ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਦੀ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ, ਨਿਵੇਕਲੀ, ਲਾ-ਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ-ਵੇਦਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਘਟਨਾ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਚਾ, ਅੱਡਰਾ ਅਤੇ ਬੇਜੋੜ ਸਥਾਨ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ “ਅਜ਼ੀਮ ਅਦੁੱਤੀ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ” ਨੇ ਭਾਰਤ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮੁੱਚੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਹਿਣ ਹੀ ਮੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਲਾਸਾਨੀ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨੇ ਜੋੜ ਦਿੱਤੇ।

ਨਿਰਭਉ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜਬਰ, ਜੁਲਮ, ਜਾਬਰ, ਧੱਕੇ ਅਤੇ ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਵਿਰੁੱਧ ਡਟ ਕੇ ਜੂਝਨਾ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਹਿਤਾਂ, ਨੇਕੀ-ਪਰਉਪਕਾਰ, ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਅਰਥਾਤ “ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ” ਲਈ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਠਾ, ਸਿੱਦਕਦਿਲੀ, ਅਜਿੱਤ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਖਰੀ ਦਮ ਤੀਕ ਸੰਘਰਸ਼ਸ਼ੀਲ ਹੋਣ ਤੋਂ ਵੱਡਾ “ਸ਼ੁੱਭ ਕਰਮ” ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਲਾਸਾਨੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦੈ ਜੇਕਰ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਯੋਧੇ ਦੇ ਮਨ ਮੰਦਰ ਅਰਥਾਤ ਧੁਰ ਅੰਤਰ-ਆਤਮਾ ਅੰਦਰ “ਨਿਸਚੈ ਕਰਿ ਅਪੁਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ॥” ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਹੋਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦੁਨੀਆਵੀ ਜੀਵਨ ਸੰਘਰਸ਼ ਇਸੇ ਅਜਿੱਤ ਭਾਵਨਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਸਿੱਦਕਦਿਲੀ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਇਤਹਾਸ ਵਿਚ ਲਾਮਿਸਾਲ ਅਤੇ ਬੇਜੋੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਇਸ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਇਉਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਦੇਹਿ ਸਿਵਾ ਬਰੁ ਮੋਹਿ ਇਹੈ ਸੁਭ ਕਰਮਨ ਤੇ ਕਬਹੂੰ ਨ ਟਰੋਂ॥
ਨ ਡਰੋਂ ਅਰਿ ਸੋ ਜਬ ਜਾਇ ਲਰੋਂ ਨਿਸਚੈ ਕਰਿ ਆਪੁਨੀ ਜੀਤ ਕਰੋਂ॥

ਅਤੇ:

ਯਾਹੀ ਕਾਜ ਧਰਾ ਹਮ ਜਨਮੰ॥ ਸਮਝ ਲੇਹੁ ਸਾਧੂ ਸਭ ਮਨ ਮੰ॥
ਧਰਮ ਚਲਾਵਨ ਸੰਤ ਉਬਾਰਨ॥ ਦੁਸਟ ਸਭਨ ਕੋ ਮੂਲ ਉਪਾਰਨ॥

ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ-ਇਤਿਹਾਸ ਸਮੇਤ “ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ” ਦੇ ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਇੱਥੇ ਸੂਫੀ ਫਕੀਰ, ਸ਼ਾਇਰ, ਵਿਦਵਾਨ, ਚਿੰਤਕ ਮਨੁੱਖੀ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਨੱਕੋ-ਨੱਕ ਭਰਪੂਰ, ਨਿਧੜਕ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਅਤੇ ਇਕ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ-ਹਕੀਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਰਹਿਮਾਨੀ ਦੀ ਰਚਨਾ “ਗੰਜਿ ਸਹੀਦਾਂ” ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਲਮਗੀਰ ਨੂੰ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜਬਾਨ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਭੇਜੇ (ਫਤਿਹ ਦੀ ਚਿਠੀ) ‘ਜ਼ਫਰਨਾਮਹ’ ਨੂੰ ਹੀ ਮੁਖ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਸਰੋਤ ਦੇ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ-ਗੋਚਰੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਇਕ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਾਵੀਂ ਜੰਗ “ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ” ਬਾਰੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕੇ।

ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਕਈ ਮਹੀਨੇ ਚਲੇ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਬਾਈਧਾਰ ਦੇ ਰਾਜਪੂਤ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਅਤੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ-ਪਠਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਤੋਂ ਹਾਰ ਖਾਣ ਉਪਰੰਤ ਸਿਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਮੁਗਲਾਂ-ਪਠਾਣਾਂ ਦੀਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਅਤੇ ਤੇਗ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਟਿੱਡੀ ਦਲ ਵਾਂਗ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋ ਕੇ, ਧਾਅ ਕੇ ਆਈਆਂ ਫੌਜਾਂ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਮਜ਼ਾ ਚਖਾ ਕੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ 40 ਕੁ ਭੁੱਖੇ-ਭਾਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਕਾਫਲਾ ਲੰਮਾ ਪੈਡਾਂ ਮਾਰਦਿਆਂ ਜਦੋਂ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਉੱਥੇ ਨਾਂ ਤਾਂ ਕੋਈ ਲੰਗਰ-ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੀ ਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤ ਸੀ। ਹਾਂ, ਸੂਹੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਐਸਾ ਜ਼ਰੂਰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ ਕਿ ਬੇਦੀਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਮੁੜ ਹੋਰ ਭਾਰੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਗੜ੍ਹੀ ਦੁਆਲੇ ਘੇਰਾ ਘੱਤ ਕੇ ਬੈਠ ਗਈ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਅਨੰਦਪੁਰੀ ਨੂੰ ਛੱਡਣ, ਪਰਵਾਰ ਦੇ ਵਿਛੜ ਜਾਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸਰਸਾ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਅਤੇ ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਵਿਚ ਆਏ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਹੜ੍ਹ ਵਿਚ ਰੁੜ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ, ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਸਿਰ-ਮੱਥੇ ਮੰਨਦਿਆਂ ਪੂਰੀ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੰਘ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼, ਜਜ਼ਬੇ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮੁੜ ਦੋ-ਦੋ ਹੱਥ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਾਵਲੇ ਸਨ। ਜੋਗੀ ਰਹਿਮਾਨੀ ਇਉਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਜਿਸ ਦਮ ਹੂਏ ਚਮਕੌਰ ਮੇਂ ਸਿੰਘੋਂ ਕੇ ਉਤਾਰੇ।
ਝੁਲਾਏ ਹੂਏ ਸ਼ੇਰ ਥੇ ਸਭ ਗੈਜ਼ (ਗੁੱਸਾ) ਕੇ ਮਾਰੇ।
ਆਖੋਂ ਸੇ ਨਿਕਲਤੇ ਥਾ ਦਿਲੇਰੋਂ ਕੇ ਸ਼ਰਾਰੇ (ਚੰਗਿਆੜੇ)।
ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿਵਾ ਔਰ ਗ਼ਜ਼ਬਨਾਕ (ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੇ ਪੀਤੇ ਹੋਏ) ਥੇ ਸਾਰੇ।
ਗੁੱਸੇ ਸੇ ਨਜ਼ਰ ਜਾਤੀ ਥੀ ਅਫਵਾਜਿ (ਵੈਰੀ ਦਲ) ਅੱਦੂ ਪਰ।
ਤੇਗ਼ੇ ਸੇ ਨਿਗਾਹ ਪੜਤੀ ਥੀ ਦੁਸ਼ਮਨ ਕੇ ਗੱਲੂ (ਗਰਦਨ) ਪਰ।

ਤਥਾ

ਧੋਖਾ ਦੀਆ ਹਰ ਸਿੰਘ ਕੋ ਪੈਮਾਨ-ਸ਼ਿਕਨੋ (ਬਚਨ ਤੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ) ਨੇ।
ਬੇ-ਮਿਹਰੋਂ ਨੇ ਬੇ-ਧਰਮੋਂ ਨੇ ਈਮਾਨ ਸ਼ਿਕਨੋਂ ਨੇ।
ਜਬ ਇਤਨਾ ਕਹਾ ਜੁੱਲ (ਧੋਖਾ, ਛਲ) ਦੀਆ ਅਹਿਸਾਨ-ਸ਼ਿਕਨੋਂ ਨੇ।

ਕੱਚੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਉਤਾਰੇ ਉਪਰੰਤ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਟਿਕਾਣਾ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੋਂ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਉੱਗੇ ਹੋਏ ਬੇਤਹਾਸ਼ਾ ਘਾਹ ਵਾਂਗ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਲਾਮ-ਲਸ਼ਕਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਮਾਹਰ ਯੁੱਧ-ਨੀਤੀਵਾਨ ਜਰਨੈਲ ਵਾਂਗ ਚੁਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਜੰਗੀ ਨੁਕਤਾ-ਨਿਗਾਹ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਥਾਂਓ-ਥਾਂਈਂ ਪਹਿਰੇ ਲਾ ਦਿੱਤੇ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾ ਫੌਜ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਹਾਲ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਜਿਸ ਜਾ (ਜਗ੍ਹਾ) ਕੀਆ ਹਜ਼ੂਰ ਨੇ ਜਾ ਕਰ ਕਯਾਮ ਥਾ।
ਚਮਕੌਰ ਕੀ ਗੜ੍ਹੀ ਮੇਂ ਯਿਹ ਏਕ ਊਚਾ ਬਾਮ (ਥਾਂ) ਥਾ।
ਇਸ ਜਾ ਸੇ ਚਾਰ ਕੂੰਟ ਕਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਆਮ ਥਾ।
ਦਿਖਤਾ ਯਹਾਂ ਸੇ ਲਸ਼ਕਰਿ-ਆਦਾ (ਦੁਸਮਣ) ਤਮਾਮ ਥਾ।
ਅਸਵਾਰ ਹੀ ਅਸਵਾਰ ਥੇ ਫੈਲੇ ਹੂਏ ਰਨ ਮੇਂ।
ਪਿਆਦੇ ਥੇ, ਯਾ ਥੇ ਆਦਮੀ ਘਾਸ ਉਗਪੜੀ ਬਨ ਮੇਂ।

ਅਤੇ:

ਸਤਿਗੁਰ ਨੇ ਮੌਕਾ ਮੌਕਾ ਸੇ ਸਭ ਕੋ ਬਿਠਾ ਦੀਆ।
ਹਰ ਬੁਰਜ ਪਿ, ਫ਼ਸੀਲ ਪਿ, ਪਹਿਰਾ ਲਗਾ ਦੀਆ।

ਹਕੀਮ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਹੈਰਾਨ ਹੈ, ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਦੰਗ ਹੈ ਕਿ ਇਤਨਾ ਕੁਝ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਭਾਣਾ ਵਰਤ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਦੇ ਭੁੱਖੇ-ਭਾਣੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ “ਥੇ ਗ਼ਮ ਕੀ ਜਗਹ ਸ਼ਾਂਤੀ ਸੇ ਪੁਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ। ਫੁਰਮਾਏ ਵੁਹ ਸਭ ਸੇ: ਨਹੀਂ ਮੌਕਾ ਯਿਹ ਗ਼ਜ਼ਬ (ਗੁੱਸੇ) ਕਾ।” ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਸ਼ਾਂਤਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਚੌਕੜੇ ਮਾਰ ਕੇ ਇਕਾਗਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜ ਗਏ ਅਤੇ ਰਹਰਾਸਿ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਾਠ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ “ਤਹਾ ਬੈਕੁੰਠੁ ਜਹ ਕੀਰਤਨੁ ਤੇਰਾ” ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਸੰਗਿ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਹੋ ਹੁਕਮ, ਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲਾ ਵਰਤਾਰਾ “ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਅਤੇ ਪੰਥ ਖਾਲਸਾ” ਦਾ ਗ਼ਜ਼ਬ ਦਾ ਹੈ, ਹੈਰਾਨੀਕੁੰਨ ਹੈ, ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਵੇਕਲਾ ਅਤੇ ਨਿਆਰਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਸੰਕਟ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਹ ਇਕ ਮਨ ਇਕ ਚਿਤ, ਇਕਾਗਰ ਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰ ਮਰਿਆਦਾ “ਆਵਹੁ ਸਿਖ ਸਤਿਗੁਰੂ ਕੇ ਪਿਆਰਿਹੋ ਗਾਵਹੁ ਸਚੀ ਬਾਣੀ॥” ਅਨੁਸਾਰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣਾ ਫਰਜ਼-ਏ-ਇਲਾਹੀ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਸਤਿਸੰਗ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਜੁੜੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਅਜੀਬੋ ਗਰੀਬ ਵਰਤਾਰਾ “ਧੰਨ ਜੀਓ ਤਿਹ ਕੋ ਜਗ ਮੈ। ਮੁਖ ਤੇ ਹਰਿ ਚਿਤ ਮੈਂ ਜੁਧ ਬਿਚਾਰੈ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਕੂਲ ਹੀ ਸੀ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਠੀਕ ਹੀ ਅਜਿਹੇ ਅਜ਼ੀਬ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀਕੁਨ “ਸਿੰਘ ਵਰਤਾਰੇ” ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਰਹਿਰਾਸ ਕਾ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਇਆ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ।
ਮਿਲ-ਜੁਲ ਕੇ ਸਰਿ-ਸ਼ਾਮ ਭਜਨ ਗਾਏ ਸਭੀ ਨੇ।
ਖਾਨਾ (ਲੰਗਰ) ਕਈ ਵਕਤੋਂ ਸੇ ਮੁਯੱਸਰ (ਪ੍ਰਾਪਤ) ਨ ਥਾ ਆਯਾ।
ਇਸ ਸ਼ਾਮ ਭੀ ਸ਼ੇਰੋਂ ਨੇ ਕੜਾਕਾ (ਭੁੱਖੇ) ਹੀ ਉਠਾਯਾ।

ਉਪਰੰਤ ਸਭ ਆਪੋ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਮਰਕੱਸੇ ਖੋਲ੍ਹ ਕੇ ਲੇਟ ਗਏ। ਥਕੇਵੇਂ ਵਿਚ ਪਰੰਤੂ ਭੁੱਖੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਰੋਹ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਸਬਰ-ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦਿਆਂ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਸੌਂ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਪੂਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਨ, “ਮਨੁ ਨ ਡਿਗੈ ਤਨੁ ਕਾਹੇ ਕਉ ਡਰਾਇ ॥” ਵਾਲੀ ਹਾਲਤ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸ਼ੁਕਰਾਨੇ ਵਿਚ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਇਉਂ ਫ਼ੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਗੋਬਿੰਦ ਭੀ ਸ਼ਬਬਾਸ਼ (ਰੈਣ ਬਸੇਰਾ ਕਰਨ ਲਈ) ਹੂਏ ਖੈਮਾ ਮੇਂ ਜਾ ਕਰ।
ਦੇਖਾ ਤੋਂ ਵਹਾਂ ਬੈਠੇ ਹੈਂ ਗਰਦਨ ਕੋ ਝੁਕਾ ਕਰ।
“ਵਾਹਗੁਰੂ” “ਵਾਹਗੁਰੂ” ਹੈ ਮੂੰਹ ਸੇ ਨਿਕਲਤਾ।
“ਹੈ ਤੂ ਹੀ ਤੂ!” “ਤੂ ਹੀ ਤੂ!!” ਮੂੰਹ ਸੇ ਨਿਕਲਤਾ।

ਕੈਸਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਅਜ਼ਬ ਲਾਸਾਨੀ ਵਰਤਾਰਾ ਹੈ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ! ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅਸਾਵੀਂ ਜੰਗ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦਸ ਲੱਖ ਗਿਣਤੀ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਦੋ-ਦੋ ਹੱਥ ਹੁੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ (40) ਭੁੱਖੇ-ਭਾਣੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਸੀ, ਪਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਸਿੰਘ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ, ਅਖੌਤੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲਾਂ ਦੀ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸਮਝ ਤੋਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਬਾਹਰ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਯੋਧੇ, ਜਰਨੈਲ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਟਕਰਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਨਮੋਸ਼ੀ ਅਤੇ ਹਾਰ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਦਿਲ ਛੱਡ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਹੀ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਆਤਮ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ। ਮਹਾਂਬਲੀ ਅਰਜਨ ਮਹਾਂਭਾਰਤ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਭਿਮੰਨਿਯੁ ਦੇ ਚੱਕਰਵਿਯੂ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਣ ਅਤੇ ਮੂਰਛਤ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ ਹਥਿਆਰ ਸੁੱਟ ਕੇ ਬੈਠ ਗਿਆ ਸੀ। ਯੂਨਾਨ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਿਕੰਦਰ ਮਹਾਨ ਤਥਾ ਸਿਕੰਦਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਕਹਾਉਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ-ਜੇਤੂ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਪਨਾ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਰਿਆਸਤੀ ਪਰੰਤੂ ਦਲੇਰ ਰਾਜੇ ਪੋਰਸ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਾਰ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਾ ਸਵੈਮਾਣ ਅਤੇ ਜ਼ੁਰਅੱਤ ਭਰਪੂਰ ਜਵਾਬ ਸੁਣ ਕੇ ਝੂਣਾ ਅਤੇ ਲੱਜਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਸੀ ਵਧਿਆ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਹਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਵਾਪਸ ਹੀ ਪਰਤ ਗਿਆ ਸੀ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਇਤਲਾਹ ਅਨੁਸਾਰ ਈਸਾ ਤੋਂ 323 ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹਾਰ ਕੇ ਟੁੱਟੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਫ਼ਰਾਂਸ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ– ਜਰਨੈਲ– ਨੈਪੋਲੀਅਨ ਬੋਨਾਪਾਰਟ, ਉਹ ਵੀ “ਸੰਸਾਰ ਜੇਤੂ” ਹੋਣ ਦਾ ਰੰਗੀਨ ਸੁਪਨਾ ਵੇਖਦਾ ਸੀ, ਅੰਤ ਨੂੰ ਵਾਟਰਲੂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਹਾਰ ਖਾ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਟਾਪੂ ਲਾਂਗਵੁਡ ਵਿਚ ਕਾਬੂ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ 1873 ਈ: ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਰਮਨ ਦਾ ਚਾਂਸਲਰ ਅਤੇ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਜਰਨੈਲ “ਬਿਸਮਾਰਕ” ਆਖਰ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿਚ ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ, ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਕੇ 1898 ਈ: ਵਿੱਚ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਜਾ ਪਿਆ। ਦੂਜੇ ਸੰਸਾਰ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਦੇ ਦੋ ਮਹਾਂਨਾਇਕਾਂ --ਜਰਮਨ ਦੇ ਡਿਕਟੇਟਰ ਹਿਟਲਰ ਅਤੇ ਇਟਲੀ ਦੇ ਡਿਕਟੇਟਰ ਮੂਸੋਲੀਨੀ 1845 ਈ: ਵਿਚ ਹੀਰੋਸ਼ੀਮਾ ਅਤੇ ਨਾਗਾਸਾਕੀ ਵਿਖੇ ਹਾਈਡਰੋਜ਼ਨ ਬੰਬ ਡਿੱਗ ਜਾਣ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਦਾ ਪਾਸਾ ਪਲਟ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਇਤਨੇ ਜਿਆਦਾ ਮਾਯੂਸ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਕੇ ਆਪ ਆਤਮ-ਹੱਤਿਆ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਰਵੱਈਆ, ਸਦਾਚਾਰ, ਵਰਤਾਰਾ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਜੱਗ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਸੂਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਥਕ ਜਜ਼ਬਾ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਖੌਤੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਤੇ ਤਰਕਸ਼ੀਲਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਬਾਤ ਹੈ।

ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਬਸ਼ਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ, ਜਰਨੈਲਾਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰੀਆਂ ਲੜਾਈਆਂ, ਜੰਗ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਜ਼ਰ (ਧਨ) ਜ਼ੋਰੂ (ਇਸਤਰੀ) ਜ਼ਮੀਨ (ਦੇਸ਼) ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤੇ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਕਈਆਂ ਨੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਤਲਵਾਰ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਅਣਗਿਣਤ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਅਜਾਈਂ ਖ਼ੂਨ ਵਹਾਇਆ। ਐਸਾ ਵੀ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ “ਯਹੂਦੀ ਕੌਮ” ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਲੰਮੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਪਰੰਤੂ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥ ਅਤੇ ਅਕੱਟ ਸੱਚਾਈ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਯਹੂਦੀ ਕੌਮ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਰਹਿਬਰ ਹਜ਼ਰਤ ਮੂਸਾ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ, ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਾਕ-ਪਵਿੱਤਰ ਉੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ “ਯੋਰੋਸਲਿਮ” ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤ੍ਰ-ਭੂਮੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਹੀ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੱਦੋ-ਜਹਿਦ ਹਾਲੇ ਵੀ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ “ਨਾ ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨ ਮੁਸਲਮਾਨ ॥ ਅਲਹ ਰਾਮ ਕੇ ਪਿੰਡੁ ਪਰਾਨ ॥” ਹਿੰਦੂ, ਸਿੱਖ, ਮੁਸਲਮਾਨ ਤਥਾ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਤਰ “ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ”, ਮਾਣਸੁ ਕੀ ਜਾਤਿ ਸਭੈ ਏਕੋ ਪਹਿਚਾਨਬੋ” ਅਤੇ “ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ” ਅਤੇ “ਤੂੰ ਸਾਝਾ ਸਾਹਿਬੁ ਬਾਪੁ ਹਮਾਰਾ” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਉਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਇਕੋ ਹੀ ਰੂਪ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ – ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੇ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੀ ਧਰਮ, ਜਾਤ, ਨਸਲ ਦੇ ਆਧਾਰ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਜ਼ਰ, ਜ਼ੋਰੂ, ਜ਼ਮੀਨ, ਦੇਸਾਂ ਉੱਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਕਰਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਜੰਗ-ਯੁੱਧ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਝਗੜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਹਮੇਸ਼ਾਂ “ਭੈ ਕਾਹੂ ਕਉ ਦੇਤ ਨਹਿ ਨਹਿ ਭੈ ਮਾਨਤ ਆਨ ॥” ਦੀ ਨਿਰਭਉ ਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਪਰੰਤੂ ਅਜਿੱਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਹੀ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ੀਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖੀ ਬਰਾਬਰੀ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਧਰਮ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ, ਸਦਾਚਾਰ, ਪਰਉਪਕਾਰ, ਹੱਕ ਅਤੇ ਸੱਚ ਭਾਵ ਨਿਰੋਲ ਲੋਕ ਹਿੱਤਾਂ ਲਈ ਹੀ ਸੀ। ਝਗੜਾ ਜੋ ਸੀ ਉਹ ਜਾਤ, ਧਰਮ, ਨਸਲ ਤੋਂ ਉਤਾਂਹ ਉੱਠ ਕੇ ਜਾਬਰ, ਜੁਲਮ, ਜਾਲਮ, ਲੋਟੂ ਟੋਲਿਆਂ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹੱਕ ਮਾਰਨ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਚੂੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸੀ। ਸੰਸਾਰ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਹ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਭ ਤੋਂ ਨਿਰਾਲਾ, ਨਿਆਰਾ, ਅੱਡਰਾ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤਾ, ਅਜਬ ਅਤੇ ਅਜ਼ੀਮ ਹੈ, ਲਾਸਾਨੀ ਹੈ, ਮਾਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।

ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਤੀਕ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮਿੱਠੀ-ਪਿਆਰੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਰਹਿਣ ਬਾਅਦ ਗੜ੍ਹੀ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਹਵਾ ਵਿਚ ਟਹਿਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਵੀ ਆਤਮਿਕ-ਅਨੰਦ ਵਿਚ ਗੜੂੰਦ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਜੋ ਭਿਆਨਕ ਸਮਾਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਉਸ ਤੋਂ ਭਲੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਜਾਣੂ ਸਨ। ਬਸ! ਇਸ ਨੂੰ ਧੁਰ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਿਆਂ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਪਾਸ ਗਏ। ਉਹੀ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ “ਤਨੁ ਮਨੁ ਧਨੁ ਸਭੁ ਸਉਪਿ ਗੁਰ ਕਉ ਹੁਕਮਿ ਮੰਨਿਐ ਪਾਈਐ॥” ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਡੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਵੀ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਅੰਤਾਂ ਦੇ ਥਕੇਵੇਂ ਨਾਲ ਝੰਬੇ ਸਿੰਘਾਂ ਅੰਦਰ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦੀ ਅਟੁੱਟ ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨੂੰ ਸਿਜਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੀਸ ਨਿਵਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ “ਕਰ ਕਮਲਾਂ” ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮੰਦਰ ਅੰਦਰ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕੱਲ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ, “ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਉਲਫਤ, ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਹੱਕ-ਸੱਚ ਦੇ ਪਰਵਾਨਿਓ” ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਜਾਉਗੇ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਚੁੰਮ ਰਹੇ ਸਨ, ਗਲੇ ਲਗਾ ਰਹੇ ਸਨ, ਮਮਤਾ ਵਿਚ ਗੜੂੰਦ ਦਿਲੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਰਹਿਬਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆਰਾ ਸਮਝਿਆ ਹੋਵੇ! ਇਹ ਮਮਤਾ, ਇਹ ਲਗਾਉ, ਇਹ ਮੁਹੱਬਤ ਅਤੇ ਇਹ ਆਤਮਿਕ ਸਾਂਝ ਵਾਲਾ ਵਲਵਲਾ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ। ਹਕੀਮ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਰਹਿਮਾਨੀ ਇਸ ਬਹੁਤ ਹੀ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਪਰ ਮਾਣਮੱਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਜਬ ਡੇਢ ਘੜੀ ਰਾਤ ਗਈ ਜ਼ਿਕਰਿ-ਖ਼ੁਦਾ ਮੇਂ।
ਖ਼ੈਮੇ ਸੇ ਨਿਕਲ ਆਏ ਸ੍ਰਕਾਰ ਹਵਾ ਮੇਂ।
ਕਦਮੋਂ ਸੇ ਟਹਿਲਤੇ ਥੇ ਮਗਰ ਦਿਲ ਥਾ ਦੂਆ ਮੇਂ।
ਬੋਲੇ: “ਯੈ ਖ਼ੁਦਾਵੰਦ! ਹੂੰ ਖ਼ੁਸ਼ ਤੇਰੀ ਰਜ਼ਾ ਮੇ।
ਕਰਤਾਰ ਸੇ ਕਹਿਤੇ ਥੇ ਗ਼ੋਯਾ ਰੂ-ਬ-ਰੂ ਹੋ ਕਰ!
‘ਕੱਲ ਜਾਊਂਗਾ ਚਮਕੌਰ ਸੇ ਮੈਂ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋ ਕਰ!

ਪੂਰੇ ਸਬਰ, ਸਿੱਦਕ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਵਿਚਰਦਿਆਂ ਖਿੱੜੇ ਮੱਥੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਦਿਆਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਗੈਬੀ ਅਤੇ ਦੈਵ੍ਹੀ ਨਜ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਅਕਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੀ ਬਾਤ ਹੈ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਆਪਣੀ ਕਲਮ ਦੁਆਰਾ ਬੜੇ ਜਜ਼ਬਾਤੀ ਲਹਿਜ਼ੇ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਓਤ-ਪੋਤ ਹੋਈ ਮਾਨਸਿਕ ਦਸ਼ਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਥੇ ਦੇਖਤੇ ਹਰ ਇਕ ਕੋ ਗੁਰੂ ਦੀਦਾਇ ਤਰ (ਨਮ ਅਖਾਂ) ਸੇ।
ਉਲਫ਼ਤ (ਪਿਆਰ) ਕੀ ਨਿਗਾਹੋਂ ਸੇ ਮੁਹੱਬਤ ਕੀ ਨਜ਼ਰ ਸੇ।
ਬਾਂਧੇ ਹੁਏ ਪਟਕਾ ਪਇ-ਖਿਦਮਤ (ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਮਗਨ) ਥੇ ਕਮਰ ਸੇ।

ਸ਼ਾਇਰ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਜਿੱਥੇ ਦਿਲਾਵਰੀ, ਯੁੱਧ ਕਲਾ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਜਵਾਂ ਮਰਦੀ ਦੀ ਸਿਫਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਹਰ ਔਖੀ ਤੋਂ ਔਖੀ ਘੜੀ ਹਾਲਾਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਹੁਕਮ ਤੇ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਪੂਰੇ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਵਿਚ ਪੂਰੇ, ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਅਤੇ ਸਹਿਜ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਅਜਬ ਵਰਤਾਰੇ ਤੋਂ ਅੱਸ਼-ਅੱਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕਿਸ ਸਬਰ ਸੇ ਹਰ ਏਕ ਕੜੀ ਤੂ ਨੇ ਉਠਾਈ।
ਕਿਸ ਸ਼ੁਕਰ ਸੇ ਹਰ ਚੋਟ ਕਲੇਜੇ ਪਿ ਹੈ ਖਾਈ।
ਵਾਲਦ ਕੋ ਕਟਾਇਆ, ਕਭੀ ਔਲਾਦ ਕਟਾਈ।
ਕੀ ਫਿਕਰ ਮੇਂ, ਫਾਕੇ ਮੇ, ਹਜ਼ਾਰੋਂ ਸੇ ਲੜਾਈ।
ਹਿੰਮਤ ਸੇ ਤਿਰੀ ਸਭ ਥੇ ਸਲਾਤੀ (ਸੁਲਤਾਨ ਦਾ ਬਹੁ ਵਚਨ) ਲਰੱਜ਼ਤੇ।
ਜੁਰੱਤ ਸੇ ਤਿਰੀ ਲੋਗ ਥੇ ਤਾ (ਚੀਨ ਤੱਕ) ਚੀਨ ਲਰੱਜ਼ਤੇ।

ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਅਗਲੀ ਹੀ ਸਵੇਰ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਖ਼ੂਨ ਡੋਲ੍ਹਵੀਂ ਜੰਗ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਸੀ। ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਜਿਸ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਅਸਾਵੀਂ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਭੁੱਖੇ-ਭਾਣੇ 40 ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਵਿਚ ਵੈਰੀ ਦਲ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਉਣ ਦਾ ਚਾਅ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਸੀ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਸਿੰਘ ਪਾਸ ਬੈਠ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਸ ਅਦਬ, ਜਜ਼ਬਾਤ ਅਤੇ ਦਿਲੀ ਮੁਹੱਬਤ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਦੇ, ਸਤਿਕਾਰਦੇ ਅਤੇ ਪਿਆਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਜੋਗੀ ਜੀ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਜਿਨ ਸਿੰਘੋਂ ਨੇ ਕਲ ਮੌਤ ਕੇ ਸਾਹਿਲ (ਕਿਨਾਰਾ) ਥਾ ਉਤਰਨਾ।
ਕਲ ਸੁਹਬ ਥਾ ਜਿਨ ਖਾਲਸੋਂ ਨੇ ਜੰਗ ਮੇਂ ਮਰਨਾ।
ਚੂੰਮਾਂ ਕਭੀ ਹਲਕੂਮ (ਘੰਡੀ-ਗਲ) ਦਹਨ (ਮੂੰਹ) ਚੂੰਮਨੇ ਬੈਠੇ।
ਜਬ ਪਾਇੰਤੀ (ਪੈਂਦਾ, ਪੈਰਾਂ ਵਲ) ਆਏ ਤੋਂ ਚਰਨ ਚੂੰਮਨੇ ਬੈਠੇ।

ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ, ਚੁੱਪ-ਚਪੀਤੇ ਇਕ ਸੰਸਾਰਕ ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਆਪਣੇ ਦੋਹਾਂ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚੇ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਿਆ, ਪਿਆਰਿਆ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਵਾਪਰਣ ਵਾਲੀ ਖ਼ੌਫਨਾਕ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਬੜੀ ਸੰਜੀਦਗੀ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਿਆਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਕੋਈ ਉਲਾਂਭਾ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ “ਉਲਾਹਨੋ ਮੈ ਕਾਹੂ ਨ ਦੀਓ॥ ਮਨ ਮੀਠ ਤੁਹਾਰੋ ਕੀਓ॥” ਸਗੋਂ ਸ਼ੁਕਰਾਨਾ ਹੀ ਕੀਤਾ, ਜੋਗੀ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਦਿਲ ਕੰਬਾਉ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਹੈ:

ਬਾਕੀ ਥੀ ਘੜੀ ਰਾਤ, ਗੁਰੂ ਖੈਮੇਂ ਮੇ ਆਏ।
ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦੇ ਯਹਾਂ ਦੋਨੋਂ ਹੀ ਸੋਤੇ ਹੁਏ ਪਾਏ।
ਦੋਨੋਂ ਕੇ ਰੁਖਿ-ਪਾਕ (ਪਵਿਤ੍ਰ ਮੁਖੜਾ) ਸੇ ਗੈਸੂ (ਲੰਬੇ ਕੇਸ) ਜੋ ਹਟਾਏ।
ਅਫ਼ਲਾਕ (ਵਾਲਾਂ ਦੀ ਲਿਟਾਂ) ਨੇ ਸਰਮਾ ਕੇ ਮਹੁ-ਮਿਹਰ (ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ) ਛੁਪਾਏ।
ਸਤਿਗੁਰ ਨੇ ਦਹਨ ਜਬ ਦਹਨਿ-ਪਾਕ ਪਿ ਰੱਖਾ।
ਕੁਮਲਾਤੇ ਹਰ ਇਕ ਫੂਲ ਕੇ ਸਰ ਖਾਕ ਪਿ ਰੱਖਾ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਜਿਗਰ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ ਦੇ ਜਗਮਗ ਕਰਦੇ ਨੂਰਾਨੀ ਚਿਹਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦੇ, ਪਿਆਰਦੇ, ਸੰਵਾਰਦੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਦਕੜੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ:

ਫਰਮਾਤੇ ਥੇ: “ਕਲ ਦੋਨੋ ਹੀ ਪਰਵਾਨ ਚੜ੍ਹੋਗੇ !
ਦੁਖ ਭੋਗੇਂਗੇ ਹਮ, ਖ਼ੁਲਦ (ਸਵਰਗ) ਮੇਂ ਤੁਮ ਚੈਨ ਕਰੋਗੇ !
ਹੋਤੇ ਹੀ ਸਹਰ (ਸਵੇਰ) ਦਾਗਿ ਜ਼ੁਦਾਈ ਹਮੇਂ ਦੋਗੇ !
ਸੁਪਨੇ ਮੇਂ ਖਬਰ ਆਕੇ ਕਭੀ ਬਾਪ ਕੀ ਲੋਗੇ ?
ਐ ਪਿਆਰੇ ਅਜੀਤ! ਐ ਮੇਰੇ ਜੁਝਾਰ ਪਯਾਰੇ ।
ਹਮ ਕਹਤੇ ਹੈਂ ਕੁਛ, ਸੁਨਤੇ ਹੈ ਦਿਲਦਾਰ ਪਯਾਰੇ ?

ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੰਜੋ-ਗ਼ਮ, ਸ਼ਿਕਾਇਤ, ਸ਼ਿਕਵੇ, ਅਪਣੱਤ ਅਤੇ ਦੁਨਿਆਵੀ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਦਾਤ ਅਤੇ ਅਮਾਨਤ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ “ਕਬੀਰ ਮੇਰਾ ਮੁਝ ਮਹਿ ਕਿਛੁ ਨਹੀ ਜੋ ਕਿਛੁ ਹੈ ਸੋ ਤੇਰਾ ॥ ਤੇਰਾ ਤੁਝ ਕਉ ਸਉਪਤੇ ਕਿਆ ਲਾਗੈ ਮੇਰਾ ॥” ਅਨੁਸਾਰ ਇਉਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਅਮਾਨਤ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਰਜ਼ਾ ਅੰਦਰ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭਾਵ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਖਾਤਰ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਸੁਰਖਰੂ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਤੋਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ-ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਦਾ ਕੋਟਨਿ ਕੋਟਿ ਸ਼ੁਕਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਰਸਾ ਨਦੀ ਕਿਨਾਰੇ ਹੋਏ ਘਮਸਾਨ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹੋਏ ਪਰਵਾਰ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਪਏ ਸਖ਼ਤ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਘਬਰਾਏ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵੈਰੀ ਦਲ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਰੱਖ ਕੇ ਜੋ ਕੋਲ ਬਚਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰਨ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਦਿਖਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਹੀ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦੇ ਖਾਸ ਗੁਣ ਸਨ:

ਮਾਸੂਮ ਹੋ, ਮਜਲੂਮ ਹੋ, ਦੁਨੀਆ ਸੇ ਭਲੇ ਹੋ!
ਲਖਤਿ ਦਿਲਿ ਗੋਬਿੰਦ ਹੋ, ਨਾਜ਼ੋ ਸੇ ਪਲੇ ਹੋ!

ਸਤਿਗੁਰੂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਅੱਗੇ ਅਰਜੋਈ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਰਮਾਤਮਾ ਇਹ ਬੱਚੇ ਤੇਰੇ ਹੀ ਹਨ, ਇਹ ਆਪ ਦੀ ਹੀ ਅਮਾਨਤ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਵੀ ਆਪ ਰੱਖੋ ਉਹ ਰੱਬੀ ਰਹਿਮਤ ਮੈਨੂੰ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੈ। “ਹਰਿ ਕਾ ਏਕੁ ਅਚੰਭਉ ਦੇਖਿਆ ਮੇਰੇ ਲਾਲ ਜੀਉ ਜੋ ਕਰੇ ਸੁ ਧਰਮ ਨਿਆਏ ਰਾਮ॥” ਜੋਗੀ ਜੀ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

“ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਹੂੰ, ਬੱਚੇ ਭੀ ਮੇਰੇ ਤੇਰੇ ਹੈਂ ਮੌਲਾ!
ਥੇ ਤੇਰੇ ਹੀ, ਹੈਂ ਤੇਰੇ, ਰਹੇਂਗੇ ਤੇਰੇ ਦਾਤਾ!
ਜਿਸ ਹਾਲ ਮੇਂ ਰੱਖੇਂ ਤੂ, ਵੁਹੀ ਹਾਲ ਹੈ ਅੱਛਾ!

ਜੁਜ਼ (ਤੋਂ ਬਿਨਾ) ਸ਼ੁਕਰ ਕੇ ਆਨੇ ਕਾ ਜ਼ਬਾਂ ਪ੍ਰ ਨਹੀਂ ਸ਼ਿਕਵਾ (ਗਿਲਾ)!

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਹੁੰਦਿਆਂ “ਜਿਉ ਜਿਉ ਤੇਰਾ ਹੁਕਮੁ ਤਿਵੈ ਤਿਉ ਹੋਵਣਾ ॥ ਜਹ ਜਹ ਰਖਹਿ ਆਪਿ ਤਹ ਜਾਇ ਖੜੋਵਣਾ ॥” ਅਨੁਸਾਰ ਉਸ ਦੀ ਦਾਤ ਉਸ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਨ ਦੇ ਖਿਆਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਸੰਸਾਰਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਸਮਝ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਤਾਂ ਇਕ ਅਚੰਭਾ ਹੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤਾਂ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਇਨਸਾਫ਼, ਪਰਉਪਕਾਰ ਅਤੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣ ਦਾ ਚਾਅ ਤੇ ਉਮਾਹ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਜੋਗੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਇਉਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਹੈ ਸ਼ੌਕ ਸ਼ਹਾਦਤ ਕਾ ਹਮੇ ਸਭ ਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ।
ਸੌ ਸਰ ਭੀ ਹੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਰੱਬ ਸੇ ਜ਼ਿਆਦਾ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਗਮਗੀਨ, ਦਰਦਨਾਕ, ਨਾਜ਼ੁਕ, ਹਿਰਦੇ-ਵੇਦਕ, ਅਜਬ ਅਤੇ ਗਹਿਰ-ਗੰਭੀਰ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚੋਂ ਰੱਬੀ ਹੁਕਮ-ਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਸਹਿਜ, ਧੀਰਜ, ਦਲੇਰੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਪਰੰਤੂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਗਿਲੇ-ਸ਼ਿਕਵੇ ਜਾਂ ਉਜ਼ਰ ਦੇ, ਪੂਰੇ ਠਰ੍ਹੰਮੇ ਨਾਲ “ਜੌ ਰਾਜੁ ਦੇਹਿ ਤ ਕਵਨ ਬਡਾਈ ॥ ਜੌ ਭੀਖ ਮੰਗਾਵਹਿ ਤ ਕਿਆ ਘਟਿ ਜਾਈ ॥” ਦੇ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਜ਼ਰਦਿਆਂ ਜੋਗੀ ਜੀ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਬੜੀ ਗੰਭੀਰਤਾ, ਸ਼ਿੱਦਤ, ਅਦਬ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੋਖੀਆਂ, ਪਰੰਤੂ ਔਖੀਆਂ ਘੜੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧੁਰ ਹਿਰਦੇ ਅੰਦਰ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਮਾਨਵੀ ਅਕਲ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਇਲਾਹੀ ਅਜ਼ਮਤ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਕਰਦਿਆਂ ਇਉਂ ਆਪਣਾ ਸਿਜਦਾ ਅਤੇ ਖਿਰਾਜ਼-ਏ-ਅਕੀਦਤ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕਰਤਾਰ ਕੀ ਸੁਗੰਦ ਹੈ ਨਾਨਕ ਕੀ ਕਸਮ ਹੈ।
ਜਿਤਨੀ ਭੀ ਹੋ ਗੋਬਿੰਦ ਕੀ ਤਾੱਰੀਫ ਵੁਹ ਕਮ ਹੈ।
ਇਕ ਆਂਖ ਸੇ ਕਿਆ, ਬੁਲਬੁਲਾ ਕੁਲ ਬਹਿਰ (ਸਾਗਰ) ਕੋ ਦੇਖੇ!
ਸਾਹਿਲ ਕੋ, ਯਾ ਮੰਝਧਾਰ ਕੋ, ਯਾ ਲਹਰ ਕੋ ਦੇਖੇ!

ਤਥਾ

ਐ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਤੂੰ ਵੁਹ ਅਬਰਿ ਕਰਮ (ਕ੍ਰਿਪਾ ਦਾ ਬੱਦਲ) ਹੈ।
ਐ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਤੂੰ ਵੁਹ ਅਬਰਿ-ਹਮਮ (ਉਦਮ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਮੇਘ) ਹੈ।
ਸਾਨੀ ਤੇਰਾ ਦਾਰਾ ਥਾ ਸਿਕੰਦਰ ਹੈ ਨਾ ਜਮ ਹੈ।
“ਹਾਤਮ” ਕਾ ਸਖ਼ਾਵਤ (ਦਾਨ ਪਰਉਪਕਾਰ) ਸੇ ਅਗਰ ਨਾਮ ਭੁਲਾਇਆ
ਜੁਰੱਤ (ਦਿਲਾਵਰੀ) ਸੇ ਹਮੇ ‘ਰੁਸਤਮੁ’ ‘ਬਹਰਾਮ’ ਭੁਲਾਇਆ।

ਹਕੀਮ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਾਲਾਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੱਬੀ ਰਹਿਮਤ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਬਾਰੇ ਬੜੇ ਅਦਬ, ਸ਼ਿੱਦਤ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਮੁੱਕ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਹੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਤੂੰ ਕਿਰਪਾ ਦਾ ਸਾਗਰ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਰੱਬੀ ਰਹਿਮਤ ਦਾ ਵਗਦਾ ਚਸ਼ਮਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਉੱਦਮ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦਾ ਅਮੁੱਕ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਸਤਿ-ਸੰਤੋਖ, ਸਬਰ-ਸ਼ੁਕਰ ਅਤੇ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਹੈਂ, ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਹਾਦਰ ਦਾਰਾ ਅਤੇ ਸਿਕੰਦਰ-ਏ-ਆਜ਼ਮ ਵਰਗੇ ਜਰਨੈਲਾਂ ਤੇ ਸੂਰਬੀਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਕਿਤੇ ਮਹਾਨ, ਦਲੇਰ ਸੂਰਮਾ ਅਤੇ ਅਜਿੱਤ ਜਰਨੈਲ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਬਤੌਰ ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਦੇ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੁਰਾਤਨ ‘ਹਾਤਮ’ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਦਾਨੀ, ਮਹਾਂ ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਉੱਚਤਮ ਪਰਉਪਕਾਰੀ ਹੈਂ। ਸੂਰਮਗਤੀ, ਦਿਲਾਵਰੀ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਚ ਤੂੰ ਰੁਸਤਮ-ਬਹਰਾਮ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਆਪ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਸਾਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ।”

ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਅਜੀਬੋ-ਗਰੀਬ ਸਦਾਚਾਰ, ਰਵੱਈਏ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਜਿਗਰੇ, ਗਰੀਬਾਂ ਵਿਚ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਦਲੇਰਾਂ ਵਿਚ ਵੱਡੇ ਦਿਲਾਵਰ, ਰਹਿਮਤਾਂ ਦੇ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ‘ਜੋਤਿ ਸਰੂਪ’ ਤੋਂ ਇਤਨਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਪੁਕਾਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ! ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੋਂ ਕਿਤੇ ਉੱਚਤਮ ਹਨ ਅਤੇ ਦਸਾਂ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਸਤਿ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਧੁਰ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਤੋਂ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਇਉਂ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ:

ਕਿਸ ਸ਼ਾਨ ਕਾ ਰੁਤਬਾ ਤੇਰਾ ਅੱਲਹੁ ਗਨੀ (ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਧਨੀ) ਹੈ।
ਮਿਸਕੀਨ (ਗਰੀਬਾਂ-ਅਨਾਥਾਂ) ਗਰੀਬੋਂ ਮੇਂ ਦਲੇਰੋਂ ਮੇ ਜਰੀ (ਵੱਡਾ ਦਿਲਾਵਰ) ਹੈ।
‘ਅੰਗਦ’ ਹੈ ‘ਅਮਰਦਾਸ’ ਹੈ ‘ਅਰਜੁਨ’ ਭੀ ਤੂ ਹੀ ਹੈ।
‘ਨਾਨਕ’ ਸੇ ਲੇ, ਤਾ ‘ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ’ ਤੂ ਸਭੀ ਹੈ।
ਤੀਰਥ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਰੂਇ-ਰੋਸ਼ਨ ਕੇ ਬ੍ਰਾਬਰ।
ਦਰਸ਼ਨ ਤੇਰੇ ਦਸ ਗੁਰੂਓਂ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੇ ਬ੍ਰਾਬਰ।

ਹਕੀਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਜੀ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ 8 ਪੋਹ 1761 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗ ਸਜ ਕੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਜਸ-ਗੁਣ ਗਾਇਨ ਕਰਨ ਭਾਵ ਕੀਰਤਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਥੋੜੇ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਬੜੀ ਹੀ ਅਸਾਵੀਂ ਜੰਗ ਅਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬਲ-ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾਉਣੀ ਵੀ ਯਕੀਨੀ ਹੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਉਸ ਸਭ ਕੁਝ ਤੋਂ ਬੇਨਿਆਜ਼ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਖਿੜੇ ਮੱਥੇ ਮੰਨ ਕੇ ਪੂਰੇ ਸਿੱਖੀ ਜਜ਼ਬੇ, ਜਲਵੇ ਅਤੇ ਜੋਸ਼ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼-ਏ-ਇਲਾਹੀ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਸੁਬ੍ਹਾ-ਸਵੇਰੇ ਦਾ ਇਹ ਅਜ਼ਬ ਨਜ਼ਾਰਾ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਬੇਦਾਰ (ਸਾਵਧਾਨ) ਥੇ ਸਭ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਕਬ ਕੇ।
ਨ੍ਹਾ ਧੋਕੇ ਬੈਠੇ ਹੁਏ ਧਯਾਨ ਮੇਂ ਰੱਬ ਕੇ।
ਦੀਵਾਨ ਬੜੀ ਸ਼ਾਨ ਕਾ ਜਲਵੇ ਥੇ ਗ਼ਜ਼ਬ ਕੇ।
ਖ਼ੁਦ ਰਖਤੇ ਥੇ ਤਸ਼ਰੀਫ਼ ਗੁਰੂ ਸਾਹਮਨੇ ਸਭ ਕੇ।
ਥੇ ਪਾਸ ‘ਅਜੀਤ’ ਔਰ ਥੇ ‘ਜੁਝਾਰ’ ਪਯਾਰੇ।
ਗੁਰਿਆਈ ਕੇ ਚੜ੍ਹਤੇ ਹੂਏ ਦਰਿਆ ਕੇ ਕਿਨਾਰੇ।

