ਦਸਤਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ, ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ, ਸ਼ਕਤੀ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਟਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਦੋਂ ਤੋਂ ਸੋਝੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਦਸਤਾਰ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਰਾਹ ਵਿਖਾਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਇਸ ਲਈ ਵੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜੂਨੀ ਸਭ ਜੂਨੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਮੰਨੀ ਗਈ। ਬਾਕੀ ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੀ ਜੂਨੀਆਂ ਹਨ ਮਨੁੱਖ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਨ ਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰਦਾਰ ਹੈ:

ਅਵਰ ਜੋਨਿ ਤੇਰੀ ਪਨਿਹਾਰੀ॥
ਇਸੁ ਧਰਤੀ ਮਹਿ ਤੇਰੀ ਸਿਕਦਾਰੀ॥ (ਪੰਨਾ 374)

ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਲੱਗਭਗ ਸਾਰੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਦੇ ਸਮਾਨਅਰਥੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਟਰਬਨ (Turban) ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ‘ਦਸਤਾਰ’ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦਾ ਸ਼ਬਦ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪਗੜੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿਚ ‘ਉਸ਼ਣੀਸ਼’ ਪਗੜੀ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਇਸ ਲਈ ਕਈ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਪੱਗ, ਸਾਫਾ, ਚੀਰਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਵੱਲੋਂ ਆਮ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਵਿਚ ‘ਪੱਗ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸ ਤੋਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਹੀ ਪੱਗ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕਈ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਤਾਂ ਅੱਜ ਵੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਹੈ। ਅਰਬ, ਈਰਾਨ, ਇਰਾਕ ਤੇ ਅਫ਼ਗਾਨਿਸਤਾਨ ਆਦਿ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਪਗੜੀ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਵੀ ਕਈ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਲੋਕ ਸ਼ੌਂਕ ਨਾਲ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਰਾਜਸਥਾਨ ਤੇ ਮਹਾਂਰਾਸ਼ਟਰ ਵਿਚ।

ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਲਈ ਅਨੇਕ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੀ ਹਰਮਨ ਪਿਆਰੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ, ਪਗ, ਪਗਰੀ ਸ਼ਬਦ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਰਹਿਤਨਾਮੇ ਵਿਚ ਪੱਗ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦਸਤਾਰ ਸ਼ਬਦ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਹਜ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਉੱਚਾ ਦੁਮਾਲਾ ਸਜਾਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਦੁਮਾਲਾ’ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ‘ਦੁੰਬਾਲਹ’ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਟੌਰੇਦਾਰ ਪੱਗੜ। ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੱਗ ਅਨੇਕਾਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨੌਕਰੀਪੇਸ਼ਾ ਬੰਦੇ ਚੁੰਝਦਾਰ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਚੋਬਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਮ੍ਹਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਸ਼ੌਂਕ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸੰਤ ਮਹਾਤਮਾ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਗੋਲ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਹਨ। ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਵਿਚ ਕੁੱਲੇ ਵਾਲੀ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਕਾਫੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਦਸਤਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ ਤੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਓਪਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਪਰ ਜੇ ਸਾਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੇਖੀਏ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਪੱਗ ਦਾ ਮਹੱਤਵ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਤਾਉਵਾਦੀਆਂ ਨੇ ਚੀਨ ਵਿਚ 184 ਈਸਵੀ ਪੂਰਵ ਵਿਚ ਗਰੀਬਾਂ ਵਿਚ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਲਿਆਂਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ‘ਪੀਲੀ ਦਸਤਾਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਧਰਮ ਪੁਸਤਕ ‘ਤਲਮੁਦ’ ਅਨੁਸਾਰ ਯਹੂਦੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਲ ਨਾ ਕੱਟਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਪਾਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਪਾ ਕੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਪੱਗ ਸਜਾ ਕੇ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵੀ ਤਾਜ ਦੀ ਥਾਂ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਜੋਂ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ।

ਪੁਰਾਤਨ ਅਹਿਦਨਾਮੇ (ਓਲਡ ਟੈਸਟਾਮੈਂਟ) ਅਨੁਸਾਰ ਖੁਦ੍ਹਾ ਨੇ ਮੂਸਾ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਪੈਗੰਬਰੀ, ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਤੇ ਦੈਵੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸੀ। ਇਸ ਹਿਦਾਇਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਯਹੂਦੀ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਦਸਤਾਰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਈਸਾਈ ਇਸ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਯਹੂਦੀ ਵਧੀਆ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਲੀਲਣ ਦੀਆਂ ਲੰਮੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ (ਐਕਸੋਡਸ 39,27) ਦੇਸ਼ ਨਿਕਾਲੇ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਵੀ ਦਸਤਾਰ, ਚੋਗਾ ਅਤੇ ਪਜਾਮਾ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਾਕ ਦਾ ਅੰਗ ਰਹੇ ਹਨ।

