮਰਥ ਵੇਪਰਵਾਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 935)

ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਹ ਵੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਇਸ ਅਗੰਮੀ ਖੇਡ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਦਾ ਅਤੇ ਉਹ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਸਰਬ-ਸਮਰੱਥ ਹੈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਮਾਹਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ :

ਪੁਛਿ ਨ ਸਾਜੇ ਪੁਛਿ ਨ ਢਾਹੇ ਪੁਛਿ ਨ ਦੇਵੈ ਲੇਇ॥
ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤਿ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਆਪੇ ਕਰਣੁ ਕਰੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 53)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਿਰਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੱਥਾਂ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਭੇਦ ਬਾਰੇ ਵਿਗਿਆਨ ਅਰਬਾਂ-ਖਰਬਾਂ ਡਾਲਰ ਖਰਚ ਕੇ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਜਿਤਨਾ ਪਦਾਰਥ (matter) ਹੈ ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਇੱਕੋ ਹੀ ਵਾਰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਘੱਟਦਾ-ਵੱਧਦਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਵਿਗਿਆਨੀ ਵੀ ਇਹੋ ਕੁਝ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਕਿੱਡਾ ਵੱਡਾ ਹੈ ਇਸ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਹੁਣ ਕੀਤੀ ਹੈ।

ਜੋ ਅਜੇ ਵੀ ਅੰਤਮ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿਉਂ ਕਿ ਅਗਾਂਹ ਹੋਰ ਖੋਜ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਡਾ ਸੂਰਜ ਮੰਡਲ ਇਕ ਗਲੈਕਸੀ ਦਾ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਭਾਗ ਹੈ ਇਹ ਗਲੈਕਸੀ ਕਿੱਡੀ ਕੁ ਵੱਡੀ ਹੈ ਇਸ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਲਾਈਟ ਦੀ ਸਪੀਡ ਨਾਲ ਚੱਲ ਕੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਗਲੈਕਸੀ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦਾ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁੱਛੇ ਕਿੱਥੋਂ ਤਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਹਨ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਲਾ ਸਕਦਾ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਚੌਦਾਂ ਲੋਕ ਜਾਂ ਤਬਕ ਲਿਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੱਖਾਂ ਅਕਾਸ਼-ਪਤਾਲ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਬਾਰੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਆਖਿਆ ਹੈ ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ:

ਪਾਤਾਲਾ ਪਾਤਾਲ ਲਖ ਆਗਾਸਾ ਆਗਾਸ॥
ਓੜਕ ਓੜਕ ਭਾਲਿ ਥਕੇ ਵੇਦ ਕਹਨਿ ਇਕ ਵਾਤ॥
ਸਹਸ ਅਠਾਰਹ ਕਹਨਿ ਕਤੇਬਾ ਅਸੁਲੂ ਇਕੁ ਧਾਤੁ॥
ਲੇਖਾ ਹੋਇ ਤ ਲਿਖੀਐ ਲੇਖੈ ਹੋਇ ਵਿਣਾਸੁ॥
ਨਾਨਕ ਵਡਾ ਆਖੀਐ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਆਪੁ॥ (ਪੰਨਾ 5)

ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਿਚ-ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚਾਨਣ ਹੈ ਪਰ ਖਾਲੀ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਦਿੱਸਦੇ ਅਕਾਰ ਤੋਂ ਹੋਰ ਉੱਪਰ ਇਕ ਸੂਖ਼ਮ ਪਦਾਰਥ ਵੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਚਾਨਣ-ਚਾਨਣ ਹੀ ਹੈ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਨੂੰ “ਨਾਮ” ਦੀ ਸੰਗਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੂਖਮਤਾ ਕਰ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਸ ਦੀ “ਨਦਰਿ” ਨਾਲ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਏਹੁ ਅੰਤੁ ਨ ਜਾਣੈ ਕੋਇ॥
ਬਹੁਤਾ ਕਹੀਐ ਬਹੁਤਾ ਹੋਇ॥
ਵਡਾ ਸਾਹਿਬੁ ਊਚਾ ਥਾਉ॥
ਊਚੇ ਉਪਰਿ ਊਚਾ ਨਾਉ॥
ਏਵਡੁ ਊਚਾ ਹੋਵੈ ਕੋਇ॥
ਤਿਸੁ ਊਚੇ ਕਉ ਜਾਣੈ ਸੋਇ॥
ਜੇਵਡੁ ਆਪਿ ਜਾਣੈ ਆਪਿ ਆਪਿ॥
ਨਾਨਕ ਨਦਰੀ ਕਰਮੀ ਦਾਤਿ॥ (ਪੰਨਾ 5)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਤੱਥ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:-

ਆਪਣਾ ਆਪੁ ਉਪਾਇਓਨੁ ਤਦਹੁ ਹੋਰੁ ਨ ਕੋਈ॥
ਮਤਾ ਮਸੂਰਤਿ ਆਪਿ ਕਰੇ ਜੋ ਕਰੇ ਸੁ ਹੋਈ॥
ਤਦਹੁ ਆਕਾਸੁ ਨ ਪਾਤਾਲੁ ਹੈ ਨਾ ਤ੍ਰੈ ਲੋਈ॥
ਤਦਹੁ ਆਪੇ ਆਪਿ ਨਿਰੰਕਾਰੁ ਹੈ ਨਾ ਓਪਤਿ ਹੋਈ॥
ਜਿਉ ਤਿਸੁ ਭਾਵੈ ਤਿਵੈ ਕਰੇ ਤਿਸੁ ਬਿਨੁ ਅਵਰੁ ਨ ਕੋਈ॥ (ਪੰਨਾ 509)

ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ 4.5 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਹੋਈ।3.5 ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਦਾ ਆਰੰਭ ਛੱਲਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਖੋਜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਹ ਗਲ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਰੰਭ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਮਹਾਂਵਾਕ ਹੈ:

ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਜਗਤ ਕਾ ਫਿਰਿ ਪਾਣੀ ਸਭੁ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1240)

ਸਾਚੇ ਤੇ ਪਵਨਾ ਭਇਆ ਪਵਨੈ ਤੇ ਜਲੁ ਹੋਇ॥
ਜਲ ਤੇ ਤ੍ਰਿਭਵਣੁ ਸਾਜਿਆ ਘਟਿ ਘਟਿ ਜੋਤਿ ਸਮੋਇ॥ (ਪੰਨਾ 19)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪਾਤਾਲ, ਅਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ, ਚੰਦ, ਸੂਰਜ, ਤਾਰੇ, ਹਵਾ, ਦਰਿਆ ਆਦਿ ਸਮੁੱਚਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਉਸ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ “ਅਕਾਲ ਜੋਤਿ” ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹੀ ਪੂਰੇ ਨਿਯਮਬੱਧ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਤਥਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦਾਇਰੇ ਅੰਦਰ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਕਦੀ ਟਕਰਾਅ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਅਤੇ ਇਹ ਤਾਰਿਕਾ ਮੰਡਲ,

“ਕਈ ਕੋਟਿ ਸਸੀਅਰ ਸੂਰ ਨਖ੍‍ਤ੍ਰ॥”

ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਬੜੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਧਰਤੀ ਸੂਰਜ ਦੁਆਲੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਚੰਦ-ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਬਾਰੇ (ਤਾਰਾ ਵਿਗਿਆਨ) ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਭੈ ਵਿਚਿ ਪਵਣੁ ਵਹੈ ਸਦਵਾਉ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਚਲਹਿ ਲਖ ਦਰੀਆਉ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਅਗਨਿ ਕਢੈ ਵੇਗਾਰਿ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਧਰਤੀ ਦਬੀ ਭਾਰਿ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਇੰਦੁ ਫਿਰੈ ਸਿਰ ਭਾਰਿ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਰਾਜਾ ਧਰਮ ਦੁਆਰੁ॥
ਭੈ ਵਿਚਿ ਸੂਰਜ ਭੈ ਵਿਚਿ ਚੰਦੁ॥
ਕੋਹ ਕਰੋੜੀ ਚਲਤ ਨ ਅੰਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 464)

