ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿੰਘਾਂ-ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਅਤੇ ਭੁਝੰਗੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਰਬੀਰਤਾ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਮਨਫ਼ੀ ਕਰ ਦੇਣ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਸਫਲਤਾ ਸਹਿਤ ਸੰਪੂਰਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਇਹ ਤੱਥ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਗੋਚਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਔਕੜ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਕਰ-ਏ-ਯੋਗ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਮਹਿਲਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਘਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸਮਕਾਲੀ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਸਿੱਖੀ ਅਸੂਲਾਂ ’ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਿੱਖ-ਆਦਰਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ ਗੌਰਵਮਈ ਪੂਰਨੇ ਪਾਏ ਹਨ। ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਵੀ ਕੋਈ ਅਤਿਕਥਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨੇ ਨਿਮਾਣੀ, ਨਿਤਾਣੀ, ਲਿਤਾੜੀ, ਅਬਲਾ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਸਬਲਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮਾਣ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਏ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੂਰਬੀਰਤਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਹਰ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੀ ਖਾਤਰ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਜੰਗਾਂ/ਯੁੱਧਾਂ ਵਿਚ ਜ਼ਿਕਰ-ਏ-ਯੋਗ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਹੈ ਸਗੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਮੁਹਾਜ਼ ’ਤੇ ਉਹ ਪੁਰਸ਼ ਦੇ ਮੋਢੇ ਨਾਲ ਮੋਢਾ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹੀ ਵੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਇੰਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਸਹਿਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਕਿਸੇ ਇਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਨਾ ਤਾਂ ਸਿਦਕ ਛੱਡਿਆ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਧਰਮ ਹਾਰਿਆ।

ਸਿਦਕਵਾਨ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਏਨੀਆਂ ਮਹਾਨ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਕਿ ਅੱਜ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਿਦਕਵਾਨ ਬੀਬੀਆਂ (ਸਿੰਘਣੀਆਂ) ਨੂੰ ਪੰਥ ਖਾਤਰ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਸਿੱਖ ਪੁਰਸ਼ਾਂ (ਸਿੰਘਾਂ) ਦੇ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ--- “ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘਾਂ ਸਿੰਘਣੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਹੇਤ ਸੀਸ ਦਿੱਤੇ... ਤਿੰਨਾਂ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦਾ ਧਿਆਨ ਧਰ ਕੇ ਖਾਲਸਾ ਜੀ! ਬੋਲੋ ਜੀ ਵਾਹਿਗੁਰੂ!” ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੀਆਂ ਬਹਾਦਰ ਪੁੱਤਰੀਆਂ ਨੇ ਪੰਥ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੌਰਾਨ ਨਾ ਕੇਵਲ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਬਲਕਿ ਘੱਲੂਘਾਰਿਆਂ, ਸਾਕਿਆਂ, ਮੋਰਚਿਆਂ ਸਮੇਂ ਵੀ ਵੱਧ-ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਸਿੰਘ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਆਦਿ ਵਿਚ ਰੂਪੋਸ਼ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਤੀਤ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸ ਵਕਤ ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ (ਪੰਥ ਦੇ ਵਾਰਸਾਂ) ਨੂੰ ਜੁਝਾਰੂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸੁਣਾ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਬਾਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾਦਾਇਕ ਰੋਲ ਵੀ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਨੇ ਨਭਾਇਆ ਹੈ।

ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਹਾਦਰ ਮਾਂਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਭਰਿਆ ਪਿਆ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਰਮ/ਕੌਮ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿ ਕੇ ਅੰਤਾਂ ਦੇ ਤਸੀਹੇ ਸਹਿੰਦਿਆਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦਿਆਂ ਦੇਖਿਆ ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਣ ਲਈ ਤੋਰਿਆ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਹੀਦ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀ ਦਾਦੀ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਅਨੇਕਾਂ ਹੀ ਹੋਰ ਸਿਦਕਵਾਨ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੀਰ ਮਨੂੰ ਦੀ ਕੈਦ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਭੁੱਖੇ ਬਾਲਾਂ ਦੇ ਟੋਟੇ ਕਰਵਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗ਼ਲਾਂ ਵਿਚ ਹਾਰ ਪੁਆਉਂਦਿਆਂ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ ਰਹਿੰਦਿਆਂ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨਦਿਆਂ ਸਿਦਕ ਦਾ ਪੱਲ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ।

ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਇਕ ਸਿੱਖ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਜੀ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਰਤਨ ਕੌਰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦੇ ਜੌਹਰ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮਿਸਾਲ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਬਹਾਦਰ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਮਾਂ ਹੈ ਜੋ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਆਸਤ ਚੰਬਾ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀ।