ਦਸਤਾਰ ਅਸਲ ਵਿਚ ਪਾਦਰੀਆਂ ਦਾ ਤਾਜ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲਕ ਦੇਣ ਸਮੇਂ ਦਸਤਾਰ ’ਤੇ ਤਿਲਕ ਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇਕ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬੈਜ ਉੱਤੇ ‘ਹੋਲੀ ਟੂ ਦੀ ਲਾਰਡ’ ਲਿਖਵਾ ਕੇ ਪੱਗ ਉੱਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦਸਤਾਰ ਬਾਦਸ਼ਾਹਤ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ਾਹੀ ਸ਼ਾਨ ਦੀ ਇਕ ਵਸਤ ਸੀ। ਇਸਲਾਮ ਦੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਜ ਦੀ ਥਾਂ ਦਸਤਾਰ ਵੀ ਸਜਾਈ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ।

ਦਸਤਾਰ ਬਹਾਦਰੀ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਵੀ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਲੋਕੀਂ ਕਿਸੇ ਦੇ ਮਰਨ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ਦਸਤਾਰ ਲਾਹ ਕੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਈਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਬਹਾਦਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ ਰੋਂਦੇ ਨਹੀਂ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਉਤਾਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਡੋਲ ਹੌਂਸਲੇ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਨਹੀਂ ਉਤਾਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰੋ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪੱਗ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਰੱਖੋ, ਜੁੱਤੀ ਪਾਓ ਤੇ ਆਪਣੀ ਦਾਹੜੀ ਨਾ ਢੱਕੋ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪੱਗ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਅਰਬ ਅਤੇ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਾਂਗ ਬਾਈਬਲ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਮਝੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਨਿਰਾਦਰੀ ਦਾ ਅਰਥ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਬੇਇੱਜ਼ਤੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪੱਗ ਉਤਾਰਨਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬੇਇੱਜ਼ਤ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਈਸਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰੱਬ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਪੱਗ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਉਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਮਾਨ-ਇੱਜ਼ਤ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਬੇਬੀਲੋਨੀਆ ਤੇ ਮਿਸਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦਾ ਰਿਵਾਜ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੇਬੀਲੋਨੀਆ ਵਿਚ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਜੋਬਨ ਤੇ ਤਾਕਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਜਾਬ (ਝੋਬ) ਨਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨੂੰ ਨੇਕੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਵਸਰਾਂ ’ਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ। ਇਸਲਾਮ ਵਿਚ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਪੈਗੰਬਰਾਂ ਤੇ ਫਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਸਹਿਤ ਚਿਤਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਰਤ ਮੁਹੰਮਦ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਤਾਂ ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਕੁਫ਼ਰ ਤੇ ਈਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਹੱਦ ਮੰਨਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਮੇਰੀ ਉਮਤ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਉਸ ਦਾ ਪਤਨ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ।

ਅਠਵੀਂ ਸਦੀ ਤੋਂ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਉੱਤੇ ਇਸਲਾਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਹਮਲੇ ਕਰਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫੌਜੀ ਤੇ ਪੀਰ-ਫਕੀਰ ਵੀ ਸਿਰ ’ਤੇ ਪੱਗ ਜ਼ਰੂਰ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਭਗਤ ਫਰੀਦ ਜੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ:

ਫਰੀਦਾ ਮੈ ਭੋਲਾਵਾ ਪਗ ਦਾ ਮਤੁ ਮੈਲੀ ਹੋਇ ਜਾਇ॥
ਗਹਿਲਾ ਰੂਹੁ ਨ ਜਾਣਈ ਸਿਰੁ ਭੀ ਮਿਟੀ ਖਾਇ॥ (ਪੰਨਾ 1379)

ਭਗਤ ਨਾਮਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਚਿਤਰਦਿਆਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ:

ਖੂਬੁ ਤੇਰੀ ਪਗਰੀ ਮੀਠੇ ਤੇਰੇ ਬੋਲ॥
ਦ੍ਵਾਰਿਕਾ ਨਗਰੀ ਕਾਹੇ ਕੇ ਮਗੋਲ॥ (ਪੰਨਾ 727)

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਗ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮਹੱਤਵ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪੱਗ ਦੇ ਨਾਮ ‘ਸਾਬਤ ਸੂਰਤਿ’ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ ਵੀ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ ਸਮੇਤ ਸਾਬਤ-ਸੂਰਤ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿਰ ’ਤੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਹੈ:

ਨਾਪਾਕ ਪਾਕੁ ਕਰਿ ਹਦੂਰਿ ਹਦੀਸਾ ਸਾਬਤ ਸੂਰਤਿ ਦਸਤਾਰ ਸਿਰਾ॥ (ਪੰਨਾ 1084)

ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੀਸ ਉੱਤੇ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਈ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕੀਤੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਤਾਂ ਸਿਰ ’ਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵਰਗੀ ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵੀ ਪਹਿਨਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖਤ ਸਾਹਿਬ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ਾਹੀ ਠਾਠ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੀ ਦਰਬਾਰੀ ਢਾਡੀ ਭਾਈ ਅਬਦੁੱਲਾ ਜੀ ਤੇ ਭਾਈ ਨੱਥ ਮੱਲ ਜੀ ਆਪਣੀ ਇਕ ਵਾਰ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਗ ਦੀ ਤਾਰੀਫ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਕਟਕ ਸਿਪਾਹੀ ਨੀਲ ਨਲ ਮਾਰ ਦੁਸਟਾਂ ਕਰੇ ਤਗੀਰ ਜੀ।
ਪੱਗ ਤੇਰੀ, ਕੀ ਜਹਾਂਗੀਰ ਦੀ?