ਜੀਵਨ-ਤੱਤ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ 10 ਲੱਖ ਸਾਲ ਹੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲ ਜੀਵਨ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਕ ਸਮੇਂ ਤਾਂ ਡਾਇਨਾਸੋਰ ਵਰਗੇ ਭਿਆਨਕ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦਾ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਸੀ। ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵ ਇੱਥੇ ਵਧਣ-ਫੁੱਲਣ ਲਗੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਚਿਰ ਬਾਅਦ ਬਣਮਾਣੂਆਂ ਦੀ ਜਾਤੀ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਹਸਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਆਧੁਨਿਕ ਯੁੱਗ ਵਿਚ ਡਾਰਵਿਨ ਨੇ ਵੀ ਇਹੋ ਸਿਧਾਂਤ ਸਿੱਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਕੋ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਮੋਢੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਕੁਰਾਨ ਅਤੇ ਬਾਈਬਲ ਅਨੁਸਾਰ ਬਾਬਾ ਆਦਮ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦਾ ਨੇ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਮਨੁੱਖ ਸੀ ਜੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਮਾਨਸ ਪੁੱਤਰ ਸੀ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਪੰਜ ਸੌ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਡਾਰਵਿਨ ਦੀ ਥਿਊਰੀ ਨਾਲ ਮੇਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਕਈ ਜਨਮ ਭਏ ਕੀਟ ਪਤੰਗਾ॥
ਕਈ ਜਨਮ ਗਜ ਮੀਨ ਕੁਰੰਗਾ॥
ਕਈ ਜਨਮ ਪੰਖੀ ਸਰਪ ਹੋਇਓ॥
ਕਈ ਜਨਮ ਹੈਵਰ ਬ੍ਰਿਖ ਜੋਇਓ॥
ਮਿਲੁ ਜਗਦੀਸ ਮਿਲਨ ਕੀ ਬਰੀਆ॥
ਚਿਰੰਕਾਲ ਇਹ ਦੇਹ ਸੰਜਰੀਆ॥(ਪੰਨਾ 176)

ਪਸੁ ਪੰਖੀ ਬਿਰਖ ਅਸਥਾਵਰ ਬਹੁ ਬਿਧਿ ਜੋਨਿ ਭ੍ਰਮਿਓ ਅਤਿ ਭਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 1388)

ਪਦਾਰਥ ਵਿਗਿਆਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਜੀਵ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ। ਇਸਤਰੀ ਦੇ ਰਕਤ ਵਿਚ ਇਕ ਅਨੁਕੀਟ (Ovum) ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਇਹ ਅਨੁਕੀਟ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਹੰਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੇਰੀ ਹੋਂਦ ਤਾਂ ਇਕ ਅਨੁਕੀਟ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੈ। ਤੂੰ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰ, ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਹੀ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਹਾਂਵਾਕ ਹੈ:

ਰਕਤ ਕਿਰਮ ਮਹਿ ਨਹੀ ਸੰਘਾਰਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 1084)

ਜਿਹੜੇ ਨਾਸਤਕ ਜਾਂ ਕਾਮ-ਪ੍ਰਸਤ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਨੂੰ ਹੀ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਦਾ ਬੜੇ ਸਖਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਗਿਆਨ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਮਨਮੁਖਾ ਮਨਮੁਖਿ ਮੁਏ ਮੇਰੀ ਕਰਿ ਮਾਇਆ ਰਾਮ॥
ਖਿਨੁ ਆਵੈ ਖਿਨੁ ਜਾਵੈ ਦੁਰਗੰਧ ਮੜੈ ਚਿਤੁ ਲਾਇਆ ਰਾਮ॥ (ਪੰਨਾ 442)

ਖਾਣਾ ਪੀਣਾ ਹਸਣਾ ਸਉਣਾ ਵਿਸਰਿ ਗਇਆ ਹੈ ਮਰਣਾ॥
ਖਸਮੁ ਵਿਸਾਰਿ ਖੁਆਰੀ ਕੀਨੀ ਧ੍ਰਿਗੁ ਜੀਵਣੁ ਨਹੀ ਰਹਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 1254)

ਜਲ ਕੀ ਭੀਤਿ ਪਵਨ ਕਾ ਥੰਭਾ ਰਕਤ ਬੁੰਦ ਕਾ ਗਾਰਾ॥
ਹਾਡ ਮਾਸ ਨਾਂੜੀ ਕੋ ਪਿੰਜਰੁ ਪੰਖੀ ਬਸੈ ਬਿਚਾਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 659)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਕਾਇਆ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੇ ਮਿਲਾਪ (ਜੁੜਨ), ਵਿਛੜਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜੁੜਨ ਬਾਰੇ ਵੀ ਭੇਦ ਖੋਲ੍ਹਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਜੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਠੋਸ ਤੱਥਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੂਰ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਜੁੜਿ ਜੁੜਿ ਵਿਛੁੜੇ ਵਿਛੁੜਿ ਜੁੜੇ॥
ਜੀਵਿ ਜੀਵਿ ਮੁਏ ਮੁਏ ਜੀਵੇ॥ (ਪੰਨਾ 1238)

ਤਨ ਮਹਿ ਮਨੂਆ ਮਨ ਮਹਿ ਸਾਚਾ॥
ਸੋ ਸਾਚਾ ਮਿਲਿ ਸਾਚੇ ਰਾਚਾ॥(ਪੰਨਾ 686)

ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਜੁਗਤਾਂ ਵੀ ਵਰਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਥਾਂ-ਥਾਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਭਾਅ-ਸੋਚ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਪਰਿਪੇਖ ਵਿਚ ਬੜੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਇਕ ਨਿਪੁੰਨ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਵਾਂਗ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਦੇਹ ਛਿਜੰਦੜੀ ਊਣ ਮਝੂਣਾ ਗੁਰਿ ਸਜਣਿ ਜੀਉ ਧਰਾਇਆ॥
ਹਭੇ ਸੁਖ ਸੁਹੇਲੜਾ ਸੁਤਾ ਜਿਤਾ ਜਗੁ ਸਬਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 964)

ਨਾਨਕ ਚਿੰਤਾ ਮਤਿ ਕਰਹੁ ਚਿੰਤਾ ਤਿਸ ਹੀ ਹੇਇ॥
ਜਲ ਮਹਿ ਜੰਤ ਉਪਾਇਅਨੁ ਤਿਨਾ ਭਿ ਰੋਜੀ ਦੇਇ॥ (ਪੰਨਾ 955)

ਮਾਟੀ ਕੋ ਪੁਤਰਾ ਕੈਸੇ ਨਚਤੁ ਹੈ॥
ਦੇਖੈ ਦੇਖੈ ਸੁਨੈ ਬੋਲੈ ਦਉਰਿਓ ਫਿਰਤੁ ਹੈ॥1॥ ਰਹਾਉ॥
ਜਬ ਕਛੁ ਪਾਵੈ ਤਬ ਗਰਬੁ ਕਰਤੁ ਹੈ॥
ਮਾਇਆ ਗਈ ਤਬ ਰੋਵਨੁ ਲਗਤੁ ਹੈ॥(ਪੰਨਾ 487)

ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ, ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਵੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਜਗਤ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਕਾਇਆ ਕਉ ਗਾਲੈ॥
ਜਿਉ ਕੰਚਨ ਸੋਹਾਗਾ ਢਾਲੈ॥ (ਪੰਨਾ 932)

ਨਾਮਾ ਕਹੈ ਤਿਲੋਚਨਾ ਮੁਖ ਤੇ ਰਾਮੁ ਸੰਮਾਲਿ॥
ਹਾਥ ਪਾਉ ਕਰਿ ਕਾਮੁ ਸਭੁ ਚੀਤੁ ਨਿਰੰਜਨ ਨਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1375)

ਘਾਲਿ ਖਾਇ ਕਿਛੁ ਹਥਹੁ ਦੇਇ॥
ਨਾਨਕ ਰਾਹੁ ਪਛਾਣਹਿ ਸੇਇ॥(ਪੰਨਾ 1245)