ਦਿਨ ਚੜ੍ਹਦਿਆਂ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਲਾਂ ਨੇ ਇਕ ਦਮ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਹੱਲਾ ਬੋਲ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰ ਕੇ ਤੀਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਬੰਦੂਕਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਤਿਗੁਰ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਨੇ ਵੀ ਇਕ ਅਤਿ ਨਿਪੁੰਨ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀ ਵਿਚ ਪੂਰੇ-ਸੂਰੇ ਯੋਧੇ ਜਰਨੈਲ ਵਾਂਗ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਥਾਪੜਾ ਦੇ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਭੇਜਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੰਘ ਕੀ ਸਨ! ਕਿ ਉਹ ਭੁੱਖੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਾਂਗ ਬੁਲੰਦ ਹੌਸਲੇ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਗੁੱਸੇ, ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾਈ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਜੂਝੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ-ਦਲਾਂ ਅੰਦਰ ਖਲਬਲੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੱਥਰ ਵਿਛਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਗਏ। 8 ਪੋਹ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਨਿਵੇਕਲਾ ਅਤੇ ਬੜੇ-ਬੜੇ ਯੁੱਧ ਨੀਤਵਾਨਾਂ, ਜਰਨੈਲਾਂ-ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਦੰਗ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਜੰਗ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ। ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਿੰਘ ਵਾਰੋ-ਵਾਰੀ ਪੂਰੀ ਜਾਂਬਾਜ਼ੀ, ਸੂਰਮਗਤੀ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾਈ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾਉਂਦੇ ਗਏ। ਸਿੰਘ-ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਮਨ-ਮੰਦਰ ਅੰਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਪਰਪੱਕ ਸੀ, “ਮਰਣੁ ਮੁਣਸਾ ਸੂਰਿਆ ਹਕੁ ਹੈ ਜੋ ਹੋਇ ਮਰਨਿ ਪਰਵਾਣੋ ॥ ਸੂਰੇ ਸੇਈ ਆਗੈ ਆਖੀਅਹਿ ਦਰਗਹ ਪਾਵਹਿ ਸਾਚੀ ਮਾਣੋ॥” ਸਾਰੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਜੰਗੀ ਨਜ਼ਾਰਾ ਜੋਗੀ ਜੀ ਵੀ ਪੂਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

8 ਪੋਹ 1761 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (1704 ਈ:) ਨੂੰ ਹੋਏ ਖੂਨ-ਡੋਲਵੇਂ ਯੁੱਧ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਅਸਾਵੀਂ ਸੱਤਿਆਚਾਰ ਤੇ ਅੱਤਿਆਚਾਰ, ਸਬਰ ਅਤੇ ਜਬਰ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਕੂੜ ਦਰਮਿਆਨ ਹੋਈ ਲੜਾਈ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ, ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਜੇਤੂ ਮਹਾਂ ਜਰਨੈਲ ਅਤੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੇ ਦਾਤੇ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਬਸ਼ਰ ਨੂੰ ਹੱਕ, ਸੱਚ, ਨਿਆਂ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਜੂਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ “ਜਬ ਆਵ ਕੀ ਅਉਧ ਨਿਦਾਨ ਬਨੈ ਅਤਿ ਹੀ ਰਨ ਮੈ ਤਬ ਜੂਝ ਮਰੋਂ॥” ਦਾ ਮਹਾਨ ਸਿਧਾਂਤ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ “ਸਾਚੁ ਕਹੋਂ ਸੁਨ ਲੇਹੁ ਸਭੈ ਜਿਨ ਪ੍ਰੇਮ ਕੀਓ ਤਿਨ ਹੀ ਪ੍ਰਭ ਪਾਇਓ”ਦਾ ਮਹਾਨ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਦੀਨਾ ਕਾਂਗੜ ਤੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਤੇ ਭੇਜੇ ਫਤਿਹ ਦੇ ਪੱਤਰ “ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ” ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ ਹੀ ਸਾਰੇ ਹਾਲਾਤ ਪੂਰੀ ਬਾਰੀਕੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿਸ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ, ਸਿੱਦਕਦਿਲੀ, ਫਿਰਾਕਦਿਲੀ ਅਤੇ ਦਿਲਾਵਰੀ ਨਾਲ ਇਹ “ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ” ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੋਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਬੂਤ ਹੈ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ, ਗੁਰੂ-ਪਰਵਾਰਾਂ, ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅਨੇਕ ਭਾਂਤ ਕਰ ਕੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਅਦੁੱਤੀ ਅਤੇ ਅੱਡਰੇ ਸਿਧਾਂਤ “ਹੁਕਮ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ” ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ “ਰਜ਼ਾ ਅਤੇ ਹੁਕਮ” ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਣਾ ਮੰਨਦਿਆਂ “ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥” ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਅਜੋਕੇ ਸਮੇਂ ਤੀਕ ਹੋਈਆਂ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ-ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਵੀ ਮਿਸਾਲ ਐਸੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਬਾਲਕ, ਬਿਰਧ ਅਤੇ ਜੁਆਨ ਸਿੱਖ ਭਾਵ ਗੁਰੂਕਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨੀ ਹੋਵੇ, ਮੁਆਫੀ ਮੰਗੀ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਥੋੜੀ- ਬਹੁਤ ਢਿੱਲ-ਮੱਠ ਜਾਂ ਜ਼ਕੋ-ਤੱਕੀ ਹੀ ਵਿਖਾਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਧਰਮ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਇਹੋ ਹੀ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਅਨੂਠਾਪਣ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਪੈਰ ਧਰ ਲਿਆ ਫਿਰ ਪਿਛਾਂਹ ਮੁੜ ਕੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂ ਫਿਰ ਜੂਝਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਲਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਉਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, “ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥ ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥” ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਫੁਰਮਾਨ ਹੈ,

“ਆਗਾਹਾ ਕੂ ਤ੍ਰਾਘਿ ਪਿਛਾ ਫੇਰਿ ਨ ਮੁਹਡੜਾ॥
ਨਾਨਕ ਸਿਝਿ ਇਵੇਹਾ ਵਾਰ ਬਹੁੜਿ ਨ ਹੋਵੀ ਜਨਮੜਾ॥”

1 ਵੈਸਾਖ 1756 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (30 ਮਾਰਚ, 1699 ਈ:) ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਜੋ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਸਾਜਨਾ ਹੋਈ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਿਤਵੇ ਆਦਰਸ਼ਕ, “ਸਚਿਆਰ” ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੀ ਸ਼ਿਖਰ ਅਤੇ ਅਮਲੀ ਸਰੂਪ ਸੀ। ਇਹ “ਖਾਲਸਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਕੀ ਫੌਜ। ਪਰਗਟਿਓ ਖਾਲਸਾ ਪਰਮਾਤਮ ਕੀ ਮੌਜ॥” ਵਾਲਾ ਨਿਰਭਉ ਅਤੇ ਨਿਰਵੈਰ ਸੀ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਇਹ ਖਾਲਸਾ “ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ ਸਗਲ ਸੰਗਿ ਹਮ ਕਉ ਬਨਿ ਆਈ ॥” ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੈ। ਬਸ! ਵਿਰੋਧ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਜਾਬਰ, ਜ਼ਾਲਮ, ਜ਼ੁਲਮ, ਧੱਕੇ, ਬੇਇਨਸਾਫੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਧਰਮ, ਕੌਮ ਜਾਂ ਜਾਤ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਖਾਲਸਾ ਗਰੀਬਾਂ, ਅਨਾਥਾਂ, ਲਾਚਾਰਾਂ, ਨਿਓਟਿਆਂ, ਨਿਆਸਰਿਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਮਦਦਗਾਰ, ਓਟ-ਆਸਰਾ ਹੈ। ਸਦਭਾਵਨਾ, ਨੇਕੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਮ ਗੁਣ ਹਨ।ਦੋਹਾਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੇ ਮੁੱਖੜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੌਦਵੀਂ ਦੇ ਚੰਨ ਵਰਗੀ ਗੈਬ੍ਹੀ-ਦੈਵੀ ਨੂਰਾਨੀ ਲਾਲੀ, ਚਮਕ-ਦਮਕ, ਦਗ਼-ਦਗ਼ ਕਰਦੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਾਇਮ ਨੂਰ ਦਾ ਤਸੱਵਰ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿਚ ਲਿਆ ਕੇ ਜੋਗੀ ਰਹਿਮਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਸ ਬਾਖ਼ੂਬੀਅਤ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਮੁਲਾਹਜ਼ਾ ਫਰਮਾਉਂਦੇ:

ਦੋ ਚਾਂਦ ਕੇ ਟੁਕੜੇ ਹੈਂ ਯਿਹ ਰੁਖਸਾਰ (ਗੱਲਾਂ) ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਸੁਰਖ ਹੋਨੇ ਪਿ ਭੀ ਨੂਰ ਹੈਂ ਯਿਹ ਨਾਰ (ਅਗਨੀ) ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਹੋਠੋਂ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਮੇਂ ਨਿਬਾਤ (ਮਿਸਰੀ) ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਤੀ।
ਲਬ ਮਿਲਤੇ ਹੀ ਸ਼ੀਰੀ (ਮਠਿਆਈ) ਸੇ ਬਾਤ ਹੋ ਨਹੀਂ ਸਕਤੀ।

ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਜੰਗ 8 ਪੋਹ 1761 ਬਿਕ੍ਰਮੀ ਨੂੰ ਹੋਈ ਅਤੇ ਹਕੀਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਰਹਿਮਾਨੀ ਨੇ ਇਹ ‘ਗੰਜਿ ਸਹੀਦਾਂ’ ਭਾਵ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਬਾਰੇ 1915 ਈ: ਵਿਚ ਲਿਖਿਆ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਿਸ ਬਰੀਕੀ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਸਾਫਗੋਈ ਅਤੇ ਪਾਕੀਜ਼ਗੀ ਨਾਲ ਦੋਹਾਂ ਧਿਰਾਂ ਦੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝਦਿਆਂ ਦਿਖਾਏ ਕਰਤਵਾਂ ਅਤੇ ਨਿਭਾਏ ਕਿਰਦਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਮਾਲ ਹੈ। ਅਤਿ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਹੈ। ਸਪੱਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਇਉਂ ਸਮਝ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋਗੀ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਆਪਣੇ ਜ਼ਿਹਨ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਧੁਰ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵਿਆ, ਹੰਢਾਇਆ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਅਤੇ ਸੰਜੀਦਗੀ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਜੋ ਨਕਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ-ਮੰਦਰ ਅੰਦਰ ਉਲੀਕਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਢੁਕਵੀਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਰਜ਼-ਏ-ਬਿਆਨ ਇਤਨਾ ਸੱਚਾਈ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਹਿਰਦਾ ਹਲੂਣਾ ਖਾਣੋਂ ਅਤੇ ਕੋਈ ਅੱਖ ਨਮ ਹੋਣੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ। ਸੁਬ੍ਹਾ-ਸਵੇਰੇ ਨਗਾਰੇ ’ਤੇ ਚੋਟ ਲੱਗ ਗਈ, ਜੰਗ ਦਾ ਪੂਰੇ ਜ਼ੋਰ- ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਆਗ਼ਾਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਅਸੀਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਫੁਰਮਾਏ ਕਲਗੀਧਰ ਕਿ:

‘ਅਬ ਇਕ ਇਕ ਜਵਾਂ ਚਲੇ।ਪਾ ਪਾ ਕੇ ਹੁਕਮ ਭੇੜੋਂ ਮੇ ਸ਼ੇਰ ਯਿਆਂ ਚਲੇ।
ਘੁਸਤੇ ਹੀ ਰਨ ਮੇਂ ਜੰਗ ਕਾ ਪੱਲਾ ਝੁਕਾ ਦੀਆ।
ਜਿਸ ਸੱਮਤ (ਤਰਫ-ਪਾਸੇ) ਤੇਗ ਤੋਲ ਕੇ ਪਹੁੰਚੇ ਭਗਾ ਦੀਆ।
ਏਕ ਏਕ ਲਾਖ ਲਾਖ ਸੇ ਮੈਦਾਨ ਮੇਂ ਲੜਾ।
ਜਿਸ ਜਾ ਪਿ ਸਿੰਘ ਅੜ ਗਏ, ਝੰਡਾ ਵਹਾਂ ਗੜਾ।
ਘੋੜੇ ਪਿ ਝੂਮਤਾ ਇਕ ਅਕਾਲੀ ਜਵਾਂ ਬੜ੍ਹਾ।
ਗੁੱਲ (ਸ਼ੋਰ) ਮਚ ਗਿਆ: ਯਿਹ ਪਾਂਚ ਪਿਆਰੋਂ ਮੇਂ ਏਕ ਹੈ।
ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ ਸੱਜਾ (ਬਹਾਦਰ), ਹਜ਼ਾਰੋ ਮੇਂ ਏਕ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋਗੀ ਜੀ ਇਕੱਲੇ-ਇਕੱਲੇ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਬੱਬਰ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਪੂਰੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਰੇ ਜਾਹ-ਓ-ਜਲਾਲ ਨਾਲ ਦਿਖਾਏ ਜੌਹਰ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਕਰਤਵ ਨੂੰ ਵੀ ਬੜੀ ਸੂਖਮਤਾ ਨਾਲ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਚਿੱਲਾਏ ਬਾੱਜ਼: ‘ਲੋ ਵੁਹ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੜ੍ਹੇ।
ਖਾਂਡਾ ਪਕੜ ਕੇ ਹਾਥ ਮੇਂ ਜੀਵਤ ਬਲੀ ਬੜ੍ਹੇ।
ਸਤਿਗੁਰ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਕੇ ਹੈਂ ਯਿਹ ਸਰਵਿ-ਸਹੀ (ਸਰੂ ਵਰਗਾ ਸਿਧਾ) ਬੜ੍ਹੇ।
ਇਨ ਸਾ ਦਲੇਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਿਪਾਹ (ਫੌਜ) ਮੇਂ।

ਜੋਗੀ ਜੀ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਮੋਹਕਮ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਬਹਾਦਰੀ-ਦਿਲਾਵਰੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਿਚ ਛਾਏ ਸਹਿਮ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ:

‘ਮੁਹੱਕਮ’ ਕੀ ਸ਼ਕਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਲਹੂ ਨੂਚੜ ਗਿਆ।
ਧੱਬਾ ਅੱਦੂ (ਦੁਸਮਣ) ਕੇ ਜਾਮਾ ਇ-ਜੁਰਇਤ ਪੇ ਪੜ ਗਿਆ।
ਪਟਖਾ ਮਰੋੜ ਕਰ ਉਸੇ, ਹੱਥੇ ਜੁ ਚੜ ਗਿਆ।
ਦਹਸ਼ਤ ਸੇ ਹਰ ਜਵਾਨ ਕਾ ਹੁਲੀਆ ਬਿਗੜ ਗਿਆ।

ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਸ ਲੱਖ ਦੀ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਵਿਚ “ਚਮਤਕਾਰੀ ਦਲੇਰੀ” ਨਾਲ ਜੂਝਦਿਆਂ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ “ਪਿਆਰਿਆਂ” ਨੇ ਭਗਦੜ ਅਤੇ ਖਲਬਲੀ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਸੱਥਰ ਲਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਉਹ ਵੀ ਜਾਮ-ਏ-ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੀ ਗਏ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਉੱਤੇ ਇਕ ਲਾ-ਮਿਸਾਲ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿਰਜ ਗਏ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਖਿਰਾਜ਼ਿ-ਏ-ਅਕੀਦਤ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਲਾਖੋਂ ਕੋ ਕਤਲ ਕਰਕੇ ‘ਪਯਾਰੇ’ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ!
ਏਕ ਏਕ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸੇ ਸਾਰੇ ਗੁਜ਼ਰ ਗਏ।
ਜਖਮੋਂ ਸੇ ਸਿੰਘ ਸੂਰਮੇਂ ਜਬ ਚੂਰ ਹੋ ਗਏ।
ਸ੍ਰਦਾਰ ਸਰ ਕਟਾਨੇ ਪਿ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਗਏ।
ਲਾਖੋਂ ਕੀ ਜਾਨ ਲੇਕੇ ਦਲੇਰੋਂ ਨੇ ਜਾਨ ਦੀ।
ਸਤਿਗੁਰ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਕੇ ਸ਼ੇਰੋਂ ਨੇ ਜਾਨ ਦੀ।

ਹਕੀਮ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਲਖਤਿ-ਜ਼ਿਗਰ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ (17 ਸਾਲ) ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ (ਉਮਰ 14 ਸਾਲ) ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਖੁਦ ਅਸਤਰ, ਸ਼ਸਤਰ, ਬਸਤਰ ਅਤੇ ਕਲਗੀ ਸਜਾ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਦੇ ਕੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਲਾਂ ਅੰਦਰ ਮਚਾਈ ਭਗਦੜ ਅਤੇ ਖਲਬਲੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਿਆਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੱਡੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਤੇਗ ਧੂੰਦਿਆਂ, ਖੰਡਾ ਖੜਕਾਉਂਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਜਿੱਧਰ ਨੂੰ ਹੱਲਾ ਕਰ ਕੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਧਰ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭਾਜੜਾਂ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਨਵਾਂ ਮੁੱਛ ਫੁੱਟ ਗੱਭਰੂ ਹੀ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਜਦੋਂ “ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਲ” ਨੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਾਲੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾਏ ਤਾਂ ਪੁਕਾਰ ਉੱਠੇ ਕਿ ਇਹ ਤਾਂ ਕੋਈ ਬਲਾ ਹੀ ਹੈ। ਸਭ ਨੂੰ ਚਕਾਚੌਂਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਅੰਦਰ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਜੰਗੀ-ਯੋਧਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਏ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਵੀ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹੀ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤੇਗ ਦੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੀ ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨੋਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਿਆ।