1699 ਈ: ਵਿਚ ਖਾਲਸੇ ਦੀ ਸਾਜਨਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਪੰਜ-ਕਕਾਰੀ ਰਹਿਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਪੰਜ ਕਕਾਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦਸਤਾਰ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਲਿਬਾਸ ਦਾ ਅਨਿੱਖੜਵਾਂ ਅੰਗ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਨਖਾਹਨਾਮੇ ਵਿਚ ਚੁਣ-ਚੁਣ ਕੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ ਹੈ:

ਕੰਘਾ ਦੋਨਉ ਵਕਤ ਕਰ ਪਾਗ ਚੁਨਹਿ ਕਰ ਬਾਂਧਈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਦਸਤਾਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਸ਼ਾਨ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਗਈ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਪੱਗਾਂ ਤੇ ਦਾਹੜੀਆਂ ਦੀ ਲਾਜ ਰੱਖਣ ਦੀ ਵੰਗਾਰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ:

ਛੇੜ ਬੁਰਛਿਆਂ ਦੀ ਸਾਡੇ ਪੇਸ਼ ਆਈ,
ਪੱਗਾਂ ਦਾਹੜੀਆਂ ਦੀ ਰੱਖੋ ਲਾਜ ਯਾਰੋ।
ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦਾ ਮਾਰ ਕੇ ਮਰੋ ਇਥੇ,
ਕਦੀ ਰਾਜ ਨਾ ਹੋਇ ਮੁਹਤਾਜ ਯਾਰੋ।

ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਪੱਗ ਦੀ ਥਾਂ ਹੈਲਮਟ ਪਹਿਨਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਪੱਗਾਂ ਨਾਲ ਕੈਜ਼ੂਅਲਟੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਦੇਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਫੌਜੀਆਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦਾ ਇਹ ਸੁਝਾਅ ਠੁਕਰਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਪੱਗ ਕਾਰਨ ਸਿਰ ’ਤੇ ਗੋਲੀ ਲੱਗ ਕੇ ਸਾਡੀ ਮ੍ਰਿਤੂ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਵਜ਼ਾਨਾ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਪੱਗਾਂ ਬੰਨ੍ਹਦੇ ਰਹੇ ਸਨ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਗ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਪੱਗ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸਮਝਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਕਵੀ ਲਾਲ ਚੰਦ ਫਲਕ ਦਾ ਇਹ ਗੀਤ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨ ’ਤੇ ਸੀ:-

ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਜੱਟਾ! ਪਗੜੀ ਸੰਭਾਲ ਓਇ!

ਅੱਜ ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਤੰਤਰਤਾ, ਮਾਨ-ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਹਾਸਲ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਸਾਡੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਪੱਗਾਂ ਲਾਹ ਕੇ ਰੱਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਸਿਰੋਂ ਸਫਾਚੱਟ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਰੂ ਰੁਝਾਨ ਫੌਜੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਬਹੁਤ ਵਧ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ। ਦਸਤਾਰ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲੋਂ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੀ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਦਸਤਾਰਾਂ ਦਾ ਘਟਣਾ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਲਈ ਗੰਭੀਰ ਖ਼ਤਰੇ ਦੀ ਘੰਟੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਲਈ ਇਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਅੰਗੇਰਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਫੌਜਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਲਾਗੂ ਸੀ। ਅੱਜ ਫੌਜੀਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪੱਖੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਖਰੀ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਿੱਛੇ ਜਿਹੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਵਿਚ ਤਿੰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਪੱਗਾਂ ਉਤਾਰੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਸ ਕਤਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਫਰਾਂਸ ਦੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹਣ ’ਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਈ ਗਈ ਹੈ।

ਦਸਤਾਰ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਪੰਥ ਲਈ ਅੱਜ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੁਣੌਤੀ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ, ਪੰਥ ਦੇ ਵਕਾਰ ਦਾ ਸੁਆਲ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਸੋਧਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਨਸ਼ਿਆਂ, ਮਾਦਾ-ਭਰੂਣ ਹੱਤਿਆ, ਦਾਜ-ਦਹੇਜ ਦੀ ਲਾਹਨਤ-ਪਤਿਤਪੁਣੇ ਦੇ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਵਿਰੁੱਧ ਅਤੇ ਦਸਤਾਰ ਦੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਸਨਮਾਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਵਿਚ ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ, ਸੰਪਰਦਾਵਾਂ, ਸੰਤਾਂ-ਮਹਾਂਪੁਰਸ਼ਾਂ, ਸਭਾ-ਸੁਸਾਇਟੀਆਂ, ਸਿੱਖ ਬੁੱਧੀਜੀਵੀਆਂ, ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਸਰਗਰਮ ਸਹਿਯੋਗ ਲੈਣਾ ਪਵੇਗਾ।