ਸਿਹਤ ਵਿਗਿਆਨ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਉਂ ਵੀ ਸੇਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲੋਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੇ ਸੁੱਖ, ਐਸ਼ੋ-ਆਰਾਮ ਦੇ ਸਾਧਨ ਨਸ਼ੇ ਅਤੇ ਨਸ਼ੀਲੀਆਂ ਦਵਾਈਆਂ ਕਾਰਨ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰਸੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਅਨੇਕਾਂ ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਆਤਮਕ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਦੁਰਲੱਭ ਜੀਵਨ ਨਰਕ ਦੀ ਨਿਆਈਂ ਹੋ ਨਿਬੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਮੂਰਖੁ ਭੋਗੇ ਭੋਗੁ ਦੁਖ ਸਬਾਇਆ॥
ਸੁਖਹੁ ਉਠੇ ਰੋਗ ਪਾਪ ਕਮਾਇਆ॥
ਹਰਖਹੁ ਸੋਗੁ ਵਿਜੋਗੁ ਉਪਾਇ ਖਪਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 139)

ਬਹੁ ਸਾਦਹੁ ਦੂਖੁ ਪਰਾਪਤਿ ਹੋਵੈ॥ (ਪੰਨਾ 1034)

ਜਿਤੁ ਪੀਤੈ ਮਤਿ ਦੂਰਿ ਹੋਇ ਬਰਲੁ ਪਵੈ ਵਿਚਿ ਆਇ॥
ਆਪਣਾ ਪਰਾਇਆ ਨ ਪਛਾਣਈ ਖਸਮਹੁ ਧਕੇ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 554)

ਅਧਿਕ ਸੁਆਦ ਰੋਗ ਅਧਿਕਾਈ ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਸਹਜੁ ਨ ਪਾਇਆ॥(ਪੰਨਾ 1255)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨੀ ਹੀ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਜਾਪਦੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ, ਅਗੰਮ ਅਗੋਚਰ ਦਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਦਾ, ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ “ਅਕਾਸ਼,ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਧਰਤੀ,” ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ, ਵਿਕਾਸ, ਵਿਨਾਸ਼ ਅਤੇ ਮੁੜ ਅਜਿਹੇ ਹੀ ਵਰਤਾਰੇ ਬਾਰੇ ਗਿਆਨ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਇਕ ਸੰਸਾਰਕ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਕਾਢ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਿਮਾਗ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਤਾਂ ਖੂਹ ਦੇ ਅੰਦਰ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਡੱਡੂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਖੂਹ ਅਗਾਹ ਅਤੇ ਅਥਾਹ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਬਸ! ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿੱਦਿਆ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਹੀ ਤੁਰਦੀ ਆਈ ਹੈ।ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਲ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨੀ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਦੀਵਾ ਵਿਖਾਉਣ ਵਾਲੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨ ਇੱਕ ਦੀਵਾ ਹੀ ਹੈ। ਵਿੱਦਿਆ ਦੀਵਾ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਦੀਵਾ ਬਾਲਿਆ ਉਦੋਂ ਦੀਵਾ ਇਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਦਰਜਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਗ ਬਾਲਣ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢਣ ਤੋਂ ਹੀ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਖੋਜ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਫਿਰ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੀਵੇ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੂਰਜ ਕੋਲ ਠੂਠੀ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਵਿਚ ਤੇਲ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬੱਤੀ ਵੀ ਵੱਟ ਕੇ ਨਹੀਂ ਪਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਲਈ ਕੋਈ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਰਜ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀਵੇ ਦਾ ਮੁੱਲ ਵਧੇਰੇ ਹੈ। ਇਹੋ ਵੱਡੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਸੋਚ ਲਈ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵਾਂਗ ਸੂਰਜ ਵੀ ਇਕ ਅਚੰਭਾ ਹੀ ਹੈ। ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਦੀਵਾ ਬਿਨਾਂ ਠੂਠੀ, ਤੇਲ, ਬੱਤੀ ਦੇ ਕਿਵੇਂ ਬਲ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਥਾਂ ਨਹੀਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਤੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਕੌਣ ਹੈ ਜਿਹਦੇ ਕੋਲ ਇੰਨਾ ਵੱਡਾ ਵਿਗਿਆਨ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਅਨੰਤ ਅਕਾਸ਼, ਬੇਅੰਤ ਗ੍ਰਹਿ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਸੂਰਜ ਰਚ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੜੀ ਦੀ ਸੂਈਆਂ ਵਾਂਗ ਇਕ ਨਿਯਮ ਵਿਚ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਕਿਸ ਨੇ ਸਿਖਾਇਆ? ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਮੁੱਲ ਕੀ ਹੈ? ਇਹਦਾ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਆਕਾਸਿ ਗਗਨੁ ਪਾਤਾਲਿ ਗਗਨੁ ਹੈ ਚਹੁ ਦਿਸਿ ਗਗਨੁ ਰਹਾਇਲੇ॥
ਆਨਦ ਮੂਲੁ ਸਦਾ ਪੁਰਖੋਤਮੁ ਘਟੁ ਬਿਨਸੈ ਗਗਨੁ ਨ ਜਾਇਲੇ॥1॥
ਮੋਹਿ ਬੈਰਾਗੁ ਭਇਓ॥
ਇਹੁ ਜੀਉ ਆਇ ਕਹਾ ਗਇਓ॥॥1॥ ਰਹਾਉ॥
ਪੰਚ ਤਤੁ ਮਿਲਿ ਕਾਇਆ ਕੀਨੀ੍ ਤਤੁ ਕਹਾ ਤੇ ਕੀਨੁ ਰੇ॥
ਕਰਮ ਬਧ ਤੁਮ ਜੀਉ ਕਹਤ ਹੌ ਕਰਮਹਿ ਕਿਨਿ ਜੀਉ ਦੀਨੁ ਰੇ ॥2॥
ਹਰਿ ਮਹਿ ਤਨੁ ਹੈ ਤਨ ਮਹਿ ਹਰਿ ਹੈ ਸਰਬ ਨਿਰੰਤਰਿ ਸੋਇ ਰੇ ॥
ਕਹਿ ਕਬੀਰ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਨ ਛੋਡਉ ਸਹਜੇ ਹੋਇ ਸੁ ਹੋਇ ਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 870)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਜ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਅਜਿਹਾ ਹੈ,ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਜਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਕੋਈ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇਸ ਵਿਚ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਇਦ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਦਿਮਾਗੀ ਅਤੇ ਉਮਰ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੀ ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ- “ਕੀ ਹੋਇਆ, ਕਿੰਕੂ ਹੋਇਆ, ਖਪ ਖਪ ਮੋਏ ਸਿਆਣੇ? ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਉਸ ਰਾਹ ਪਵੇਂ ਜਿੰਦੇ! ਜਿਸ ਰਾਹ ਪੂਰ ਮੁਹਾਣੇ?” ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਰਮਤੱਤ ਇਕ ਭੌਤਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਇਕ ਅਹਿਸਾਸ, ਇਕ ਨਿਵੇਕਲੇ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਗਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਰਮ ਸਤਿ ਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਵਿਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਮਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਵਿ ਤੁਕਾਂ ਤੋਂ ਸਥਿਤੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਆਪਣੇ ਅਹਿਸਾਸ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਇਉਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ-

“ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਤੁਸੀਂ ਮਿਲੇ ਅਸਾਨੂੰ,
ਅਸੀਂ ਧਾਅ ਗਲਵੱਕੜੀ ਪਾਈ।
ਨਿਰਾ ਨੂਰ ਤੁਸੀਂ ਹੱਥ ਨ ਆਏ,
ਮੇਰੀ ਕੰਬਦੀ ਰਹੀ ਕਲਾਈ।”

ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨੂੰ ਤੁਛ ਸਮਝਦੀ ਹੈ ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਭਰਪੂਰ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਬਲਿਹਾਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਵਸਿਆ॥
ਤੇਰਾ ਅੰਤੁ ਨ ਜਾਈ ਲਖਿਆ॥1॥ ਰਹਾਉ॥
ਜਾਤਿ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਮਹਿ ਜਾਤਾ ਅਕਲ ਕਲਾ ਭਰਪੂਰਿ ਰਹਿਆ॥ (ਪੰਨਾ 469)