ਜੰਗ ਦਾ ਸਾਰਾ ਨਜ਼ਾਰਾ ਪਿਤਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ ਤੋਂ ਵੇਖ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਇਉਂ ਫ਼ਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਗੋਬਿੰਦ ਕੇ ਦਿਲਦਾਰ ਕਿਲੇ (ਗੜ੍ਹੀ) ਸੇ ਨਿਕਲ ਆਏ।
ਵੁਹ ਦੇਖੀਏ ਸਰਕਾਰ ਕਿਲੇ ਸੇ ਨਿਕਲ ਆਏ।
ਕਹਤੇ ਥੇ ਅੱਦੂ: (ਦੁਸ਼ਮਣ) “ਬਰਕ (ਬਿਜਲੀ) ਹੈ ਤਲਵਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ।
ਇਸ ਕਾਟ ਕਾ ਦੇਖਾ ਕਭੀ ਹਥਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੈ!
ਨੌ-ਮਸ਼ਕ (ਨਵਾਂ ਅਭਿਆਸੀ) ਜਵਾਂ ਯਿਹ ਕੋਈ ਜ਼ਿਨਹਾਰ (ਹਰਗਿਜ਼) ਨਹੀਂ ਹੈ!
ਸਤਿਗੁਰ ਹੈ ਯਿਹ ਫਰਜੰਦਿ (ਪੁੱਤਰ) ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ!
ਲਲਕਾਰੇਂ ਅਜੀਤ ਔਰ ਸਭ ਮੁਖਾਤਬ ਹੂਏ ਸਭ ਸੇ।
ਫਰਮਾਏ ਅੱਦੂ (ਵੈਰੀ) ਸੇ: ਨ ਨਿਕਲ ਹੱਦਿ-ਅਦਬ ਸੇ।
ਫ਼ਰਜ਼ੰਦ (ਪੁੱਤਰ) ਕੀ ਤਲਵਾਰ ਸੇ ਥਰਗ ਗਏ ਜਲ ਥਲ।
ਜ਼ਿੰਦੋਂ ਕਾ ਹੋ ਕਿਆ ਜ਼ਿਕਰ, ਹੈਂ ਮੁਰਦੇ ਹੁਏ ਬੇਕਲ।
ਪਲਟਨ ਪਿ ਗਿਰੀ, ਕਾਟ ਦੀਆ ਪਲ ਮੇਂ ਰਸਾਲਾ।
ਸਰ ਉਸ ਕਾ ਉਛਾਲਾ, ਕਭੀ ਧੜ ਉਸ ਕਾ ਉਛਾਲਾ।
ਲਾਸ਼ੋਂ ਸੇ ਵੁਹ ਜਾ (ਜਗ੍ਹਾ) ਪਟ ਗਈ, ਸਾਯਾ ਜਹਾਂ ਡਾਲਾ।
ਤੱਰਾਰੀ (ਚਲਾਕ) ਮੇਂ, ਤੇਜ਼ੀ ਮੇਂ, ਥੀ ਨਾਗਨ ਸੇ ਨਿਕਲ ਕਰ।
ਦੁਸ਼ਮਨ ਕੋ ਲੀਆ ਮਰਕਬਿ (ਘੋੜਾ ਆਦਿ) ਦੁਸ਼ਮਨ ਭੀ ਨ ਛੋੜਾ।
ਤਲਵਾਰ ਸੀ ਤਲਵਾਰ ਥੀ ਕਿਆ ਜਾਨੀਏ ਕਿਆ ਥੀ!
ਖੂੰਖਾਰ ਥੀ ਖੂੰਖਾਰ ਥੀ ਆਫਤ ਥੀ ਬਲਾ ਥੀ।
ਇਸ ਕੋ ਕੁਚਲ ਆਇਆ ਕਭੀ ਉਸ ਕੋ ਕੁਚਲ ਆਇਆ।
ਸਦਹਾ (ਸੈਂਕੜੇ) ਕੀ, ਲਕਦ-ਕੋਬੀ (ਲਤਾੜਨ) ਸੇ ਹੈਯਤ (ਹੁਲੀਆ) ਬਦਲ ਆਇਆ।

ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਵੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਸਿਫ਼ਤ ਅਤੇ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਲਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਡਰ ਬਾਰੇ ਵੀ ਹਕੀਮ ਜੋਗੀ ਜੀ ਧਿਆਨ ਦਿਵਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਕਹਤੇ ਥੇ ਸਭੀ: “ਅਸਪ (ਘੋੜਾ) ਨਹੀਂ, ਹੈ ਯਿਹ ਛਲਾਵਾ!
ਤਾਕਤ ਭੀ ਬਲਾ ਕੀ ਹੈ, ਨਜ਼ਾਕਤ ਕੇ ਅਲਾਵਾ!

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਜੂਝਦਿਆਂ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਭਗਦੜ ਮਚਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੇ ਘਾਟ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਹਿਮ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਲਾ ਲਿਆ:

ਸ਼ਾਹਜ਼ਾਦਾ ਇ ਜ਼ੀ-ਜਾਹ (ਪਤਿਵੰਤਾ) ਨੇ ਭਾਗੜ ਥੀ ਮਚਾ ਦੀ।
ਯਿਹ ਫੌਜ ਭਗਾ ਦੀ, ਕਭੀ ਵੁਹ ਫੌਜ ਭਗਾ ਦੀ।

ਸਤਿਗੁਰ ਜੀ ਗੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਖੂਬ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਹੀ ਸਾਬਾਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ:

ਸਤਿਗੁਰ ਨੇ ਵਹੀਂ ਕਿੱਲਾ ਸੇ ਬੱਚੇ ਕੋ ਨਿਦਾ (ਆਵਾਜ਼) ਦੀ:
‘ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਪਿਸਰ ਖੂਬ ਦਲੇਰੀ ਸੇ ਲੜੇ ਹੋ!
ਹਾਂ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋ, ਗੋਬਿੰਦ ਕੇ ਫਰਜ਼ੰਦ ਬੜੇ ਹੋ!!”

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਲੇਰੀ, ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਜੰਗੀ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਉਹ ਘੜੀ ਵੀ ਆ ਗਈ ਜਿਸ ਨੇ ਅੰਤ ਹਰ ਇੱਕ ਉੱਤੇ ਆਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਜੋਗੀ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਇਸ ਵਕਫ਼ਾ ਮੇਂ ਫੌਜਿ ਸਿਤਮ-ਆਰਾ (ਜਾਲਿਮ) ਉਮੰਡ ਆਈ।
ਬਰਛੀ ਕਿਸੀ ਬਦਬਖ਼ਤ ਨੇ ਪੀਛੇ ਸੇ ਲਗਾਈ।
ਤਿਉਰਾ ਕੇ (ਭੁਆਂਟਣੀ ਖਾਕੇ) ਗਿਰੇ ਜ਼ੀਨ ਸੇ ਸ੍ਰਕਾਰ ਜ਼ਮੀਂ ਪਰ।
ਰੂਹ ਖੁਲਦ ਗਈ ਔਰ ਤਨਿ-ਜ਼ਾਰ (ਜਖਮੀ ਸਰੀਰ) ਜ਼ਮੀ ਪਰ।

ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਜਾਣ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਤੋਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜਾਣ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਵਿਚ ਹੈ ਅਤੇ ਤੀਰ ਅਤੇ ਤੇਗ ਦਾ ਧਨੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪ੍ਰੰਤੂ ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਹੱਥੀਂ ਆਪਣੇ ਛੋਟੇ ਲਖਤਿ-ਜ਼ਿਗਰ ਨੂੰ ਲਾੜੀ ਮੌਤ ਅਪਨਾਉਣ ਹਿੱਤ ਪੂਰੇ ਅਸਤਰ, ਬਸਤਰ, ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਕਲਗੀ ਸਜਾ ਕੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਥਾਪੜਾ ਦੇ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਦੋ ਹੱਥ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਘੱਲਦੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਇਸ ਸਾਰੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

-ਇਸ ਵਕਤ ਕਹਾ ਨੰਨ੍ਹੇ ਸੇ ਮਾਸੂਮ ਪਿਸਰ (ਬੇਟੇ) ਨੇ।
“ਰੁਖਸਤ ਹਮੇਂ ਦਿਲਵਾਉ ਪਿਤਾ, ਜਾਏਂਗੇ ਮਰਨੇ!
-ਲੜਨਾ ਨਹੀਂ ਆਤਾ ਮੁਝੇ ਮਰਨਾ ਤੋ ਹੈ ਆਤਾ!
ਖ਼ੁਦ ਬੜ੍ਹ ਕੇ ਗਲਾ ਤੇਗ਼ ਪਿ ਧਰਨਾ ਤੋ ਹੈ ਆਤਾ।
-“ਮਰ ਜਾਨਾ ਧਰਮ ਪਰ ਬਹੁਤ ਆਸਾਨ ਹੈ ਹਮ ਕੋ।
ਸਤਿਗੁਰ ਕੇ ਪਿਸਰ ਹੈਂ, ਯਹੀ ਸਾਂਯਾ (ਉਚਿਤ) ਹੈ ਹਮ ਕੋ!!”

ਸਤਿਗੁਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਉਮਰ ਪਰ ਦਲੇਰੀ ਭਰਪੂਰ ਬੇਟੇ ਦੀ ਗੱਲ ਮੰਨ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕਰ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਖੁਦ ਸ਼ਸਤਰ, ਬਸਤਰ ਅਤੇ ਕਲਗੀ ਸਜਾਈ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਦਾ ਥਾਪੜਾ, ਸ਼ਾਬਾਸ਼ ਅਤੇ ਅਸੀਸ ਦੇ ਕੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਤੋਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਦੇ ਸਬਦਾਂ ਵਿਚ:

-ਉਸ ਨੰਨ੍ਹੇ ਸੇ ਜਾਂ ਬਾਜ ਸੇ ਬੋਲੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ।
“ਲੋ ਆਉ ਤਨਿ-ਪਾਕਿ ਪਿ ਹਥਿਆਰ ਸਜਾ ਦੇਂ!
ਛੋਟੀ ਸੀ ਕਮਾਂ ਨੰਨ੍ਹੀ ਸੀ ਤਲਵਾਰ ਸਜਾ ਦੇਂ!
-“ਹਮ ਦੇਤੇ ਹੈਂ ਖੰਜਰ ਉਸੇ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਸਮਝਨਾਂ!
ਨੇਜ਼ੇ ਕੀ ਜਗਾ ਦਾਦਾ ਕਾ ਤੁਮ ਤੀਰ ਸਮਝਨਾਂ!
ਜਿਤਨੇ ਮਰੇਂ ਇਸ ਸੇ ਉਨ੍ਹੇਂ ਬੇ-ਪੀਰ ਸਮਝਨਾਂ!
ਜਬ ਤੀਰ ਕਲੇਜੇ ਮੇਂ ਲਗੇਂ “ਸੀ” ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ!

ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਪਿਤਾ ਇਤਨੀ ਦਲੇਰੀ, ਇਤਨੀ ਆਤਮਿਕ ਬੁਲੰਦੀ ਅਤੇ ਬੇਨਿਆਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਦੇ ਹੀ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਇੱਕ ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਨੀ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਭਵਿੱਖ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ।ਆਖਿਰ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੂੰ ਸਸ਼ਤਰ-ਬਸਤਰ ਸਜਾ ਕੇ, ਸਮਝਾ-ਬੁਝਾ ਕੇ ਤੋਰਦਿਆਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਇਉਂ ਫਰਮਾ ਰਹੇ ਹਨ:

-“ਲੋ ਜਾਓ, ਸਿਧਾਰੋ! ਤੁਮੇਂ ਕਰਤਾਰ ਕੋ ਸੌਪਾ!
ਮਰ ਜਾਓ ਯਾ ਮਾਰੋ, ਤੁਮੇਂ ਕਰਤਾਰ ਕੋ ਸੌਪਾ!
-ਬੇਟਾ ਹੋ ਤੁਮ ਹੀ ਪੰਥ ਕੇ ਬੇੜੇ ਕੇ ਖਵੱਯਾ!
ਸਰ ਭੇਟ ਕਰੋ ਤਾਕਿ ਧਰਮ ਕੀ ਚਲੇ ਨੱਯਾ।

ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਵਾਂਗ ਖੂਬ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਲਾਂ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨੀ, ਪ੍ਰੇਸ਼ਾਨੀ ਅਤੇ ਥਰਥਰਾਹਟ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆ ਰਿਹਾ ਕਿ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਅੱਲੜ ਬੱਚਾ ਵੀ ਇਉਂ ਪੂਰੀ ਦਲੇਰੀ, ਜ਼ੁਰਅੱਤ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨ ਜਰਨੈਲ ਵਾਂਗ ਲੜ ਸਕਦਾ ਹੈ!

ਜਬ ਫਤਿਹ ਗਜਾ ਕਰ, ਗਏ ‘ਜੁਝਾਰ’ ਥੇ ਰਨ ਮੇਂ।
ਹਰ ਸ਼ੇਰ, ਬਘੇਲਾ ਨਜ਼ਰ ਆਨੇ ਲਗਾ ਬਨ ਮੇਂ।
ਦਸ ਬੀਸ ਕੋ ਜ਼ਖਮੀਂ ਕੀਆ, ਦਸ ਬੀਸ ਕੋ ਮਾਰਾ।
ਇਕ ਹਮਲੇ ਮੇਂ ਇਸ ਏਕ ਨੇ ਇੱਕੀਸ ਕੋ ਮਾਰਾ।
ਖੱਨਾਸ (ਦੈਂਤ) ਕੋ ਮਾਰਾ ਕਭੀ ਇਬਲੀਸ (ਸ਼ੈਤਾਨ) ਕੋ ਮਾਰਾ।
ਗ਼ੁਲ ਮਚ ਗਿਆ: “ਇਕ ਤਿਫ਼ਲ (ਬੱਚਾ) ਨੇ ਚਾਲੀਸ ਕੋ ਮਾਰਾ!

ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਗਾਥਾ ਜਗ-ਜਹਾਨ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਵੇਕਲੀ ਹੈ। ਲਾਸਾਨੀ ਹੈ। ਬੇਜੋੜ ਹੈ। ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਮਾਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਤੁਫ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਜੂਝਦਿਆਂ ਅਤੇ ਵੈਰੀ ਦਲਾਂ ਦੇ ਸੱਥਰ ਵਿਛਾਉਂਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਚਾਨਕ ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ, ਜਿੱਥੇ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਪਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਹਿਚਾਣਦਿਆਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਘੋੜੇ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਅਦਬ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਭੇਟ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਘੜੀ ਅਤੇ ਹਾਲਤ ਦਾ ਲਾਭ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੇ ਤੱਟ-ਫੱਟ ਉਠਾਇਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਭਰਪੂਰ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਪਿੱਛੋਂ ਮਾਰਿਆ ਇਕ ਤੀਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੱਠ ਨੂੰ ਚੀਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਹਿੱਕ (ਛਾਤੀ) ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਾਬਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ ਉੱਥੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਲਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਹੀ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਇਹ ਸਾਰਾ ਦਰਦਨਾਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇਉਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਇਤਨੇ ਮੇਂ ਖਦੰਗ (ਤੀਰ) ਆ ਕੇ ਲਗਾ ‘ਹਾਇ’ ਜਿਗਰ ਮੇਂ।
ਥਾ ਤੀਰ ਕਲੇਜੇ ਮੇਂ ਯਾ ਕਾਂਟਾ ਗੁਲਿ ਤਰ ਮੇਂ।
ਤਿਉਰਾਕੇ (ਭੁਆਂਟਣੀ ਖਾ ਕੇ)ਗਿਰਾ ਲਖਤਿ ਜਿਗਰ (ਦਿਲ ਦਾ ਟੋਟਾ) ਲਖਤਿ ਜਿਗਰ ਪਰ।
ਕਿਆ ਗੁਜ਼ਰੀ ਹੈ ਉਸ ਵਕਤ, ਕਹੁੰ ਕਿਆ ਮੈਂ ਪਦਰ (ਪਿਤਾ) ਪਰ!

