ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਕਰਤਾ, ਸਿਰਜਨਹਾਰ, ਸੰਵਾਰਨਹਾਰ ਅਤੇ ਸ਼ਿੰਗਾਰਨਹਾਰ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ “ਰੋਜ਼ੀ ਦਿਹੰਦ” ਹੈ, “ਰਾਜ਼ਕ ਰਹੀਮ” ਹੈ। ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਤਥਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ – ਤ੍ਰਿਭਵਨ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਅਲੌਕਿਕ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਹਮ ਥਾਰੇ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਜਗੁ ਤੁਮਰਾ ਤੂ ਮੇਰਾ ਹਉ ਤੇਰਾ॥
ਸਤਿਗੁਰਿ ਮਿਲਿਐ ਨਿਰੰਜਨੁ ਪਾਇਆ ਬਹੁਰਿ ਨ ਭਵਜਲਿ ਫੇਰਾ॥3॥
ਅਪੁਨੇ ਪਿਰ ਹਰਿ ਦੇਖਿ ਵਿਗਾਸੀ ਤਉ ਧਨ ਸਾਚੁ ਸੀਗਾਰੋ॥
ਅਕੁਲ ਨਿਰੰਜਨ ਸਿਉ ਸਚਿ ਸਾਚੀ ਗੁਰਮਤਿ ਨਾਮੁ ਅਧਾਰੋ॥4॥
ਮੁਕਤਿ ਭਈ ਬੰਧਨ ਗੁਰਿ ਖੋਲੇ੍ ਸਬਦਿ ਸੁਰਤਿ ਪਤਿ ਪਾਈ॥
ਨਾਨਕ ਰਾਮ ਨਾਮੁ ਰਿਦ ਅੰਤਰਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਮੇਲਿ ਮਿਲਾਈ ॥ (ਪੰਨਾ 1255)

ਉਹ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਆਪਣੀ ਮੌਜ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਨੂੰ ਬਣਾਉਂਦਾ, ਢਾਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਮੁੜ ਸਿਰਜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਇਸ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨੂੰ “ਆਵਨ ਜਾਨੁ ਇਕੁ ਖੇਲੁ ਬਨਾਇਆ” ਤਥਾ “ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਖੇਡ” ਮੰਨਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਭਨਿ ਭਨਿ ਘੜੀਐ ਘੜਿ ਘੜਿ ਭਜੈ ਢਾਹਿ ਉਸਾਰੈ ਉਸਰੇ ਢਾਹੈ॥
ਸਰ ਭਰਿ ਸੋਖੈ ਭੀ ਭਰਿ ਪੋਖੈ ਸਮਰਥ ਵੇਪਰਵਾਹੈ॥ (ਪੰਨਾ 935)

ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਸਲਾਹਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। “ਤੇਹਾ ਕੋਇ ਨ ਸੁਝਈ ਜਿ ਤਿਸੁ ਗੁਣੁ ਕੋਇ ਕਰੇ ॥” ਪ੍ਰਭੂ ਤਾਂ “ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤਿ ਆਪੇ ਜਾਣੈ ਆਪੇ ਕਰਣੁ ਕਰੇਇ ॥” ਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰਾ, ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣਹਾਰਾ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੇਹ ਤਥਾ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਮੌਜ ਅੰਦਰ ਤ੍ਰਿਭਵਣ ਪਸਾਰੇ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਅਤੇ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕਈ ਬਾਰ ਪਸਰਿਓ ਪਾਸਾਰ॥” ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਇਸੇ ਖੇਡ ਅੰਦਰ ਨਰ ਅਤੇ ਮਦੀਨ, ਮਰਦ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਮਰਦ ਸੰਸਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸੰਸਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਨੀ ਤਥਾ ਮਾਤਾ ਬਣੀ। ਮਾਤਾ, ਜਨਨੀ ਤਥਾ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਅਨੇਕਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ “ਬਤੀਹ ਸੁਲਖਣੀ ਸਚੁ ਸੰਤਤਿ ਪੂਤ” ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੀ ਮੂਰਤ, ਕੋਮਲਤਾ ਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦਾ ਮੁਜੱਸਮਾ ਅਤੇ ਸਨੇਹ ਤੇ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਪੁੰਜ ਬਣਾਇਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਬਣਾਇਆ, ਭਾਵ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਆਪਣੀ ਮੌਜ ਅੰਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਢਾਹੁੰਦਾ ਵੀ ਹੈ ਪਰੰਤੂ ਹਰ ਮਾਤਾ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਔਲਾਦ ਦਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਸਭ ਮਾਂਵਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ “ਬੱਚੇ ਜੀਣ ਸਭ ਮਾਂਵਾਂ ਦੇ ਹਰ ਮਾਂ ਲੋਚਦੀ” ਵਾਲੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੀ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ ਲੋਚਦੀ। ਸਗੋਂ ਜੇਕਰ ਬੱਚਾ ਕੋਈ ਗੁਨਾਹ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਆਫ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਦੈਵੀ ਗੁਣ ਹੈ। ਗੁਰਵਾਕ ਹੈ:

ਸੁਤੁ ਅਪਰਾਧ ਕਰਤ ਹੈ ਜੇਤੇ ॥
ਜਨਨੀ ਚੀਤਿ ਨ ਰਾਖਸਿ ਤੇਤੇ॥ (ਪੰਨਾ 478)

ਇਸੇ ਪਰਿਪੇਖ ਅਧੀਨ ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਕੇ ਮਹਿਲ, ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਭਾਵੇਂ ਵਾਚਨ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੋਜ ਉਪਰੰਤ ਲਿਖਿਆ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਅਤੇ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਕੱਢੇ ਗਏ ਨਿਰਣਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ। ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵੀ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਹੁਣ ਤਕ ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਖੋਜਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਰੱਖ ਕੇ ਜਦੋਂ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਗੱਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਓ! ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਗਟਾਏ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਿਰਣਾ ਕਰੀਏ।

ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉਸ ਦੇ ਜਨਮ-ਸਥਾਨ, ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ-ਪਰਵਾਰ, ਪੇਕੇ-ਸਹੁਰੇ, ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਉਸ ਦੀ ਔਲਾਦ, ਉਸ ਦਾ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਯਾਦਗਾਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਵਜੋਂ ਉਸਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਦੇਹੁਰੇ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਭਾ-ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੌਰਾਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਕਾਰਜ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਈ ਕੁਝ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਹਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਨਿੱਜੀ ਸੰਸਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਨਿਵੇਕਲੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਕਲ-ਸੂਰਤ, ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਕਾਰਨ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਜੀ ਵੀ ਇਉਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਮੇਰੈ ਪ੍ਰਭਿ ਸਾਚੈ ਇਕੁ ਖੇਲੁ ਰਚਾਇਆ ॥
ਕੋਇ ਨ ਕਿਸ ਹੀ ਜੇਹਾ ਉਪਾਇਆ॥ (ਪੰਨਾ 1056)

ਇਕਤੁ ਰੂਪਿ ਫਿਰਹਿ ਪਰਛੰਨਾ ਕੋਇ ਨ ਕਿਸ ਹੀ ਜੇਹਾ॥ (ਪੰਨਾ 596)