ਅਸਲ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਵੀ ਕਾਦਰ ਦੀ ਹੀ ਕਿਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਕਾਦਰ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਜ਼ਰ੍ਹੇ-ਜ਼ਰ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਚੰਦੁ ਸੂਰਜੁ ਦੁਇ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ॥
ਜੋਤੀ ਅੰਤਰਿ ਬ੍ਰਹਮੁ ਅਨੂਪੁ॥
ਕਰੁ ਰੇ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਹਮ ਬੀਚਾਰ॥
ਜੋਤੀ ਅੰਤਰਿ ਧਰਿਆ ਪਸਾਰੁ ॥ਰਹਾਉ॥(ਪੰਨਾ 972)

ਊਰਮ ਧੂਰਮ ਜੋਤਿ ਉਜਾਲਾ॥
ਤੀਨਿ ਮਹਿ ਗੁਰ ਗੋਪਾਲਾ॥
ਸਚੀ ਤੇਰੀ ਸਿਫਤਿ ਸਚੀ ਸਾਲਾਹ॥
ਸਚੀ ਤੇਰੀ ਕੁਦਰਤਿ ਸਚੇ ਪਾਤਿਸਾਹ॥
ਨਾਨਕ ਸਚੁ ਧਿਆਇਨਿ ਸਚੁ॥
ਜੋ ਮਰਿ ਜੰਮੇ ਕਚੁ ਨਿਕਚੁ॥ (ਪੰਨਾ 463)

ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਜਗਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਵਿਗਿਆਨੀ ਸੰਸਥਾ “ਨਾਸਾ” ਵੱਲੋਂ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਖਰਚ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਬੜੇ ਭਾਰੀ ਯਤਨ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਘੋਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਕਟ ਰਾਹੀਂ ਨੀਲ ਆਰਮਸਟਰਾਂਗ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਭੇਜੇ ਤਿੰਨ ਖੋਜੀਆਂ ਨੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ “ਚੰਨ” ਦੀ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਚੰਨ ਉਤੇ ਖਲੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੋਸ਼ਨ ਚਮਕਦੀ ਹੋਈ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਸਭ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (ਸਸਿ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਚੰਨ ਅਤੇ ਸੂਰ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਸੂਰਜ) ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਸੀ :

ਸਸਿ ਘਰਿ ਸੂਰੁ ਵਸੈ ਮਿਟੈ ਅੰਧਿਆਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 943)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਤੁਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨ ਇਹ ਤਾਂ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਿਆ ਹੈ ਪਰ ਉਹ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ ਭਾਲਦੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਗਿਆਨ ਉਹ ਨੂੰ ਪਦਾਰਥ ਵਿਚੋਂ ਲੱਭਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨੂੰ ਮਨ ਅਤੇ ਧੁਰ ਅੰਤਰ ਆਤਮੇ ਵਿੱਚੋਂ ਲੱਭਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉੁਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਆਪ ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਸਭ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਹੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜੋ ਮਨ ਹੈ, ਆਤਮਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਹੈ; ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਦੀ ਬਾਤ ਹੈ, ਇਹ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਪਰਮ ਤੱਤ ਨਾਲ ਵੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ-ਆਤਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਲੱਭਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਨਹੀਂ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ :

ਮਨ ਤੂੰ ਜੋਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਆਪਣਾ ਮੂਲੁ ਪਛਾਣੁ ॥
ਮਨ ਹਰਿ ਜੀ ਤੇਰੈ ਨਾਲਿ ਹੈ ਗੁਰਮਤੀ ਰੰਗ ਮਾਣੁ ॥ (ਪੰਨਾ 441)

ਤਥਾ:

ਮਨ ਰੇ ਥਿਰੁ ਰਹੁ ਮਤੁ ਕਤ ਜਾਹੀ ਜੀਉ॥
ਬਾਹਰਿ ਢੂਢਤ ਬਹੁਤੁ ਦੁਖੁ ਪਾਵਹਿ ਘਰਿ ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਘਟ ਮਾਹੀ ਜੀਉ॥(ਪੰਨਾ 598)

ਜੀਵਨ ਦੇ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥ ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ- ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ, ਮੋਖ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਉਹੋ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਪੂਰਨ ਮਨੁੱਖ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਨਾ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨ, ਨਾ ਯੋਗ ਮਤ, ਨਾ ਸੂਫੀਵਾਦ, ਨਾ ਸਮਾਜਵਾਦ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕੋਈ ਦਰਸ਼ਨ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਵਿਦਿਆਲਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ “ਦਾਤਿ” ਸਿਰਫ਼ ਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚ ਹੀ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਈਸਾਈ, ਇਸਲਾਮ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਵਿਚ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਮੋਖ ਦਾ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ। ਸੂਫੀ ਮਤ ਅਤੇ ਯੋਗ ਮਤ ਵਿਚ ਸਿਰਫ ਮੋਕਸ਼ (ਮੋਖ) ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਾਕੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜਵਾਦ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਬਾਕੀ ਤਿੰਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਇਕ ਮਸ਼ੀਨ ਜਾਂ ਇਕ ਵਸਤੂ ਹੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਮਨ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਬੁਧੀ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਆਤਮਾ ਨਹੀਂ। ਮਨੁੱਖ ਸਿਰਫ਼ ਦਿਮਾਗ ਦੇ ਸੈੱਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਚਦਾ ਹੈ। ਸੈੱਲ ਖਤਮ ਤਾਂ ਖੇਲ ਖਤਮ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿਧਾਂਤ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਜੀਵਨ ਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਸਤਿ-ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਤੋਂ ਕੋਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਉਸ ਅੰਦਰ ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ, ਸਵੈਮਾਣ ਅਤੇ ਗੌਰਵ ਦੀ ਥਾਂ ਉਸ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਯੰਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਲਚੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਦਵੰਧ ਕਾਰਨ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਗੁਰਮਤਿ ਜੀਵ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਦਾਰਥ ਬਖਸ਼ ਕੇ

“ਵਿਚੇ ਗ੍ਰਿਹ ਸਦਾ ਰਹੈ ਉਦਾਸੀ ਜਿਉ ਕਮਲੁ ਰਹੈ ਵਿਚਿ ਪਾਣੀ ਹੇ॥”

ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ ਅਤੇ ਸੰਜਮ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪੂਰਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜ ਘਰ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਸਦਾ ਸਥਿਰ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿੰਮਾ ਲੈਂਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰ ਗੌਰਵ, ਗੈਰਤ, ਸਵੈ-ਨਿਰਭਰਤਾ, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸੂਖ ਸਹਜ ਆਨੰਦ ਘਣੈ॥
ਗੁਰੁ ਪੂਰਾ ਪੂਰੀ ਜਾ ਕੀ ਬਾਣੀ ਅਨਿਕ ਗੁਣਾ ਜਾ ਕੇ ਜਾਹਿ ਨ ਗਣੇ॥1॥ਰਹਾਉ॥
ਸਗਲ ਸਰੰਜਾਮ ਕਰੇ ਪ੍ਰਭੁ ਆਪੇ॥
ਭਏ ਮਨੋਰਥ ਸੋ ਪ੍ਰਭੁ ਜਾਪੇ ॥2॥
ਅਰਥ ਧਰਮ ਕਾਮ ਮੋਖ ਕਾ ਦਾਤਾ॥
ਪੂਰੀ ਭਈ ਸਿਮਰਿ ਸਿਮਰਿ ਬਿਧਾਤਾ॥3॥
ਸਾਧਸੰਗਿ ਨਾਨਕਿ ਰੰਗੁ ਮਾਣਿਆ॥
ਘਰਿ ਆਇਆ ਪੂਰੈ ਗੁਰਿ ਆਣਿਆ॥(ਪੰਨਾ 805)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਬਾਹਰੀ ਗਿਆਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੱਖ ਦੀ ਵੀ ਪੂਰੀ ਖ਼ਬਰ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਭਾਵ ਗੁਰਮਤਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ (ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ) ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਸ ਦੁਵੱਲੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਅਨਮੋਲ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨਜ਼ਰ ਸਿਰਫ ਬਾਹਰੀ ਜਗਤ ’ਤੇ ਹੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੰਨ-ਤਾਰੇ ਹੀ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸ ਲਈ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੀ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਆਤਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਅੰਦਰ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਅੱਖਾਂ ਮੀਟ ਕੇ ਹੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦਸਮ ਦੁਆਰ ਦੀ ਘਾਟੀ ਵੇਖਣ ਦੀ ਕੋਈ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਵੈ ਨੂੰ ਪਛਾਨਣ ਦੀ। ਵਿਗਿਆਨ ਸਵੈ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ ਪਰ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵੈ ਦੀ ਹੋਂਦ ਹੈ ਜੋ ਸਦੀਵੀਂ ਹੈ। ਮਹਾਂਵਾਕ ਹੈ:

ਅਚਰਜ ਕਥਾ ਮਹਾ ਅਨੂਪ॥
ਪ੍ਰਾਤਮਾ ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ ਕਾ ਰੂਪੁ॥ ਰਹਾਉ॥
ਨਾ ਇਹੁ ਬੂਢਾ ਨਾ ਇਹੁ ਬਾਲਾ॥
ਨਾ ਇਸੁ ਦੂਖੁ ਨਹੀ ਜਮ ਜਾਲਾ॥
ਨਾ ਇਹੁ ਬਿਨਸੈ ਨਾ ਇਹੁ ਜਾਇ॥
ਆਦਿ ਜੁਗਾਦੀ ਰਹਿਆ ਸਮਾਇ॥1॥(ਪੰਨਾ 868)

ਤਥਾ:

ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਮੈ ਡਗਰੋ ਪਾਇਆ॥
ਜੀਵਨ ਮਰਨੁ ਦੋਊ ਮਿਟਵਾਇਆ॥
ਕਹੁ ਕਬੀਰ ਇਹੁ ਰਾਮ ਕੀ ਅੰਸੁ॥
ਜਸ ਕਾਗਦ ਪਰ ਮਿਟੈ ਨ ਮੰਸੁ॥(ਪੰਨਾ 871)

ਵਿਗਿਆਨ ਮਟੀਰੀਅਲ, (ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ) ਸੰਸਾਰ, ਪਦਾਰਥ ਨੂੰ ਹੀ ਸੱਚ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੌੜ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਫਾਸਲੇ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਰੇਲਾ-ਗੱਡੀਆਂ ਤੇ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਬਣਾ ਲਏ; ਦੂਜੇ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ’ਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਰਾਕਟਾਂ ਦੀ ਕਾਢ ਕੱਢ ਲਈ ਗਈ; ਦਿਮਾਗੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਕੰਪਿਊਟਰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਲਿਆ; ਸੂਚਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਵਰਗੇ ਸਾਧਨ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਏ ਹਨ। ਦੁੱਖ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦਿੱਸਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਸਮਝਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ “ਜੀਵ ਆਤਮਾ” ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਰਹੀ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਕੋਈ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਮਹੱਤਵ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।

“ਕਾਇਆ ਨਗਰਿ ਬਸਤ ਹਰਿ ਸੁਆਮੀ ਹਰਿ ਨਿਰਭਉ ਨਿਰਵੈਰੁ ਨਿਰੰਕਾਰਾ॥”

ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਇਆ ਦੀ ਖੋਜ ਜਿਆਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

“ਇਸੁ ਮਨ ਕਉ ਕੋਈ ਖੋਜਹੁ ਭਾਈ ॥”

ਇਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸਲ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰਲੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਕਿੰਨੀ ਵੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਲਵੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਅਸਥਾਈ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨਿੱਜੀ ਤੇ ਸਦੀਵੀ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਆਪਣੀ ਕਾਇਆ ਦੀ ਖੋਜ ਤੋਂ ਜੋ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸਦੀਵੀ ਸੰਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਦਿੱਸਦੇ ਸੰਸਾਰ ਵਾਂਗ ਕਾਇਆ ਦੀ ਨਗਰੀ ਵੀ ਅਪਰ ਅਪਾਰ ਹੈ:

ਕਾਇਆ ਅੰਦਰਿ ਸਭੁ ਕਿਛੁ ਵਸੈ ਖੰਡ ਮੰਡਲ ਪਾਤਾਲਾ॥
ਕਾਇਆ ਅੰਦਰਿ ਜਗਜੀਵਨ ਦਾਤਾ ਵਸੈ ਸਭਨਾ ਕਰੇ ਪ੍ਰਤਿਪਾਲਾ॥
ਕਾਇਆ ਕਾਮਣਿ ਸਦਾ ਸੁਹੇਲੀ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਸਮਾ੍ਲਾ॥ (ਪੰਨਾ 754)

ਇਸ ਨਗਰੀ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਜਾਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਮਨ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਬਾਹਰਮੁਖੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਚੰਚਲ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਤੋਂ ਥੰਮਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਅੰਤਰਮੁਖੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਾਇਆ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਸੋਝੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੀ ਭੁੱਖ ਮਿਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਧਾਵਤੁ ਥੰਮ੍‍ਆਿ ਸਤਿਗੁਰਿ ਮਿਲਿਐ ਦਸਵਾ ਦੁਆਰੁ ਪਾਇਆ॥
ਤਿਥੈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਭੋਜਨੁ ਸਹਜ ਧੁਨਿ ਉਪਜੈ ਜਿਤੁ ਸਬਦਿ ਜਗਤੁ ਥੰਮਿ੍ ਰਹਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 441)

ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸੁਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾਵਾਂ- ਸਰਬ ਸ੍ਰੀ ਰਵਿੰਦਰਨਾਥ ਟੈਗੋਰ ਅਤੇ ਐਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਖੋਜੀ ਹੋਣ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਸ-ਭੂਸ਼ਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਦੀਰਘ ਅਤੇ ਘੋਖਵੀਆਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਉਪਰੰਤ ਨਿਕਲੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਬਾਰੇ 1930 ਈ: ਵਿਚ ਨਿਊੁਯਾਰਕ ਟਾਈਮਜ਼ ਮੈਗਜ਼ੀਨ ਵਿਚ ਲੇਖ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸੀ, “ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਅਤੇ ਟੈਗੋਰ ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਦੀ ਡੂੰਘਾਈ ਨੂੰ ਮਾਪਿਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਵਿਜੇਤਾਵਾਂ- ਟੈਗੋਰ ਅਤੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਦੇ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ “ਮਾਨਸਿਕ ਤੇ ਦਿਮਾਗੀ” ਘੋਲ ਉਪਰੰਤ ਐਲਬਰਟ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਵੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ-ਸੱਚ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਦਿਆਂ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਜੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਵੇਂ ਹੀ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ (ਟੈਗੋਰ) ਤੋਂ ਜਿਆਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਹਾਂ।” ਇਸੇ ਆਈਨਸਟਾਈਨ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਜਗਤ ਦੀਆਂ ਪੇਚੀਦਗੀਆਂ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਊਰਜਾ ਦੇ ਬਦਲਾਓ ਦਾ ਸਮੀਕਰਨ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਖੋਜ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਐਟਮ ਬੰਬ ਤੇ ਫਿਰ ਹਾਈਡਰੋਜਨ ਬੰਬ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਅੰਤ ਉਸ ਨੇ ਵੀ ਸੱਚ ਅਤੇ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਿਆ।

ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਆਧਾਰ, ਜਿਸ ਪਰਮ ਅਣੂ ਜਾਂ ਸੂਖਮ ਕਣ “ਗਾਡ ਪਾਰਟੀਕਲ” ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਅੱਜ ਸਾਇੰਸ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਤਜਰਬੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਅਰਬਾਂ-ਖਰਬਾਂ ਰੁਪਿਆ ਤੇ ਡਾਲਰ ਖਰਚੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹ ਤੱਤ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਵਰਤਕਾਂ ਨੇ ਕਈ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੀ ਆਤਮਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਖੋਜ ਲਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਕੋਈ ਕਣ ਨਹੀਂ ਹੈ ਉਹ ਪਦਾਰਥ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਇਕ ਸਰਬ ਵਿਆਪੀ ਜੋਤਿ ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਇਕ ਰੂਪ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਸੱਤ ਦਾ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹੈ। ਓਅੰਕਾਰ ਹੈ। ਪਦਾਰਥ ਦਾ ਇਕ ਕਣ ਰੱਬ (God) ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸ਼ਬਦ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਅਗੰਮ ਹੈ ਅਗੋਚਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਆਦਿ-ਅੰਤ ਪਾਰਾਵਾਰ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੇ ਇਕ ਕਣ ਨੂੰ “ਗਾਡ” ਸਮਝਣਾ ਇਕ ਹਾਸੋ-ਹੀਣੀ ਗੱਲ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕਿਣਕਾ ਮਾਤਰ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਤਾਂ ਦੱਸ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਵਿਚ ਗਲੈਕਸੀਆਂ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦੱਸਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਇਹ ਨਹੀਂ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬੌਧਿਕ ਪੱਧਰ ਤਕ ਸੀਮਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੌਧਿਕਤਾ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਅਸਮਰੱਥਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਿਗਿਆਨ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਆਪਣੀ ਸਾਧਨਾ ਰਾਹੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਤਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਰਾਹੀਂ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵੇ, ਇਹ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਕੁਝ ਇਕ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਗਿਆਨ ਬਿਗ-ਬੈਂਗ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਕ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਕਣ ਵਿਚ ਧਮਾਕਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਉਦਕਰਖਣ ਅਤੇ ਆਕਰਖਣ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਵਾਕ ਬਿਲਕੁਲ ਢੁੱਕਵਾਂ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ:

ਜੈਸੇ ਏਕ ਆਗ ਤੇ ਕਨੂਕਾ ਕੋਟ ਆਗ ਉਠੇ ਨਿਆਰੇ ਨਿਆਰੇ ਹੁਇ ਕੈ ਫੇਰਿ ਆਗ ਮੈ ਮਿਲਾਹਿਗੇ॥
ਜੈਸੇ ਏਕ ਧੂਰ ਤੇ ਅਨੇਕ ਧੂਰ ਪੂਰਤ ਹੈ ਧੂਰ ਕੇ ਕਨੂਕਾ ਫੇਰ ਧੂਰ ਹੀ ਸਮਾਹਿਂਗੇ॥
ਜੈਸੇ ਏਕ ਨਦ ਤੇ ਤਰੰਗ ਕੋਟ ਉਪਜਤ ਹੈਂ ਪਾਨ ਕੇ ਤਰੰਗ ਸਬੈ ਪਾਨ ਹੀ ਕਹਾਹਿਂਗੇ॥
ਤੈਸੇ ਬਿਸ੍ਵ ਰੂਪ ਤੇ ਅਭੂਤ ਭੂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁਇ ਤਾਹੀ ਤੇ ਉਪਜ ਸਬੈ ਤਾਹੀ ਮੈ ਸਮਾਹਿਂਗੇ। (ਅਕਾਲ ਉਸਤਤ)

ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਾਇਆ ਨਗਰੀ ਦਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ-ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਰਹੱਸ ਤੇ ਸੱਚ

“ਜੋ ਬ੍ਰਹਮੰਡੇ ਸੋਈ ਪਿੰਡੇ ਜੋ ਖੋਜੈ ਸੋ ਪਾਵੈ॥
ਪੀਪਾ ਪ੍ਰਣਵੈ ਪਰਮ ਤਤੁ ਹੈ ਸਤਿਗੁਰੁ ਹੋਇ ਲਖਾਵੈ॥”

ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਸਮੂਹ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ (ਧਰਤ, ਅਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਤਾਲ) ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਕਣ-ਕਣ ਅੰਦਰ ਰੂਹਾਨੀਅਤ ਦੇ ਪਰਮ ਤੱਤ, ਪਾਰਬ੍ਰਹਮ-ਪਰਮੇਸ਼ਰ, ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਹਰਤਾ ਅਤੇ ਭਰਤਾ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ਇਕ ਛੋਟੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਇਮਾਰਤ ਤੇ ਉਸ ਅੰਦਰ ਖੋਜ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਪਦਾਰਥ ਅਤੇ ਯੰਤਰ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੱਚ ਅਸੀਮ ਹੈ, ਅਗੰਮ ਹੈ, ਅਗੋਚਰ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਮਾਗ ਦੀ ਪਕੜ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹੇ ਦੀ ਬਾਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਜਿਤਨੀ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੇਗੀ ਇਸ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਅੱਗੇ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਪਰਤਾਂ ਖੁੱਲਦੀਆਂ ਜਾਣਗੀਆਂ। ਇਸੇ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਗੁਣ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਬਾਹਰੀ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਤਾਂ ਤਾਕਤਵਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤਾਂ ਤੋਂ ਆਪਣੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਕਾਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਉਸ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ,

“ਅਵਰ ਜੋਨਿ ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ॥
ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥”

ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਕ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੂਸਰੇ ਸਿਰੇ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਲਈ ਪਰਬਤ ਉੱਚੇ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਮੁੰਦਰ ਡੂੰਘੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵੀ ਸੌ ਫੀਸਦੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਵਿਗਿਆਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਾਕਤ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਤਮਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ, ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰਕ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਬਲਵਾਨ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਹਾਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨਾਲ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਈਮਾਨ ਡੋਲਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਆਤਮਿਕ ਬਲ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰੇ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਈਆਂ ਪਰੰਤੂ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਹਾਰਿਆ। ਇਹ ਸ਼ਕਤੀ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ, ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਨਹੀਂ ਜੋ ਆਤਮਿਕ ਬਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਨਾਲ ਅਤੇ ਜਾਪ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਉਹ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੱਕੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਸਕਦੀ। ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ ਦੀ ਹੀ ਦਾਤ ਹੈ ਕੋਈ ਵਿਗਿਆਨੀ ਇਸ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ:

ਛਾਤੀ ਸੀਤਲ ਮਨੁ ਸੁਖੀ ਛੰਤ ਗੋਬਿਦ ਗੁਨ ਗਾਇ॥
ਐਸੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰਹੁ ਪ੍ਰਭ ਨਾਨਕ ਦਾਸ ਦਸਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 254)

ਤਥਾ:

ਸਭੁ ਤਨੁ ਮਨੁ ਹਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁ ਖਿੜਿਆ ਹਰਿਆ ਬਾਗੁ॥ (ਪੰਨਾ 849)

ਤਥਾ:

ਮਨੁ ਥੀਆ ਠੰਢਾ ਚੂਕੀ ਡੰਝਾ ਪਾਇਆ ਬਹੁਤੁ ਖਜਾਨਾ॥
ਸਿਖ ਸੇਵਕ ਸਭਿ ਭੁੰਚਣ ਲਗੇ ਹੰਉ ਸਤਗੁਰ ਕੈ ਕੁਰਬਾਨਾ॥ (ਪੰਨਾ 577)

ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੁੱਖ-ਸੁਵਿਧਾ ਲਈ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੰਤਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ- ਪੱਖੇ, ਏ.ਸੀ., ਗੱਡੀਆਂ, ਸਕੂਟਰ, ਟਰੈਕਟਰ, ਟਿਉੂਬਵੈਲ, ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ; ਮਨ-ਪ੍ਰਚਾਵੇ ਲਈ ਟੀ.ਵੀ. ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਚੈਨਲ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਦਾ ਮਹਾਂਸਾਗਰ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੂਚਨਾ-ਸਮੱਗਰੀ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਦੂਰ-ਦੂਰਾਡੇ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸੈਰਾਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਹੋਟਲਾਂ ਵਿਚ ਰੈਣ-ਬਸੇਰਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੱਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਬੁਰਾ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇ-ਵਿਕਾਰ ਵਧੇ ਹਨ, ਭੋਗ-ਬਿਲਾਸ ਤੇ ਮੌਜ-ਮਸਤੀ ਕਰਨ ਦੀ ਚਾਹਤ ਵਧੀ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਜਨਰੇਸ਼ਨ ਇਖਲਾਕੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗਿਰਾਵਟ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਵਾਨੀ ਵੀ ਨਸ਼ਿਆਂ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ-ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲੋਭੀ, ਲਾਲਚੀ, ਨਾਜ਼ਕ, ਡਰਪੋਕ, ਅਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਧੁਰ ਅੰਦਰ ਤੀਕ ਦੁਫਾੜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖ ਅਣਗਿਣਤ ਭਿਆਨਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਕੋਲ ਕੋਈ ਐਸਾ ਜੰਤਰ ਨਹੀਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਸਕੇ, ਸਬਰ-ਸ਼ੁਕਰ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸੰਜਮੀ ਬਣਾ ਸਕੇ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ:

ਰਾਜੁ ਮਾਲੁ ਰੂਪੁ ਜਾਤਿ ਜੋਬਨੁ ਪੰਜੇ ਠਗ॥
ਏਨੀ ਠਗੀਂ ਜਗੁ ਠਗਿਆ ਕਿਨੈ ਨ ਰਖੀ ਲਜ॥
ਏਨਾ ਠਗਨਿ੍ ਠਗ ਸੇ ਜਿ ਗੁਰ ਕੀ ਪੈਰੀ ਪਾਹਿ॥
ਨਾਨਕ ਕਰਮਾ ਬਾਹਰੇ ਹੋਰਿ ਕੇਤੇ ਮੁਠੇ ਜਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 1288)

ਸਬਰੁ ਏਹੁ ਸੁਆਉ ਜੇ ਤੂੰ ਬੰਦਾ ਦਿੜੁ ਕਰਹਿ॥
ਵਧਿ ਥੀਵਹਿ ਦਰੀਆਉ ਟੁਟਿ ਨ ਥੀਵਹਿ ਵਾਹੜਾ॥ (ਪੰਨਾ 1384)

ਐਸਾ ਕੋਈ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ “ਗੋਸਾਈ ਦਾ ਪਹਿਲਵਾਨੜਾ” ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ (ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਅਹੰਕਾਰ) ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਵੇ। ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਪੂਰਨ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਅਖਵਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਬਿਲਕੁਲ ਖਾਮੋਸ਼ ਹੈ। ਧਰਮ ਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸੋਝੀ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮਹਾਂਵਾਕ ਹੈ:

ਜਿਨਿ ਮਿਲਿ ਮਾਰੇ ਪੰਚ ਸੂਰਬੀਰ ਐਸੋ ਕਉਨੁ ਬਲੀ ਰੇ॥
ਜਿਨਿ ਪੰਚ ਮਾਰਿ ਬਿਦਾਰਿ ਗੁਦਾਰੇ ਸੋ ਪੂਰਾ ਇਹ ਕਲੀ ਰੇ॥ (ਪੰਨਾ 404)

ਇਹ ਇੱਕ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੰਕਾਰ ਤਥਾ ਹਉਮੈਂ ਰੋਗ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ। ਇਕ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਮਨੁੱਖ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੇਸ਼ ਵੀ ਇਸ ਰੋਗ ਨਾਲ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਸੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਨਤਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ, ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਤਾਂ ਕੀ ਦੱਸਣਾ ਏ! ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਬੁਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਛਾਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ ਦੱਸਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਮਾਨ ਅਤੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਇਹ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਵਿਚਕਾਰ “ਕੂੜ ਦੀ ਪਾਲ” ਕਾਰਨ ਹੀ ਦੂਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਹਉਮੈਂ ਰੋਗ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦਾ ਇਲਾਜ ਵੀ “ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ” ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਗਤ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੱਚਾ ਗੁਰੂ ਇਸ ਰੋਗ ਦੇ ਬੰਧਨ ਕੱਟ ਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ “ਬੰਦ ਖਲਾਸ” ਕਰਵਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਬਸ, ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਪੈਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਹਉਮੈ ਬੰਧਨ ਸਤਿਗੁਰਿ ਤੋੜੇ ਚਿਤੁ ਚੰਚਲ ਚਲਣਿ ਨ ਦੀਨਾ ਹੇ॥(ਪੰਨਾ 1028)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਹਉਮੈਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸੁਭਾਅ ’ਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਬੁਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਜ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ:

ਹਉਮੈ ਏਹਾ ਜਾਤਿ ਹੈ ਹਉਮੈ ਕਰਮ ਕਮਾਹਿ॥
ਹਉਮੈ ਏਈ ਬੰਧਨਾ ਫਿਰਿ ਫਿਰਿ ਜੋਨੀ ਪਾਹਿ॥
ਹਉਮੈ ਕਿਥਹੁ ਊਪਜੈ ਕਿਤੁ ਸੰਜਮਿ ਇਹ ਜਾਇ॥
ਹਉਮੈ ਏਹੋ ਹੁਕਮੁ ਹੈ ਪਇਐ ਕਿਰਤਿ ਫਿਰਾਹਿ॥
ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ ਦਾਰੂ ਭੀ ਇਸੁ ਮਾਹਿ॥
ਕਿਰਪਾ ਕਰੇ ਜੇ ਆਪਣੀ ਤਾ ਗੁਰ ਕਾ ਸਬਦੁ ਕਮਾਹਿ॥
ਨਾਨਕੁ ਕਹੈ ਸੁਣਹੁ ਜਨਹੁ ਇਤੁ ਸੰਜਮਿ ਦੁਖ ਜਾਹਿ॥ (ਪੰਨਾ 466)

ਤਥਾ:

ਹਉਮੈ ਬੂਝੈ ਤਾ ਦਰੁ ਸੂਝੈ॥
ਗਿਆਨ ਵਿਹੂਣਾ ਕਥਿ ਕਥਿ ਲੂਝੈ॥ (ਪੰਨਾ 466)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਇਸ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਉਮੈਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਨਾਮ ਦੋਵੇਂ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਇਕੱਠੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਇਕ-ਦੂਸਰੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਪਰੀਤ ਹਨ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਹਉਮੈ ਨਾਵੈ ਨਾਲਿ ਵਿਰੋਧੁ ਹੈ ਦੁਇ ਨ ਵਸਹਿ ਇਕ ਠਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 560)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਇਸ ਜਗਤ ਬਿਆਪੀ ਰੋਗ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਾਰੇ ਸਾਨੂੰ ਇਉਂ ਸੋਝੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਹਉਮੈ ਰੋਗਿ ਸਭੁ ਜਗਤੁ ਬਿਆਪਿਆ ਤਿਨ ਕਉ ਜਨਮ ਮਰਣ ਦੁਖੁ ਭਾਰੀ ॥ (ਪੰਨਾ 735)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਲੀ ਬਾਤ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ‘ਨਾਮ’ ਵੱਸ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹਉਮੈਂ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ “ੴ” ਤਥਾ “ਏਕੋ ਹੈ ਭਾਈ ਏਕੋ ਹੈ” ਦੀ ਸੋਝੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਭਟਕਣਾ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਰੂਹਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖ ਕਰਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਹਉਮੈ ਜਾਇ ਤ ਏਕੋ ਬੂਝੈ ਸੋ ਗੁਰਮੁਖਿ ਸਹਜਿ ਸਮਾਇਦਾ॥ (ਪੰਨਾ 1076)