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰਾ ਦਿਨ ਇਹ ਅਸਾਵੀਂ ਖ਼ੂਨੀ ਜੰਗ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦਾ ਹਨੇਰਾ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਤੀਕ ਰੁਕ ਗਈ। ਰਾਤ ਨੂੰ ਰਹਰਾਸਿ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਕੀਰਤਨ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਕੁ ਸਿੰਘ ਹੀ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਇਕ ਮਾਹਿਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਵਾਂਗ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨੂੰ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਚਿਤਰਦਾ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਸਹਿਜ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਸਨ। ਜੋਗੀ ਜੀ ਬੜੀ ਹੈਰਾਨੀ ਨਾਲ ਇਉਂ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

‘ਯਾਕੂਬ’ ਕੋ ‘ਯੂਸਫ਼’ ਕੇ ਬਿਛੜਨੇ ਨੇ ਰੁਲਾਇਆ।
ਸਾਬਰ ਕੋਈ ਕਮ ਐਸਾ, ਰਸੂਲੋਂ (ਅਵਤਾਰਾਂ) ਮੇਂ ਹੈ ਆਇਆ।
ਕਟਵਾ ਕੇ ਪਿਸਰ ਚਾਰੇ, ਇਕ ਆਂਸੂ ਨ ਗਿਰਾਇਆ।
ਰੁਤਬਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਓਂ ਕਾ ਬੜ੍ਹਾਇਆ।

ਇਸ ਉਪਰੰਤ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਗਲੀ ਸਵੇਰ ਨੂੰ ਖ਼ੁਦ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਜੂਝਨ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਸਿੰਘ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਇੱਥੇ ਹੋਈ ਸ਼ਹੀਦੀ ਨਾਲ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਕਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੰਥਕ ਕਾਰਜ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਦੀ ਜਿੱਤ ਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੈਸਾਖੀ ਮੌਕੇ ਸਾਜੇ ਗਏ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਕੀ ਬਚੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ, ਗੁਰ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਦਾਸਾ ਸੋਧ ਕੇ ਗੁਰਮਤਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਸਮੇਤ, ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਰਾਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗੜ੍ਹੀ ’ਚੋਂ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਜਾਣਗੇ। ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਰਮਤੇ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਗੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਜਾਣ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਿਸਚਿਤ ਕੀਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਕਿ “ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਲਈ ਪੰਜ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰੂ ਰੂਪ ਹਨ।” ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਸਤਰ, ਬਸਤਰ, ਸ਼ਸਤਰ ਅਤੇ ਕਲਗੀ ਸਜਾ ਕੇ ਗੜ੍ਹੀ ਦੇ ਸਿਖ਼ਰ, ਜਿੱਥੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਆਪ ਜੰਗ ਦਾ ਸੰਚਾਲਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਸਨ, ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਸੱਜਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਇਸ ਤੱਥ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਦਿਨ 9 ਪੋਹ ਨੂੰ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਿੰਘ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਜੰਗੀ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧੂਲ ਚਟਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪਾ ਗਏ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਗਰੋਂ ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਅਤੇ ਖਾਲਸਾਈ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਉਤਰੇ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਸਫ਼ਾਂ ਵਿਚ ਖਲਬਲੀ ਮਚਾਉਂਦਿਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਥਾਂ ਦੇ ਸੱਥਰ ਲਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਾਮ ਪੀ ਗਏ। ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਸੰਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਮਝ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੀਸ ਧੜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ ਚੰਗਾ-ਚੋਖਾ ਮਾਣ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਦੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਚਾਨ ਉਪਰੰਤ ਸੱਚਾਈ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਬਾ ਸਰਹੰਦ ਨੂੰ, ਭਾਰੀ ਮਾਯੂਸੀ ਅਤੇ ਨਮੋਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਹੁਤ ਭਾਰੀ ਜਾਨੀ-ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿਸ਼ਾਨੇ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੀ ਅਤੇ ਉਹ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਾਰ ਖਾ ਕੇ ਖਾਲੀ ਹੱਥ ਵਾਪਸ ਪਰਤੇ। “ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਕਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ ਕੇ ਪਾਲਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ” ਅਨੁਸਾਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ, ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਫੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਲਲਕਾਰਦਿਆਂ ਗੜ੍ਹੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਚੱਲ ਪਏ। ‘ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਬੜੇ ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਅਰਾਮ ਨਾਲ ਨਿਕਲ ਗਏ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਘੇਰਨ ਦੀ ਜੁਰਅੱਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਨਾ ਅਸਾਡਾ ਰੱਤਾ ਵਾਲ ਵਿੰਗਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਨਾ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਕੋਈ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਕਿਉਂਕਿ “ਸ਼ਤਰੂ-ਹਰਤਾ ਪਰਮੇਸ਼ਰ” ਨੇ ਆਪ ਸਾਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਲਿਆਂਦਾ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਨ ਪੇਚੀਦ: ਮੂਏ ਨ ਰੰਜੀਦ: ਤਨ।
ਕਿ ਬੇਰੂੰ ਖ਼ੁਦਾਵੁਰ਼ਦ ਦੁਸ਼ਮਨ ਸ਼ਿਕਨ।

ਉਪਰੰਤ ਮਾਛੀਵਾੜੇ ਦੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦਿਆਂ ਨਿਮਨ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ:-

ਮਿਤ੍ਰ ਪਿਆਰੇ ਨੂੰ ਹਾਲੁ ਮੁਰੀਦਾਂ ਦਾ ਕਹਣਾ॥
ਤੁਧ ਬਿਨੁ ਰੋਗੁ ਰਜਾਈਆਂ ਦਾ ਓਢਣ ਨਾਗ ਨਿਵਾਸਾਂ ਦੇ ਰਹਿਣਾ॥
ਸੂਲ ਸੁਰਾਹੀ ਖੰਜਰੁ ਪਿਯਾਲਾ ਬਿੰਗ ਕਸਾਈਯਾਂ ਦਾ ਸਹਣਾ॥
ਯਾਰੜੇ ਦਾ ਸਾਨੂੰ ਸੱਥਰੁ ਚੰਗਾ ਭੱਠ ਖੇੜਿਆ ਦਾ ਰਹਣਾ॥

ਉਪਰੰਤ ਦੀਨਾ ਕਾਂਗੜ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਿਖੇ ਅਤੇ ਭੇਜੇ “ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ” ਨੂੰ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਇਸ ਮਹਾਨ ਅਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। “ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ” ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਅਤੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਬੜੀ ਦਲੇਰੀ ਨਾਲ ਲਿਖੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਪਾਈਆਂ ਲਾਹਨਤਾਂ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ:

ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ, ਤੇਗ-ਓ-ਤੀਰ, ਕਿਰਪਾਨ ਦੇ ਧਨੀ, ਲਾਸਾਨੀ ਯੋਧੇ, ਨਿਵੇਕਲੇ ਸੰਤ-ਸਿਪਾਹੀ, ਫੌਜਾਂ ਦੇ ਸਿਪਾਹ-ਸਲਾਰ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਯੁੱਧ ਨੀਤੀਵਾਨ, ਸਰਬੰਸਦਾਨੀ, ਅਜੀਬ ਠਰ੍ਹੰਮੇ, ਸਹਿਜ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੇ ਮੁਜੱਸਮੇ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਕਦਰਦਾਨ ਅਤੇ ਅਨੂਠੇ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਮਹਾਨ ਕੀਰਤਨ ਰਸੀਏ, ਸੰਗੀਤ ਪ੍ਰੇਮੀ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਰਜ਼ਾ, ਹੁਕਮ ਅਤੇ ਭਾਣੇ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਅਹਿੱਲ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤਚਿੱਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡੇ ਜਿਗਰੇ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਝੂਠੇ, ਬੇਈਮਾਨ, ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਤਖਤ ਦੀ ਭੁੱਖ ਵਾਲੇ ਜਾਬਰ ਤੇ ਜਾਲਮ ਅਤੇ ਅਨੈਤਿਕ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਆਲਮਗੀਰ ਨੂੰ ਦੀਨਾ ਕਾਂਗੜ ਦੀ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਫ਼ਾਰਸੀ ਜ਼ਬਾਨ ਵਿਚ ਲਿਖੇ ਤੇ ਭੇਜੇ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਤਥਾ ‘ਫ਼ਤਹ ਦੀ ਚਿੱਠੀ’ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਚਮਕੌਰ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਮੁਗਲ-ਪਠਾਨ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਕਾਇਰਤਾ, ਡਰਪੋਕਤਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ-ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੀ ਦਿਲਾਵਰੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ਬਾਖੂਬੀ ਉੱਕਰਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਗਰੀਬਾਂ-ਮਸਕੀਨਾਂ ਵਿਚ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਫਕੀਰ ਪਰੰਤੂ ਸਹਿਨਸ਼ਾਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹਿ-ਸਹਿਨਸ਼ਾਹ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ-ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਗਰੀਬੀ-ਅਮੀਰੀ ਅਤੇ ਸੁੱਖ-ਦੁੱਖ, ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ- ਫਕੀਰੀ ਨੂੰ ਇਕ ਸਮਾਨ ਹੀ ਸਮਝਿਆ ਹੈ। ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ, ਸਹਿਜ ਅਤੇ ਧੀਰਜ ਵਿਚ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪਛਤਾਵਾ, ਝੋਰਾ, ਕਲ੍ਹਾ-ਕਲੇਸ਼, ਚੰਗੇ-ਮਾੜੇ ਹਾਲਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੂਰਾਨੀ ਅਤੇ ਦੈਵੀ ਜਾਹ-ਓ-ਜਲਾਲ ਨੂੰ ਅਸਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ! ਪਾਤਸ਼ਾਹਾਂ ਦੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਹਰ ਪੱਖੋਂ ਲਾਸਾਨੀ ਅਤੇ ਬੇਜੋੜ ਸੀ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਗੋਆ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ “ਗੰਜਨਾਮਾ” ਵਿਚ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੂੰ “ਨਾਸਿਰੋ ਮਨਸੂਰ”, ਈਜ਼ਦਿ ਮਨਜ਼ੂਰ, ਹੱਕ ਰਾ ਗੰਜੂਰ, ਜੁਮਲਾ ਫ਼ੈਜ਼ਿ ਨੂਰ, ਸ਼ਾਹਿ ਸ਼ਹਨਸ਼ਾਹ, ਬਰ ਦੋ ਆਲਮ ਸ਼ਾਹ ਅਤੇ “ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦਰਵੇਸ਼ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ” ਕਾਦਿਰਿ ਹਰ ਕਾਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਬੇਕਸਾ-ਰਾਂ ਯਾਰ ਗੁਰ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ” ਆਦਿ ਲਕਬਾਂ ਅਤੇ ਸਦਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕੇ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗੰਮੀ, ਅਜਬੀ, ਦੈਵ੍ਹੀ, ਸ਼ਖ਼ਸ਼ੀਅਤ ਬਾਰੇ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹੇ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ! ਜੇਕਰ 40 ਭੁੱਖੇ- ਭਾਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਰਾਨ ਦੀਆਂ ਖਾਧੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਤੋੜ ਕੇ ਤੇਰੀ ਕਾਲੀਪੋਸ਼ ਦਸ ਲੱਖ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਟਿੱਡੀ ਦਲ ਅਚਾਨਕ ਇਕ ਦਮ ਮੱਖੀਆਂ ਵਾਂਗ ਹਮਲਾਵਰ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਬਲਵਾਨ ਜਾਂਬਾਜ਼ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰਸਨਹ: ਚਿਹ ਕਾਰੇ ਕੁਨੱਦ ਚਿਹਲ ਨਰ॥
ਕਿ ਦਹ ਲਕ ਬਿਆਯਾਦ ਬਰੋ ਬੇਖਬਰ॥
ਕਿ ਪੈਮਾਂਸ਼ਿਕਨ ਬੇਦਿਰੰਗ ਆਮਦੰਦ॥
ਮਿਯਾਂ ਤੇਗ਼ੋ ਤੀਰੋ ਤੁਫ਼ੰਗ ਆਮਦਮ॥

ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਕਾਰਨ ਮੈਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਕੇ ਤੀਰ, ਤੇਗ ਆਦਿ ਚੁੱਕਣੇ ਪਏ ਅਤੇ ਜਗ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਹੀਲੇ, ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਯਤਨ ਨਾਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਸਵੈ-ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਧਰਮ, ਹੱਕ, ਸੱਚ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰਨ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕਣੇ ਜਾਇਜ਼ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਬਾ ਲਾਚਾਰਗੀ ਦਰਮਿਆਂ ਆਮਦਮ॥
ਬ ਤਦਬੀਰਿ ਤੀਰੋ ਤੁਫ਼ੰਗ ਆਮਦਮ॥
ਚੂ ਕਾਰ ਅਜ਼ ਹਮਹ ਹੀਲਤੇ ਦਰ ਗੁਜ਼ਸ਼ਤ॥
ਹਲਾਲੱਸਤ ਬੁਰਦਨ ਬ ਸ਼ਮਸ਼ੀਰ ਦਸਤ॥

ਸਤਿਗੁਰੂ ਫਰੇਬੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮਰੀ ਹੋਈ ਜ਼ਾਲਮ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਕਿ ਤੂੰ ਲੂੰਬੜ-ਚਾਲਾਂ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ ਅਤੇ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਦੀਆਂ ਝੂਠੀਆਂ ਸੁਗੰਦਾਂ ਖਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਈਮਾਨ ਤੋਂ ਗਿਰਿਆ ਹੋਇਆ “ਟਕੇ ਦੀ ਮੁਰੀਦ” ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਰਾਜਕੀ ਸ਼ਕਤੀ (ਤਖਤ) ਦਾ ਭੁੱਖਾ ਹੈਂ, ਵਾਅਦਾ ਖ਼ਿਲਾਫ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਯਕੀਨ ਨਾ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਜ ਹਾਲਾਤ ਹੋਰ ਦੇ ਹੋਰ ਹੁੰਦੇ:

ਨ ਦਾਨਮ ਕਿ ਈਂ ਮਰਦਿ ਰੋਬਾਹ-ਪੇਚ॥
ਮਗਰ ਹਰਗਿਜ਼ੀ ਰਹ ਨਿਆਰੰਦ ਹੇਚ॥

ਤਥਾ:

ਨ ਦਾਨਮ ਕਿ ਈਂ ਮਰਦਿ ਪੈਮਾਂ-ਸ਼ਿਕੱਨ॥
ਕਿ ਦੌਲਤ-ਪਰੱਸਤ ਅਸਤੂ ਈਮਾਂ ਫ਼ਿਕੱਨ॥

ਮਹਾਨ ਸੂਫੀ ਫ਼ਕੀਰ ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਅਡੰਬਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਦਾ ਮੁਖੋਟਾ ਪਹਿਨ ਕੇ ਧਾਰਮਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਡਰਾਮਾ ਕਰਕੇ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਧੋਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ “ਕੱਚਾ ਮਨੁੱਖ” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ--

“ਦਿਲਹੁ ਮੁਹਬਤਿ ਜਿੰਨ੍‍ ਸੇਈ ਸਚਿਆ॥
ਜਿਨ੍‍ ਮਨਿ ਹੋਰੁ ਮੁਖਿ ਹੋਰੁ ਸਿ ਕਾਂਢੇ ਕਚਿਆ॥”

ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕਿਸੇ ਬਲਵਾਨ ਤੋਂ ਬਲਵਾਨ ਬਹਾਦਰ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨੇ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਲੁਟਾ ਚੁੱਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਤਨੀ ਦਲੇਰੀ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਬੇਬਾਕੀ ਨਾਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪਰੰਤੂ ਧੁਰ ਦੇ ਬੇਈਮਾਨ, ਪਿਤਾ, ਭਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ (ਹਮ-ਮਜ਼ਹਬ) ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਕਾਤਲ ਜ਼ਾਲਮ, ਜੁਲਮੀ ਅਤੇ ਜ਼ਾਬਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਤੂੰ ਅਤਿ ਦਰਜੇ ਦਾ ਫਰੇਬੀ ਅਤੇ ਲਾਲਚੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਉੱਤੇ ਵੀ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਹੋਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਹੋਰ ਹੈ ਅਤੇ ਤੂੰ ਬਚਨ ਦਾ ਕੱਚਾ ਹੈਂ। ਮੁਲਾਹਜ਼ਾ ਫਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਨ ਈਮਾਂ ਪਰਸਤੀ ਨ ਅਉਜ਼ਾੱਇ ਦੀਂ॥
ਨ ਸਾਹਿਬ ਸ਼ਨਾਸੀ ਨ ਮੁਹੱਮਦ ਯਕੀਂ॥
ਹਰਾਂ ਕਸ ਕਿ ਈਮਾਂ ਪਰਸਤੀ ਕੁਨੱਦ॥
ਨ ਪੈਮਾਂ ਖ਼ੁਦਸ਼ ਪੇਸ਼ੋ ਪਸਤੀ ਕੁਨੱਦ॥
ਹਮੂੰ ਮਰਦ ਬਾਯਦ ਸ਼ਵਦ ਸੁਖ਼ਨਵਰ॥
ਨ ਸ਼ਿਕਮੇ ਦਿਗਰ ਦਰ ਦਹਾਨੇ ਦਿਗਰ॥

ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਮੱਕਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਮਰੀ ਹੋਈ ਜ਼ਮੀਰ ਨੂੰ ਠੋਕਰ ਮਾਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਪਲੀਤ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਤੇਰੇ ਲਿਖਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਘੱਲੇ ਕਸਮਨਾਮੇ, ਭਰੋਸੇ, ਖਾਧੀਆਂ ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ ਦੀਆਂ ਕਸਮਾਂ ਅਤੇ ਭੇਜੀ “ਯਕੀਨ ਦਹਾਨੀ” ਵੇਖਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਵੀ ਭੇਜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਤੈਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਸੱਚੇ ਰੱਬ ਨੂੰ ਪਛਾਣੇ ਅਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਜੁਲਮ-ਓ-ਸਿਤਮ ਨਾ ਢਾਹੇਂ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਤੂੰ ਇਉਂ ਅਵੇਸਲਾ ਨਾ ਹੋ। ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰ। ਉਹ ਬੜਾ ਹੀ ਨਿਆਂਸ਼ੀਲ਼ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਖੁਸ਼ਾਮਦ ਦਾ ਖ਼ਾਸਤਗਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀ ਗੁਨਾਹਗਾਰ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਫਿਟਕਾਰਦੇ ਹਨ:

ਤੁਰਾ ਗਰ ਬਬਾਯਦ ਕਉਲਿ ਕੁਰਾਂ॥
ਬਨਿਜ਼ਦੇ ਸ਼ੁਮਾ ਰਾ ਰਸਾਨਮ ਹਮਾਂ॥
ਬ ਬਾਯਦ ਕਿ ਯਜ਼ਦਾਂ ਪ੍ਰਸਤੀ ਕੁਨੀ॥
ਨ ਗੁਫ਼ਤਹ ਕਸਾਂ ਕਸ ਖ਼ਰਾਸ਼ੀ ਕੁਨੀ॥

ਤਥਾ:

ਤੂ ਗਾਫ਼ਿਲ ਮਸ਼ਉ ਮਰਦਿ ਯਜ਼ਦਾਂ-ਹਿਰਾਸ॥
ਕਿ ਓ ਬੇ ਨਿਆਜ਼ ਅਸਤ ਊ ਬੇਸਿਪਾਸ॥

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਸਖਤ ਤਾਹਨਾ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਲਾਹਨਤ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਸ ਆਦਮੀ (ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ) ਲਈ “ਤੌਹੀਦ”, ਕੁਰਾਨ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਅਤੇ ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਕੋਈ ਅਦਬ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਹੁਣ ਕੋਈ ਯਕੀਨ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤਘਣ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਸਕੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਤਲ ਹੈ, ਉਸ ਉਤੇ ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਕੋਈ ਇਤਬਾਰ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ ਭਾਵੇਂ ਤੂੰ ਸੌ-ਸੌ ਕਸਮਾਂ ਖਾਵੇਂ। ਤੈਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉਤੇ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮਰਦ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਚਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਹੋਵੇ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਸਖਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਜ਼ਾਲਮ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਉਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਕਿ ਈਂ ਮਰਦ ਰਾ ਜੱਰਹ ਏਤੱਬਾਰ ਨੇਸਤ॥
ਚਿਹ ਕਸਮੇ ਕੁਰਾਨੱਸਤ ਯਜ਼ਦਾਂ ਯਕੇਸਤ॥
ਚੁ ਕਸਮੇ ਕੁਰਾਂ ਸਦ ਕੁਨਦ ਇਖ਼ਤਿਆਰ॥
ਮਰਾ ਕਤਰਹ ਨਯਾਬਦ ਅਜ਼ੋ ਏਤੱਬਾਰ॥

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਦੁਰ-ਲਾਹਨਤਾਂ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਅਸਲ ਚਿਹਰਾ ਨੰਗਾ ਕਰ ਕੇ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਵੱਡੇ ਬਲਵਾਨ ਸਿਪਾਹ-ਸਲਾਰਾਂ, ਜਰਨੈਲਾਂ ਅਤੇ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਹੋਈ ਦੁਰਗਤੀ, ਡਰਪੋਕਪੁਣਾ, ਕਮਜ਼ੋਰ, ਜਾਨ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਲੁੱਕਣਮਿਟੀਆਂ ਖੇਡਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਾਇਰਤਾ ਭਰਪੂਰ ਕਰਤੂਤਾਂ ਦਾ ਪਰਦਾ ਇਉਂ ਫਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਜਾਨਾਂ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਕੰਧ ਦੇ ਉਹਲੇ ਹੀ ਛਿਪੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ। ਕੁਝ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਭਗੌੜੇ ਹੀ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਥਰ- ਥਰ ਕੰਬਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਇਕ ਹੀ ਚੰਗੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਨਾਲ ਲੜੇ ਅਤੇ ਲੜਦਿਆਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਏ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਇਉਂ ਅਖੌਤੀ “ਅਜਿੱਤ ਸਮਝੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਪਠਾਣਾਂ” ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਅਤੀ ਡਰਪੋਕ ਕਿਰਦਾਰ ਦਾ ਵੀ ਪਰਦਾਫਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਉਹ ਸਾਰੀ ਤਸਵੀਰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸ਼ੇਖੀ-ਖੋਰ ਪਠਾਣ ਦੀਵਾਰ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਉਹ ਮੇਰਾ ਇੱਕੋ ਹੀ ਤੀਰ ਖਾ ਕੇ ਖ਼ੂਨ ਵਿਚ ਗਰਕ ਹੋ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਹਰਾਂ ਕਸ ਜ਼ਿ ਦੀਵਾਰ ਆਮਦ ਬਿਰੂੰ॥
ਬਖ਼ੁਰਦਨ ਯਕੇ ਤੀਰ ਸ਼ੁਦ ਗਰਕਿ ਖ਼ੂੰ॥

ਜਿਹੜੇ ਪਠਾਣ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਓਟ ਵਿਚ ਲੁੱਕ ਕੇ ਬੈਠੇ ਰਹੇ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਨਾ ਉਹ ਦੀਵਾਰ ਤੋਂ ਪਰ੍ਹਾਂ ਹਟੇ ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰਾ ਤੀਰ ਖਾਧਾ, ਸਗੋਂ ਉਹ ਤਾਂ ਬੁਜ਼ਦਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਨ ਲਕੋਈ ਛੁਪੇ ਰਹੇ:

ਕਿ ਬੇਰੂੰ ਨਿਯਾਮਦ ਕਸੇ ਜ਼ੋ ਦੀਵਾਰ॥
ਨ ਖੁਰਦੰਦ ਤੀਰੋ ਨ ਗਸ਼ਤੰਦ ਖ੍ਵਾਰ॥

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਨਵਾਬ ਮਲੇਰਕੋਟਲਾ ਦੇ ਭਰਾ ਨਾਹਰ ਖਾਨ, ਜਿਹੜਾ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਜੰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਬਾਰੇ ਲਿਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਿਉਂ ਹੀ ਉਹ ਦੀਵਾਰ ਤੋਂ ਥੋੜਾ ਦੂਰ ਹੋਇਆ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਦਾ ਸੁਆਦ ਚਖਿਆ ਅਤੇ ਥਾਏਂ ਹੀ ਢੇਰੀ ਹੋ ਗਿਆ:

ਚੁ ਦੀਦਮ ਕਿ ਨਾਹਰ ਬਿਯਾਮਦ ਬ ਜੰਗ॥
ਚਸ਼ੀਦਮ ਯਕੇ ਤੀਰ ਤਨਿ ਬੇਦਰੰਗ॥

ਜਿਹੜੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਜਿੱਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਉਹ ਪਠਾਣ ਦੂਰ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਖੜੇ ਬੜੀਆਂ ਸ਼ੇਖੀਆਂ ਮਾਰਦੇ ਰਹੇ ਪਰੰਤੂ ਆਖੀਰ ਨੂੰ ਉਹ ਡਰਦੇ ਮਾਰੇ ਰਣਤੱਤੇ ਵਿਚ ਜੂਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਰਣ-ਭੂਮੀ ਤੋਂ ਗਿੱਦੜਾਂ ਵਾਂਗ ਜਾਨ ਬਚਾ ਕੇ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਉਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਹਮ ਆਖ਼ਿਰ ਗੁਰੇਜ਼ਦ ਬ ਜਾਏ ਮਸਾਫ਼॥
ਬਸੇ ਖਾਨਹ ਖ਼ੁਰਦੰਦ ਬੇਰੂੰ ਗੁਜ਼ਾਫ਼॥

ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੁਝ ਪਠਾਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਣਤੱਤੇ ਵਿਚ ਵਿਖਾਏ ਜੌਹਰ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਬਾਖ਼ੂਬੀ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਫਗਾਨ ਪਠਾਣ ਜਰਨੈਲ ਜ਼ਾਫਰ ਬੇਗ ਬਿਜਲੀ ਅਤੇ ਤੂਫ਼ਾਨ ਵਾਂਗ ਝੂਮਦਿਆਂ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਆ ਗ਼ਰਜਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਹਮਲੇ ਸੂਝ-ਬੂਝ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕਈ ਮੂਰਖਾਂ ਵਾਂਗ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਹ ਦੋ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਆਪ ਵੀ ਕਈ ਫੱਟ ਖਾ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹ ਨਕਸ਼ਾ ਬੜੀ ਸਾਫ਼ਗੋਈ ਅਤੇ ਬਰੀਕੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕਿ ਅਫ਼ਗਾਨ ਦੀਗਰ ਬਿ ਆਮਦ ਬ ਜੰਗ॥
ਚੁ ਸੈਲਿ ਰਵਾਂ ਹਮਚੁ ਤੀਰੋ ਤੁਫੰਗ॥
ਬਸੇ ਹਮਲਹ ਕਰਦੰਦ ਬ ਮਰਦਾਨਗੀ॥
ਹਮ ਅਜ਼ ਹੋਸ਼ਗੀ ਹਮ ਜ਼ਿ ਦੀਵਾਨਗੀ॥
ਬਸੇ ਹਮਲਹ ਕਰਦਹ ਬਸੇ ਜ਼ਖਮ ਖ਼ੁਰਦ॥
ਦੋ ਕਸ ਰਾ ਬਜਾਂ ਕੁਸ਼ਤ ਜਾਂ ਸਪੁਰਦ॥

ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕ ਪਠਾਣ ਜਰਨੈਲ ਦਾ ਮਜ਼ਾਕ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਡਰਪੋਕ ਖ਼ਵਾਜ਼ਾ ਜ਼ਫਰ ਬੇਗ ਦੀਵਾਰ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਬੈਠਾ ਰਿਹਾ, ਬਹਾਦਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਇਆ। ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਫਸੋਸ! ਜੇਕਰ ਉਹ ਵੀ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਇਕ ਤੀਰ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਬਖਸ਼ ਦਿੰਦਾ:

ਕਿ ਆਂ ਖ੍ਵਾਜਹ ਮਰਦੂਦ ਜਿ ਸਾਯਹ ਏ ਦੀਵਾਰ॥
ਬ ਮੈਦਾਂ ਬ ਮਰਦਾਨਹ ਵਾਰ॥
ਦਰੇਗ਼ਾ ਅਗਰ ਰੂਇ ਊ ਦੀਦਮੇ॥
ਬ ਯੱਕ ਤੀਰ ਲਾਚਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ੀਦਮੇ॥

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਇਰ ਅਤੇ ਡਰਪੋਕ ਅਤੇ ਅਖੌਤੀ ਬਹਾਦਰ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਨਿਭਾਏ ਕਾਇਰਾਂ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਵਾਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਬਾਰੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖੀਰ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਲਾਸ਼ਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਅਤੇ ਵਹਿ ਗਈਆਂ ਖ਼ੂਨ ਦੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਜਾਂਬਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਲਾਲੋ-ਲਾਲ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਦਾ ਦਰਦਨਾਕ ਅਤੇ ਦਿਲ-ਕੰਬਾਊ ਚਿੱਤਰ ਬਾਖੂਬੀ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਹਮ ਆਖ਼ਿਰ ਬਸੇ ਜ਼ਖਮਿ ਤੀਰੋ ਤੁਫ਼ੰਗ॥
ਦੁਸੂਏ ਬਸੇ ਕੁਸ਼ਤ ਹ ਸ਼ੁਦ ਬੇ ਦਿਰੰਗ॥
ਬਸੇ ਬਾਰ ਬਾਰੀਦ ਤੀਰੋ ਤੁਫੰਗ॥
ਜ਼ਮੀਂ ਗਸ਼ਤ ਹਮਚੂੰ ਗੁਲੇ ਲਾਲਹ ਰੰਗ॥

ਅਤੇ ਹੁਣ ਵੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ ਕਿ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਲੜਾਕੂਆਂ ਦੇ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਲੱਤਾਂ, ਪੈਰਾਂ, ਸਰੀਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅੰਗਾਂ, ਸਿਰਾਂ, ਧੜਾਂ ਅਤੇ ਲੋਥਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਖਿਦੋ-ਖੂੰਡੀਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਲੱਗੇ ਪਏ ਹੋਏ ਹੋਣ। ਮੁਲਾਹਜ਼ਾ ਫੁਰਮਾਓ:

ਸਰੋ ਪਾਇ ਅੰਬੋਹ ਚੰਦਾਂ ਸ਼ੁਦਹ॥
ਕਿ ਮੈਦਾਂ ਪੁਰ ਅਜ਼ ਗਇਉ ਚੌਗਾਂ ਸ਼ੁਦਹ॥

ਇੱਥੇ ਇਹ ਬਾਤ ਬੜਾ ਹੀ ਧਿਆਨ ਮੰਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਸਮੇਤ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਅਤੇ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਾਂ ਕੇਵਲ 40 (ਚਾਲੀ) ਹੀ ਸੀ। ਜੰਗ ਦੇ ਅਖਾੜੇ ਵਿਚ ਲੋਥਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਤਾਂ ਫਿਰ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਅਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸਨ। ਇਹੋ ਤੱਥ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀ ਭੁੱਖੇ- ਭਾਣੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਕਿਸ ਮਰਦਾਨਗੀ, ਬਹਾਦਰੀ, ਦਿਲਾਵਰੀ, ਸੂਰਮਗਤੀ ਅਤੇ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਨਾਲ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਨਾਮੇ, ਕਰਤਵ ਅਤੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਏ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜੰਗ-ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਕੌਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਬਹਾਦਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਦਿਲਾਵਰੀ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨਗੀ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ। ਕੋਈ ਮਿਸਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ! ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੌਤਕ ਸਤਿਗੁਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਵੀ “ਸਵਾ ਲਾਖ ਸੇ ਏਕ ਲੜਾਊਂ” ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਸਬੂਤ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਨਜ਼ਾਰਾ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਇੱਕੋ ਵਾਰ ਹੋਏ ਭਾਰੀ ਹੱਲੇ ਵਿਚ ਤੀਰਾਂ, ਤਲਵਾਰਾਂ, ਬਰਛਿਆਂ, ਗੋਲੀਆਂ ਆਦਿ ਨੇ ਖੜਦੰਗ ਮਚਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ ਵਿਚ ਚੀਕ-ਚਿਹਾੜਾ ਅਤੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਅਤੇ ਅਫ਼ਰਾ-ਤਫ਼ਰੀ ਮੱਚ ਗਈ। ਹੁਣ ਮਾਂਵਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਸਿਆਣ ਰਹੇ। ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਗੁੰਮ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ:

ਤਰੰਕਾਰ ਤੀਰੋ ਤਫੰਗੋ ਕਮਾਂ॥
ਬਰਾਮਦ ਯਕੇ ਹਾਇ ਹੂ ਅਜ਼ ਜਹਾਂ॥
ਦਿਗਰ ਸ਼ੋਰਸ਼ੇ ਕੈਬਰਿ ਕੀਨਹਕੋਸ਼॥
ਜ਼ਿ ਮਰਦਾਹਿ ਮਰਦਾਂ ਬਿਰੂੰ ਰਫ਼ਤ ਹੋਸ਼॥