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ “ਤਵਾਰੀਖ ਗੁਰੂ ਖਾਲਸਾ” ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ 1730 ਸੰਮਤ ਮੁਤਾਬਕ 1673 ਈ: ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਰੱਜਦੇ ਪੁੱਜਦੇ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਭਾਈ ਹਰਜਸ ਰਾਇ ਸੁਭਿਖੀ ਖੱਤਰੀ ਕੁਟੰਬ ਸਮੇਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆਏ ਹੋਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ “ਜੀਤੋ ਜੀ” ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਸਬੰਧੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਭਾਈ ਹਰਜਸ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਮੰਨ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਦੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਗਏ। ਭਾਈ ਹਰਜਸ ਹੁਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੰਨਿਆ ‘ਜੀਤੋ ਜੀ’ ਦੀ ਕੁੜਮਾਈ ਦਾ ਸ਼ਗਨ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਦੀ ਝੋਲੀ ਪਾ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ “ਆਪ ਜੰਝ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਆਓ, ਤਾਂ ਜੋ ਬੜੀ ਧੂਮ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੋਵੇ।” ਉਨ੍ਹੀਂ ਦਿਨੀਂ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਸਾਜ਼ਗਾਰ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਫੁਰਮਾਇਆ, “ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਹੀ ਲਾਹੌਰ ਰਚ ਦੇਵਾਂਗੇ।” ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਬਚਨ ਮੰਨ ਕੇ ਹਰਜਸ ਤਾਂ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸੱਤ ਕੋਹ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬਸੰਤਗੜ੍ਹ ਦੇ ਲਾਗੇ ਇਕ ਨਵੇਂ ਵਸਾਏ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਮ “ਲਾਹੌਰ” ਥਾਪ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਹੀ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਰੌਣਕ ਕਰਾ ਦਿੱਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਹੂਕਾਰ ਸੌਦਾਗਰ ਉੱਥੇ ਜਾ ਵੱਸੇ। ਕੁਝ ਮਕਾਨ ਬਣ ਗਏ, ਬਾਕੀ ਤੰਬੂ ਡੇਰੇ ਬਥੇਰੇ ਜਾ ਲੱਗੇ। ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਨੂੰ ਪੋਤਰੇ ਦਾ ਵਿਆਹ ਦੇਖਣ ਦੀ ਬੜੀ ਉਤਕੰਠ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਰਜਸ ਦੀ ਬੇਟੀ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਾਖਯਾਤ ਜਗਦੀਸਵਰੀ ਦਾ ਰੂਪ ਸੀ, ਦੇਖ ਕੇ ਸਾਕ ਲੀਤਾ ਸੀ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਨੇ ਪਰ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ 15 ਜੇਠ ਸੰਮਤ 1730 ਬਿ: ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਦਾ ਦਿਨ ਥਾਪ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਮਸੰਦਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਲਿਖ ਭੇਜੇ ਅਤੇ ਬੇਦੀ, ਤ੍ਰੇਹਣ, ਭੱਲੇ, ਸੋਢੀ ਸਾਰੇ ਬੁਲਾਏ ਗਏ। ਬਾਕੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਗੱਡੇ, ਊਠ ਭਰ ਕੇ ਸਭ ਸਾਮਾਨ ਲੈ ਆਏ। ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਠਹਿਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋਣੇ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਇਕ ਵੱਡੀ ਭਾਰੀ ਰੌਣਕ ਹੋ ਗਈ। ਜਦ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਆ ਕੇ ਹਰਜਸ ਰਾਇ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵੇਖੀ ਤਾਂ ਸਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਸੱਚਮੁਚ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਨ। ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਯਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਦੀਆਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਗਾਉਣ, ਵਜਾਉਣ ਦਾ ਤੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਵਿਹਾਰ ਬਹੁਤ ਚੰਗਾ ਸੁਧਾਰਿਆ।”

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰੂਪ ਸਿੰਘ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ “ਭੱਟ ਵਹੀਆਂ” ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ “ਗੁਰੂ ਕੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ” ਵਿਚ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਸੰਮਤ ਸਤਰਾਂ ਸੌ ਤੀਸ ਜੇਠ ਮਾਸ ਕੀ ਸੰਕਰਾਂਤ ਕੇ ਦਿਹੁੰ ਲਵਪੁਰ ਕੀ ਸੰਗਤ ਮੇਂ ਹਰਜਸ ਰਾਇ ਸੁਭਿਖੀ ਅਪਨੀ ਇਸਤਰੀ ਤੇ ਬੇਟੀ ਜੀਤਾਂ ਕੋ ਗੈਲ ਲੈ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਪਾਨੇਂ ਆਇਆ। ਇਨ ਕੇ ਆਨੇ ਕੀ ਖ਼ਬਰ ਭਾਈ ਦੇਵੀ ਦਾਸ ਛਿੱਬਰ ਨੇ ਮਹਿਲਾਂ ਮੇ ਦਈ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਨੇ ਇਨੈ ਬੁਲਾਇ ਇਨ ਕਾ ਆਉ ਭਗਤ ਕੀਆ, ਖੈਰੀਅਤ ਪੂਛੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਕੇ ਬਿਵਾਹ ਕੀ ਤਿਆਰੀ ਕੀ, ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਗਨ ਮਨਾਏ ਜੇਠ ਮਾਸ ਕੀ ਪੰਦਰਸ ਕੋ ਚੱਕ ਨਾਨਕੀ ਨਜਦੀਕ ਏਕ ਪਹਾੜੀ ਦੀ ਠੇਰੀ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਕਾ ਬੇਟੀ ਜੀਤਾ ਕੇ ਸਾਥ ਬਿਵਾਹ ਕਰ ਦੀਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਠੇਰੀ ਨੈਨਾ ਦੇਵੀ ਜੀ ਕੇ ਮੰਦਰ ਸੇ ਆਗੇ ਹੈ ਤੇ ਇਸ ਠੇਰੀ ਕਾ ਨਾਮ, ਯਹਾ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਜੀ ਕਾ ਬਿਵਾਹ ਹੂਯਾ ਥਾ ‘ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ’ ਰੱਖਾ।”

ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਰਹੇ। ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੋਵੇਂ ਵਰ-ਵਧੂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਅਨੰਦ ਮੰਗਲ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਵਰਗਾ ਦੁਨਿਆਵੀ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਮਾਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਰਹਿ ਕੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਅਵਸਰ ਵੀ ਮਿਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਸੁਤੇਸਿਧ ਹੀ ਜਾਗ ਪਈ। ਸੰਗਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪੜ੍ਹ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸੁਣਾਉਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਨਾਨਕੀ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਬਾਰੇ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਵਿਰਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹਾਸਲ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ, ਕੋਮਲਤਾ, ਸਿਮਰਨ, ਪਰਉਪਕਾਰਤਾ ਅਤੇ ਸੰਜੀਦਗੀ ਦੀ ਮੂਰਤ ਬਣ ਗਏ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਪਿਤਾ ਵਾਲਾ ਦੈਵੀ ਸਨੇਹ ਮਿਲਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੋਗਮਈ ਅਤੇ ਰੋਸ ਭਰੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਹੰਢਾਇਆ। ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਦੀ ਵੈਰਾਗਮਈ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵੀ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵ ਹੋਏ। ਕਈ ਉਤਾਰ-ਚੜਾਅ ਵੇਖੇ। ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਹ ਗੁਰੂ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਅਟੁੱਟ ਅੰਗ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗੁਰਿਆਈ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਰਵਾਇਤ ਅਨੁਸਾਰ “ਮਾਤਾ” ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੋਦ ਵਿਚ ਆਏ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਉਥਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨੇ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਦਸਮੇਸ਼ ਜੀ ਜਦੋਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਬਾਟਾ ਤਿਆਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਉਸ ਸਮੇਂ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨੇ ਬਾਟੇ ਵਿਚ ਪਤਾਸੇ ਪਾ ਦਿੱਤੇ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਯੋਗਦਾਨ ਸੰਕੇਤਕ ਹੈ ਪਰ ਇਸ ਦਾ ਅਸਰ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਤੇ ਸਦੀਵੀਂ ਹੈ। ਇਹ ਪਤਾਸੇ ਖਾਲਸੇ ਅੰਦਰ ਬੀਰ ਰਸ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮਿਠਾਸ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਬਰ-ਸ਼ੁਕਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਚਨਾ “ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼” ਦੇ ਸਫਾ 230-31 ਉੱਤੇ ਇਸ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਇਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ:-

ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਮੰਤਰ।
ਜਪਣ ਲਗੇ ਜਬ ਗੁਰੂ ਸੁਤੰਤ੍ਰ।
ਸੁਣ ਹਵਾਲ ਤਬ ਮਾਤਾ ਸਾਹਿਬ।
ਸ੍ਰੀ ਜੀਤੋ ਜੀ ਸਾਥ ਉਛਾਇਬ।
ਬਾਂਮਿ ਭਾਗ ਗੁਰੁ ਆਏ ਥਿਰਾਈ।
ਦਏ ਪਤਾਸੇ ਬਾਟੇ ਪਾਈ।
ਅੰਮ੍ਰਤ ਕਰ ਤਿਆਰ ਗੁਰੁ ਬੋਲੇ।
ਕਰਿਓ ਕਾਮ ਤੁਮ ਨੀਕ ਅਮੋਲੇ।

ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਤੋਂ 1 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਹੀ 1700 ਈ: ਵਿਚ ਮਾਤਾ ਜੀ ਜੋਤੀ ਜੋਤ ਸਮਾ ਗਏ।

“ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਵਿਸ਼ਵਕੋਸ਼” ਦੇ ਰਚੇਤਾ ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ) ਇਸ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਇਉਂ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, “ਲਾਹੌਰ ਨਿਵਾਸੀ ਭਾਈ ਹਰਜਸ ਸੁਭਿਖੀ ਦੀ ਕੰਨਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਸ਼ੁੱਭ ਨਾਮ ਜੀਤੋ (ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ) ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਮੰਗਣੀ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ (ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਜੀ) ਨਾਲ ਮਈ 12, ਸੰਨ 1673 ਈ: ਦਿਨ ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੋਈ। ਭਾਈ ਹਰਜਸ ਸੁਭਿਖੀ ਨੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਇਸ ਸੁਭਿਖੀ ਪਰਵਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਕੰਨਿਆ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਬੇਨਤੀ ਹੈ ਕਿ ਆਪ ਜੀ ਬਰਾਤ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਆਉ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਹਰਜਸ ਸੁਭਿਖੀ ਨੂੰ ਮਸ਼ਵਰਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਬਰਾਤ ਲੈ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਆ ਸਕੀਏ। ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਸਤਿਗੁਰੂ ਸ੍ਰੀ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਹੀਦੀ 11 ਨਵੰਬਰ, ਸੰਨ 1675 ਦਿਨ ਵੀਰਵਾਰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਂਕ ਵਿਚ ਹੋ ਗਈ। ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਜ਼ਾਕਤ ਅਤੇ ਹਰਜਸ ਸੁਭਿਖੀ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 10 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਵਿੱਥ ’ਤੇ ਬਸੰਤਗੜ੍ਹ ਨਗਰ ਦੇ ਲਾਗੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਨਗਰ ਵਸਾਇਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ “ਗੁਰੂ ਕਾ ਲਾਹੌਰ” ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਹ ਨਗਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਬਿਲਾਸਪੁਰ, ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਹੈ। ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਅਤੇ ਕੰਨਿਆ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ 21 ਜੂਨ, ਸੰਨ 1677 ਈ: ਦਿਨ ਵੀਰਵਾਰ ਮੁਤਾਬਕ 23 ਹਾੜ ਸੰਮਤ 1734 ਨੂੰ ਹੋਈ।” ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ

1. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਅਨੰਦ ਕਾਰਜ ਅਸਥਾਨ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਅਤੇ ਸਤਿਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਮੁਬਾਰਕ ਸ਼ਾਦੀ ਹੋਈ।
2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੌੜ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ 3. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਤ੍ਰਿਵੈਣੀ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹਨ। ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਦੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਨਾਮ:
3. ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੁਝਾਰ ਸਿੰਘ 14 ਮਾਰਚ, ਸੰਨ 1691 ਈ: 2. ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਜੋਰਾਵਰ ਸਿੰਘ 17 ਨਵੰਬਰ, ਸੰਨ 1696 ਈ: ਅਤੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ 25 ਫਰਵਰੀ, ਸੰਨ 1699 ਈ:।

ਜਦੋਂ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਮੇਂ 30 ਮਾਰਚ, ਸੰਨ 1699 ਈ: ਦਿਨ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਸੰਚਾਰ ਦੀ ਪਰਾ-ਰਸਮ ਅਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਨੇ ਸਰਬ-ਲੋਹ ਦੇ ਬਾਟੇ ਵਿਚ ਪਤਾਸੇ ਪਾ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਸੰਯੁਕਤ ਭਾਗ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ। ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ 5 ਦਸੰਬਰ, ਸੰਨ 1700 ਈ: ਦਿਨ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਟਿਕੇ। ਮਾਤਾ ਜੀ ਦਾ ਅੰਤਮ ਸਸਕਾਰ ਕਿਲ੍ਹਾ ਹੋਲਗੜ੍ਹ ਦੇ ਲਾਗੇ ਅਗੰਮਪੁਰਾ ਵਿਚ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਾਤਾ ਜੀਤੋ ਜੀ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।