ਵਿਗਿਆਨ ਜਗਤ ਦੀ ਇਸ ‘ਆਦਿ ਕਾਲ’ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਵਿਆਪੀ ਅਟੱਲ ਸੱਚਾਈ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਰਾ ਹੈ। ‘ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ’ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਜਾਣਨ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ‘ਪੂਰੇ ਸੱਚ’ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਅਧੂਰਾ ਹੈ ਜੋ ‘ਵਿਗਿਆਨ’ ਦੀ ਵਿਡੰਬਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਗੁਰਮਤਿ ਇਕ ਮੁਕੰਮਲ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੈ ਜੋ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸੱਚ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਰਬੱਤ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਦੀ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਬਰ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਜਮ, ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਵੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਗੁਰਮਤਿ। ਗੁਰਮਤਿ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਇਕ ਅਨਮੋਲ ਵਰਦਾਨ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ’ਤੇ ਸਾਇੰਸ ਤੇ ਟੈਕਨੋਲੋਜੀ (ਵਿਗਿਆਨ) ਵਰਦਾਨ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਪ ਵੀ। ਸਾਇੰਸ ਨੇ ਐਨੇ ਮਾਰੂ ਹਥਿਆਰ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਘਾਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੁੰਦਾ ਵੀ ਆ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1945 ਈ: ਵਿਚ ਦੂਸਰੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ’ਤੇ ਸੁੱਟੇ ਐਟਮ ਬੰਬ ਇਸ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਰੂਪ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਦਾਹਰਨ ਹਨ। ਹੁਣ ਤਾਂ ਜੰਗ-ਯੁੱਧ ਲਈ ਵਿਗਿਆਨ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਹਥਿਆਰ ਐਸੇ ਮਾਰੂ ਅਤੇ ਖਤਰਨਾਕ ਹਨ ਕਿ ਸਰਬਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਏ ਹਨ। ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਪਛਾੜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਉੱਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਬੱਦਲ ਛਾਏ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਬਟਨ ਦੱਬਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਫਨਾਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜਿਕ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਵਿਰਸੇ ਲਈ ਖਤਰਨਾਕ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਇੰਸ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਨੇ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਗਾੜਿਆ ਹੈ। ਉਦਯੋਗੀਕਰਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਦੇ ਮਸ਼ੀਨੀਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦਾ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕੀਮਤੀ ਪਾਣੀ ਅਜਾਂਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਜਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਹਿਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਸਮੇਤ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਦੇ ਸੰਤੁਲਨ ਦੇ ਵਿਗੜਨ ਕਾਰਨ ਸੁਨਾਮੀ ਲਹਿਰਾਂ, ਖਤਰਨਾਕ ਤੂਫਾਨ, ਭਾਰੀ ਹੜ੍ਹ, ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਖਿਸਕਣ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਅਤੇ ਲੰਮੇਰੀਆਂ ਬਾਰਸ਼ਾਂ, ਬਹੁਤ ਸਖਤ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਹੱਡ-ਚੀਰਵੀਂ ਸਰਦੀ ਵੱਡੀ ਤਬਾਹੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਿੱਧ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਖਾਦਾਂ ਪਾ ਕੇ, ਫਸਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਉੱਤੇ ਕੀਟਨਾਸ਼ਕ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਛਿੜਕਾਅ ਕਰਕੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਘਾਤਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚ ਪਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀਆਂ ਖਾਦਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਹੇਠਲਾ ਪਾਣੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਸ਼ਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਹੀ ਦੇਣ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਬਿੰਬ ਪਹਿਚਾਣਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇਕ ਵੱਡੀ ਦਾਤ ਹੈ।

“ਪਵਣੁ ਪਾਣੀ ਅਗਨੀ ਪਾਤਾਲ॥
ਤਿਸੁ ਵਿਚਿ ਧਰਤੀ ਥਾਪਿ ਰਖੀ ਧਰਮ ਸਾਲ॥”

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ “ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ” ਆਖ ਕੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਵਿਗਿਆਨੀ-ਅਗਿਆਨੀ ਇਸ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚ ਬੰਬਾਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਉਪਜ ਨੂੰ ਜਿਆਦਾ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਜ਼ਹਿਰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਕੇ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਘਾਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਕੀਮਤੀ ਕੁਦਰਤੀ ਤੱਤਾਂ ਨੂੰ ਤਬਾਹ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੁੱਖ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਇੱਥੇ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜ ਵਰਤਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਹੰਕਾਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਦੇਵੇ:

ਪਾਰਬ੍ਰਹਮਿ ਫੁਰਮਾਇਆ ਮੀਹੁ ਵੁਠਾ ਸਹਜਿ ਸੁਭਾਇ॥
ਅੰਨੁ ਧੰਨੁ ਬਹੁਤੁ ਉਪਜਿਆ ਪ੍ਰਿਥਮੀ ਰਜੀ ਤਿਪਤਿ ਅਘਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 321)

ਤਥਾ:

ਹੁਣਿ ਹੁਕਮੁ ਹੋਆ ਮਿਹਰਵਾਣ ਦਾ॥
ਪੈ ਕੋਇ ਨ ਕਿਸੈ ਰਞਾਣਦਾ॥
ਸਭ ਸੁਖਾਲੀ ਵੁਠੀਆ ਇਹੁ ਹੋਆ ਹਲੇਮੀ ਰਾਜੁ ਜੀਉ॥ (ਪੰਨਾ 74)

ਤਥਾ:

ਜਗਤੁ ਜਲੰਦਾ ਰਖਿ ਲੈ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਧਾਰਿ॥
ਜਿਤੁ ਦੁਆਰੈ ਉਬਰੈ ਤਿਤੈ ਲੈਹੁ ਉਬਾਰਿ॥ (ਪੰਨਾ 853)

ਵਿਗਿਆਨ ਇਕ ਅੰਧਾ ਗਿਆਨ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ, ਸੰਤੁਲਿਤ, ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਜੀਵਨ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਇਹ ਵਿਗਿਆਨ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਦਾ ਕੋਈ ਸਿਧਾਂਤ ਨਹੀਂ ਇਸ ਦੀ ਕੋਈ ਮੰਜ਼ਿਲ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਵਿੱਦਿਆ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤੀ ਸਾਧਨਾਂ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਪਦਾਰਥਕ ਤਰੱਕੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਰੱਕੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ “ਛਿਨ ਭੰਗਰ” ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਤਬਾਹਕੁੰਨ ਵੀ ਸਾਬਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਵਿਗਿਆਨ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਅਣਗਿਣਤ ਸੁਖ-ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈਆਂ ਹਨ ਉੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਤਥਾ ਉਸ ਦੀ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਮੁੱਢੋਂ ਹੀ ਤਬਾਹ ਕਰਨ ਲਈ ਅਣਕਿਆਸੇ ਖਤਰੇ ਵੀ ਖੜੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਅੱਜ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਮੁਕੰਮਲ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਕਗਾਰ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਦੇਣ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਟਾਕਰੇ ’ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਇਕ ਮਹਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਹੈ, ਇਕ ਮੁਕੰਮਲ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਹੈ, ਇਕ ਉੱਤਮ ਪੰਥ-ਮਾਰਗ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਮਨੁੱਖਤਾ ਦਾ ਭਲਾ ਮੰਗਦਾ ਹੋਇਆ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰਬ-ਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਮ ਸੱਚ ਤਥਾ ਪਰਮ ਤੱਤ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਬਿਸਮਾਦੀ ਅਗੰਮੀ ਰੰਗ ਵਿਚ ਰੰਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਸਾਰੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਮਗਰੋਂ ਇਹ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਧਰਮ ਬਿਨਾਂ ਗਿਆਨ ਅੰਨ੍ਹੇ ਘੋੜੇ ਵਾਂਗ ਬੇਲਗਾਮ ਹੋ ਜਾਏਗਾ, ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧਰਮ ਅਧੂਰਾ (ਲੰਗੜਾ) ਹੀ ਰਹੇਗਾ ਅਤੇ ਕੱਟੜਵਾਦ, ਪੁਜਾਰੀਵਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਲਈ ਨਫਰਤ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਦਵੈਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਲਤ ਕਾਰਨ ਹੀ ਤਰਕ, ਦਲੀਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਅਣਹੋਂਦ ਕਾਰਨ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ ਦਾ ਘਾਣ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਲਈ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਗਿਆਨ, ਵਿਗਿਆਨ, ਦਲੀਲ, ਤਰਕ, ਸੰਜਮ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਹੈ।

“ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਬਾਣੀ ਸਤਿ ਸਰੂਪੁ ਹੈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਣੀਐ॥”