ਆਖਿਰ ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਇਕ ਜੇਤੂ ਜਰਨੈਲ ਵਾਂਗ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭੁੱਖੇ-ਭਾਣੇ ਚਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਬੜੇ ਬਹਾਦਰ ਮੁਗ਼ਲ ਅਤੇ ਪਠਾਣਾਂ ਨੂੰ ਧੂਲ ਚਟਾ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਨਾਨੀ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲੋਥਾਂ ਦੇ ਸੱਥਰ ਵਿਛਾ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਚਾਲੀਆਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਮਰਦਾਨਗੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਦੇ ਜੌਹਰ ਵਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀਆਂ ਪਾ ਲਈਆਂ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਕ ਨਵਾਂ ਲਾਮਿਸਾਲ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੰਨਾ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਹਮ ਆਖਿਰ ਚਿ ਮਰਦੀ ਕੁਨਦ ਕਾਰਜ਼ਾਰ॥
ਕਿ ਬਰ ਚਿਹਲ ਤਨ ਆਯਦਸ਼ ਬੇ ਸ਼ੁਮਾਰ॥

ਇਹ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਭਾਈ ਦਇਆ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਪਾਸ ਪਹੁੰਚਾ ਕੇ ਆਏ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਉਸ ਦੀ ਤਾਬ ਨਹੀਂ ਝੱਲ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਇਤਨਾ ਡੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਰਮਸਾਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਤੌਰ ਉੱਤੇ ਲੀਰੋ-ਲੀਰ ਹੋ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਆਪਣੀ ਬਾਣੀ ਵਿਚ ਥਾਂ ਪੁਰ ਥਾਂ ਰਾਜੇ, ਮਹਾਰਾਜੇ ਅਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਤਥਾ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪ੍ਰਕਾਰੀ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਜਵਾੜਿਆਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਰਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਆਂਸ਼ੀਲ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਅਤੇ ਗਰੀਬਾਂ ਦੀ ਖ਼ਿਦਮਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖ਼ੁਦ੍ਹਾ ਦੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਕਿਰਦਾਰ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹੋਣ ਲਈ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਇਸ ਬਾਰੇ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਰਾਜਾ ਤਖਤਿ ਟਿਕੈ ਗੁਣੀ ਭੈ ਪੰਚਾਇਣ ਰਤੁ॥ (ਪੰਨਾ 992)

ਤਖਤਿ ਬਹੈ ਤਖਤੈ ਕੀ ਲਾਇਕ॥ (ਪੰਨਾ 1039)

ਰਾਜੇ ਚੁਲੀ ਨਿਆਵ ਕੀ ਪੜਿਆ ਸਚੁ ਧਿਆਨੁ॥ (ਪੰਨਾ 1240)

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਵੀ “ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇ” ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਤਖਤਿ ਰਾਜਾ ਸੋ ਬਹੈ ਜਿ ਤਖਤੈ ਲਾਇਕ ਹੋਈ ॥
ਜਿਨੀ ਸਚੁ ਪਛਾਣਿਆ ਸਚੁ ਰਾਜੇ ਸੇਈ ॥ (ਪੰਨਾ 1088)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚ ਨੇਕੀ, ਪਰਉਪਕਾਰੀ, ਸੱਚਾਈ, ਇਨਸਾਫ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਅਤੇ ਨਿਉਟਿਆਂ ਦੀ ਓਟ ਆਦਿ ਦੇ ਗੁਣ ਨਹੀਂ ਹਨ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਹ ਕਿਤਨਾ ਵੀ ਮਰਜ਼ੀ ਧਰਮੀ ਕਹਾਵੇ, ਪਾਠ-ਪੂਜਾ, ਇਬਾਦਤ ਕਰੇ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਵਾਦ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਇਕ ਅਡੰਬਰ ਅਤੇ ਧੋਖਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਨਹ ਬਿਲੰਬ ਧਰਮੰ ਬਿਲੰਬ ਪਾਪੰ॥
ਦ੍ਰਿੜੰਤ ਨਾਮੰ ਤਜੰਤ ਲੋਭੰ॥
ਸਰਣਿ ਸੰਤੰ ਕਿਲਬਿਖ ਨਾਸੰ ਪ੍ਰਾਪਤੰ ਧਰਮ ਲਖ੍ਹਿਣ॥ (ਪੰਨਾ 1354)

ਕਿ ਹੇ ਇਨਸਾਨ! ਤੂੰ ਨੇਕੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਨਾ ਕਰ। ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਬਦੀ ਕਮਾਉਣ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਕਰ ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਤੋਂ ਡਰ। ਆਪਣੇ ਲਾਲਚ ਨੂੰ ਛਡ ਕੇ ਤੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਨਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਪੱਕਾ ਕਰ। ਸੱਚੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਪਨਾਹ ਲੈਣ ਦੁਆਰਾ ਪਾਪ ਧੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਹਕੀਮ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਨ ਜੋਗੀ ਰਹਿਮਾਨੀ ਨੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ, ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਉੱਤੇ ਇਹ “ਗੰਜਿ-ਸ਼ਹੀਦਾਂ” ਅਤੇ “ਸ਼ਹੀਦਾਨਿ-ਵਫ਼ਾ” ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਸਤਿਕਾਰ, ਪੂਰੀ ਸੱਚਾਈ, ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਅਤੇ ਤੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਲਿਖ ਕੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਅਹਿਸਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਿਰਸੰਦੇਹ! ਹਕੀਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਰਹਿਮਾਨੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦਰਦਨਾਕ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਆਪਣੀ “ਕਮਾਲ ਦੀ ਸੋਚ ਉਡਾਰੀ” (IMAGINATION) ਸਦਕਾ ਅਚੰਭਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੂਖਮਤਾ, ਬਿਬੇਕ, ਇਨਸਾਨੀ-ਦਰਦ ਅਤੇ ਪੂਰੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਨੇਕਦਿਲੀ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧੁਰ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ, ਡੂੰਘੀ ਸ਼ਿੱਦਤ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਸਭ ਕੁਝ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਲੌਕਿਕ ਅਤੇ ਲਾਮਿਸਾਲ ਸ਼ਬਦ ਚਿੱਤਰ ਵਿਚ ਉਲੀਕ ਅਤੇ ਉਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਤਨੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਥੋੜੀ ਹੈ। ਕਮਾਲ ਦੀ ਬਾਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਜਿਤਨੀ ਬਰੀਕੀ, ਹਕੀਕੀ-ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਨਾਲ ਜੋਗੀ ਜੀ ਨੇ ਜੰਗ ਦਾ ਸਾਰਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਅਤੇ ਨਜ਼ਾਰਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਿਤਾ, ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ, ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲਤਾ ਦਾ ਵਰਤਾਰਾ ਚਿਤਰਿਆ ਹੈ ਉਸ ਦਾ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੁਕਾਬਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਉਂ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਜੋਗੀ ਜੀ ਚਸ਼ਮਦੀਦ ਗਵਾਹ ਹੋਣ।ਆਫ਼ਰੀਨ! ਜੋਗੀ ਜੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਲਾਹ-ਕੁਲ, ਹੱਕ ਅਤੇ ਸੱਚ ਲਈ ਖੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋਣ ਲਈ ਹਲੂਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ, ਸਿੱਖ ਕੌਮ, ਸਿੱਖ ਰਾਜਨੀਤੀਵਾਨਾਂ, ਜੋ ਗੁਰੂ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਅਲੌਕਿਕ ਸਿੱਖ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਵਾਰਸ, ਸਿੱਖਾਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੁਚੇਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਮੀਰ ਉੱਤੇ ਪਰਵਾਰਪ੍ਰਸਤੀ, ਨਿੱਜਪ੍ਰਸਤੀ, ਹਉਮੈਂ-ਹੰਕਾਰ, ਪਦਾਰਥਵਾਦੀ ਰੁਚੀਆਂ, ਕੂੜ-ਕਪਟ, ਲੋਭ-ਲਾਲਚ ਅਤੇ ਮੋਹ-ਜਾਲ ਦੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹਨ੍ਹੇਰੀ ਨੇ ਬੇਅੰਤ ਧੂੜ ਜਮ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ, ਸਰੂਪ, ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ, ਸਦਾਚਾਰ, ਲਾਸਾਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਨਾਂਮੱਤੇ ਵਿਰਸੇ, ਮਹਾਨ ਗੁਰਮਤਿ ਸੱਭਿਆਚਾਰ, ਸਦਾਚਾਰ, ਸਵੈਮਾਣ, ਗੌਰਵ ਅਤੇ ਗੈਰਤ ਤੋਂ ਕੋਰੇ ਅਤੇ ਸੱਖਣੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਧਨ, ਦੌਲਤ, ਝੂਠੀ ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਅਤੇ ਥੋੜ-ਚਿਰੀ ਰਾਜਨੀਤਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਭੁੱਖ ਦੇ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸੁਜੱਗ ਅਤੇ ਸੁਚੇਤ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੌਮੀ ਫ਼ਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰਨਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਅਮਲ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਲਾਸਾਨੀ ਅਤੇ ਬੇਜੋੜ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਸਾਡੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਹੋ ਹੀ ਸਮੁੱਚੀ ਕੌਮ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਭਲੇ ਵਿਚ ਹੋਵੇਗਾ।

“ਗੰਜਿ-ਸ਼ਹੀਦਾਂ” ਵਿਚ ਖੂਨ ਡੋਲ੍ਹਵੇਂ ਸਾਕੇ, ਭੁੱਖੇ-ਭਾਣੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਖਾਏ ਮਹਾਨ ਯੋਧਿਆਂ ਅਤੇ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਾਲੇ ਜੌਹਰ ਅਤੇ ਕਰਤਵਾਂ ਬਾਰੇ ਹਕੀਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਰਹਿਮਾਨੀ ਇਕ ਪਾਕ-ਸਾਫ ਸੱਚੇ ਮੁਸਲਮਾਨ, ਮਾਹਿਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਇਕ ਪ੍ਰੋਢ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਵਾਂਗ ਸ਼ਬਦ-ਚਿੱਤਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚਮਕੌਰ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੂਰਬੀਰਾਂ, ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖ਼ੂਨ ਨਾਲ ਪੂਜਣਯੋਗ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਮ ਸਥਾਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਹੀਦੀ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਵਜੋਂ “ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ” ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋਗੀ ਜੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਨੂੰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਾਕ-ਪਵਿੱਤਰ ਪੂਜਣਯੋਗ ਤੀਰਥ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਦਿਲੋ-ਜਾਨ ਅਤੇ ਸੱਚੇ-ਸੁੱਚੇ ਅੰਤਹਕਰਣ ਤੋਂ ਸਿਜਦਾ ਭੇਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ, ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਨੂੰ ਪੁਕਾਰ-ਪੁਕਾਰ ਕੇ ਇਉਂ ਵੰਗਾਰ ਰਹੇ ਹਨ:

ਬਸ, ਏਕ ਹਿੰਦ ਮੇਂ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਯਾਤ੍ਰਾ ਕੇ ਲਿਯੇ।
ਕਟਾਏ ਬਾਪ ਨੇ ਬੱਚੇ ਜਹਾਂ, ਖ਼ੁਦਾ ਕੇ ਲਿਯੇ।

ਜੋਗੀ ਜੀ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਨਤਮਸਤਕ ਹੁੰਦਿਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਚਮਕ ਹੈ ਮਿਹਰ (ਸੂਰਜ) ਕੀ ਚਮਕੌਰ ਤੇਰੇ ਜ਼ਰੋਂ ਮੇਂ।
ਯਹੀਂ ਸੇ ਬਨ ਕੇ ਸਤਾਰੇ ਗਏ ਸਮਾ (ਆਕਾਸ਼) ਕੇ ਲਿਯੇ।
ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਕੇ ਲਖਤਿ-ਜਿਗਰ ਅਜੀਤ-ਜੁਝਾਰ।
ਫ਼ਲਕ (ਅਸਮਾਨ) ਪਿ ਇੱਕ, ਯਹਾਂ ਦੋਂ ਚਾਂਦ ਹੈ ਜ਼ਿਯਾ (ਚਾਨਣ-ਰੋਸ਼ਨੀ) ਕੇ ਲਿਯੇ।

ਜੋਗੀ ਜੀ ਲੋਕਾਂ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦਿਆਂ ਕਿਆ ਬਿਹਤਰ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਬਿਲਕੁਲ ਦਰੁਸਤ ਸੁਝਾਅ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਾਕ-ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚਾਰ ਚੰਨ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਦੂਰ ਦੱਖਣ (ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ) ਵਿਖੇ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਆਮ ਗਰੀਬ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰ-ਬੀਮਾਰ ਜਾਂ ਅਪਾਹਜ਼ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਲਈ ਜਾਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਉਹ ਇਸੇ ਮਹਾਨ ਪਾਕ-ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਨਤਮਸਤਕ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

‘ਦੱਕਨ’ ਮੇਂ ਦੂਰ ਮਰਕੱਦ (ਸਮਾਧਿ) ਹੈ ‘ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ’(ਭਾਵ,ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ)ਕਾ।
ਪਹੁੰਚਨਾ ਜਿਸ ਜਗਹ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ ਮੇ-ਨਵਾ (ਗਰੀਬ ਸ਼ਰਧਾਲੂ) ਕੇ ਲਿਯੇ।
ਭਟਕਤੇ ਫਿਰਤੇ ਹੈਂ ਕਿਉਂ? ਹੱਜ ਕਰੇਂ ਯਹਾਂ ਆ ਕਰ।
ਯਿ ਕਾਬਾ (ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਜੋਗ ਸਥਾਨ) ਪਾਸ ਹੈ ਹਰ ਏਕ ‘ਖਾਲਸਾ’ ਕੇ ਲਿਯੇ।

ਹਕੀਮ ਮਿਰਜ਼ਾ ਅਲਹ ਯਾਰ ਖਾਂ ਜੋਗੀ ਰਹਿਮਾਨੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧੁਰ ਅੰਤਹਕਰਣ ਤੋਂ ਖਿਰਾਜ਼-ਏ-ਅਕੀਦਤ ਭੇਟ ਕਰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਪਾਕ-ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਬਾਰੇ ਇਉਂ ਦਸਦੇ ਹਨ:

ਯਹਾਂ ਵੁਹ ਲੇਟੇ ਹੈਂ, ਸਤਲੁਜ ਨੇ ਜੋਸ਼ ਮੇਂ ਆਕਰ,ਚਰਨ ਹਜ਼ੂਰ ਕੇ, ਨਹਿਰੇਂ ਬਹਾ, ਬਹਾ (ਨਫ਼ਾ ਲਾਭ) ਕੇ ਲਿਯੇ। ਮਿਜ਼ਾਰ (ਸਮਾਧਿ) ‘ਗੰਜਿ-ਸ਼ਹੀਦਾਂ’ ਹੈ, ਉਨ ਸ਼ਹੀਦੋਂ ਕਾ। ਫ਼ਰਿਸ਼ਤੇ ਜਿਨ ਕੀ ਤਰਸਤੇ ਥੇ ਖ਼ਾਕਿ-ਪਾ (ਚਰਨ-ਧੂੜਿ) ਕੇ ਲਿਯੇ।

ਉਹ ਬੜੇ ਹੀ ਜਜ਼ਬਾਤ ਵਿਚ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਆਤਮੇ, ਮਨ ਮੰਦਰ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਉਪਮਾ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਹੋਏ ਇਉਂ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਉਠਾਏ ਆਖੋਂ ਸੇ ਆਕਾਰ, ਯਹਾਂ ਕੀ ਮੱਟੀ ਕੋ।
ਜੋ ਖ਼ਾਕ ਛਾਨਤੇ ਫਿਰਤੇ ਹੈਂ ਕੀਮੀਯਾ (ਰਸਾਇਣ) ਕੇ ਲਿਯੇ।
ਯਿਹ ਹੈ ਵੁਹ ਜਾ, ਜਹਾਂ ਚਾਲੀਸ ਤਨ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁਏ,

ਅਖੀਰ ਵਿਚ ਜੋਗੀ ਜੀ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਨਿਵੇਕਲੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥ ਅਤੇ ਅਸਲ ਅਤੇ ਅਕੱਟ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਮਾਲ ਦੀ ਬਾਤ ਹੈ:

ਖ਼ਤਾਬ ‘ਸਰਵਰੀ’ (ਸਰਦਾਰੀ) ਸਿੰਘੋਂ ਨੇ ਸਰ ਕਟਾ ਕੇ ਲੀਏ।
ਦਿਲਾਈ ਪੰਥ ਕੋ ਸਰ-ਬਾਜ਼ੀਓ (ਸਿਰ ਦੀਆਂ ਬਾਜ਼ੀਆਂ, ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ) ਸੇ ਸਰਦਾਰੀ,
ਬਰਾਇ ਕੌਮ ਯਿ ਰੁਤਬੇ ਲਹੂ ਬਹਾ ਕੇ ਲੀਏ।