ਰਿਆਸਤ ਚੰਬਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਛੇਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਸੂਰਜਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਪੂਤ ਮਾਰੂਤ ਨੇ ਰੱਖੀ ਸੀ। ਜਦਕਿ ਚੰਬਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੰਨ 920 ਵਿਚ ਸਾਹਿਲ ਵਰਮਾ ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੇ ਵਸਾਇਆ। ਕੁਦਰਤੀ ਨਜ਼ਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਇਹ ਸ਼ਹਿਰ ਰਾਵੀ ਦਰਿਆ ਦੇ ਸੱਜੇ ਕੰਢੇ ’ਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ 900 ਮੀਟਰ ਦੀ ਉਚਾਈ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। 1690 ਈ: ਵਿਚ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਅਮਨ ਪਸੰਦ ਰਾਜਾ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਇਕ ਭਰਾ ਦੀ ਅਚਾਨਕ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਬੇਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬੇਟੀ ਬਣਾ ਲਿਆ। ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਵੱਡੀ ਹੋਣ ’ਤੇ ਰਾਜਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਸਤਾਉਣ ਲੱਗੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮ, ਹਿੰਦੂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕਰ ਕੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਾ ਆਪਣੇ ਹਰਮਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਜਦਕਿ ਰਾਜਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀ ਲੜਕੀ ਲਈ ਅਜਿਹੇ ਵਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮ ਭੈਅ ਖਾਂਦੇ ਹੋਣ।

ਨਾਹਨ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਘੇਰ ਕੇ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਜੇਤੂ ਮੁਹਿੰਮ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਈਨ ਮੰਨ ਗਏ। ਪਰ ਕਹਿਲੂਰ ਦਾ ਜ਼ਾਲਮ ਰਾਜਾ ਭੀਮ ਚੰਦ ਆਕੜ ਗਿਆ ਅਤੇ ਈਨ ਮੰਨਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋ ਗਿਆ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਕਹਿਲੂਰ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੰਗ ਦੌਰਾਨ ਭੀਮ ਚੰਦ ਹਾਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣ ਲਈ ਮਜ਼ਬੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦਾ ਅਸਰ ਇਹ ਹੋਇਆ ਕਿ ਬਾਕੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਵੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਾਨੇ ਭੇਜ ਸਮਝੌਤਾ ਕਰ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆ ਗਏ।

ਚੰਬੇ ਦਾ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਲਗਾਤਾਰ ਜਿੱਤਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਦਾਮਾਦ ਨਜ਼ਰ ਆਇਆ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਸੁਲ੍ਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਵਜੋਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਮੰਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਆਪਣੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਵਿਆਹ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜਾ ਉਸ ਤੋਂ ਡਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਲਚ ਵਜੋਂ ਅਜਿਹੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕਰੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਦਲੇਰੀ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਿਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਸਦਾ ਪਿਤਾ ਕਿਸੇ ਡਰ ਜਾਂ ਦਬਾਅ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਾਦੀ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਫੈਸਲਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਜ਼ਿੱਦ ਕਰਨ ’ਤੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਪਰੋਕਤ ਮਾਮਲਾ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਅੱਗੇ ਰੱਖਿਆ। ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਨੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਚੰਬਾ ਨਾਲ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹ ਕਿਸੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਉਸ ਵਕਤ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਨੇ ਆਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਉਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨੇ ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਅਣਖ ਅਤੇ ਬੀਰਤਾ ਦੇਖ ਕੇ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸਾਥਣ ਬਣ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਉੱਪਰ ਲੱਗੇ ਧੋਖੇ ਦਾ ਦਾਗ ਵੀ ਉਤਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਣ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਆਨ-ਸ਼ਾਨ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਵੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਂ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਤਸੱਲੀ ਕਰ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਕਿ ਇਸ ਵਿਆਹ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਦਬਾਅ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਵਿਆਹ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਨਾਲ ਪੂਰਨ ਗੁਰਸਿੱਖ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਵਿਆਹ ਉਪਰੰਤ ਚੰਬੇ ਦੀ ਇਸ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਮਤਿ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਡਾ. ਹਰਬੰਸ ਸਿੰਘ ਚਾਵਲਾ ਨੇ ਇਸ ਬੀਬੀ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਕੁਝ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਅਨੂਪ ਕੌਰ ਵੀ ਲਿਖਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨੂੰ ਚੰਬੇ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੇ ਖ਼ਾਨਦਾਨ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਮਾਤਾ ਜੋਗਿੰਦਰ ਕੌਰ, ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਾਲੇ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਉਦੈ ਸਿੰਘ ਦੀ ਭਤੀਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

ਹੁਣ ਤਕ ਤਕਰੀਬਨ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿਚ ਆ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਦਿੱਲੀ ਦਰਬਾਰ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਤੋਂ ਭੈਅ ਖਾਂਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਪਹਾੜੀ ਰਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰੀ ਬਣਨ ਪਿੱਛੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਈਰਖਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਦਰਿਆ ਚਨਾਬ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਜੰਮੂ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਿਆਸੀ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਜਾ ਕੇ ਰਹਿਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਲੱਗਭਗ ਢਾਈ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਰੱਖੀ। ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਲੈ ਲਏ। ਡੇਰੇ ਦੀ ਸਾਫ-ਸਫਾਈ ਅਤੇ ਲੰਗਰ ਦਾ ਆਦਿ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਆਪਣੇ ਹੱਥੀਂ ਸੁਚਾਰੂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕਰਦੇ। ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਖੁਰਾਕ ਆਦਿ ਦਾ ਪੂਰਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੀ। ਉਹ ਜਾਣਦੀ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਕਦੀ ਵੀ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਿਰੱੁਧ ਜੰਗ ਆਦਿ ਲਈ ਇਲਾਕੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਧਰ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਧਰੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਵੱਲੋਂ ਬਾਗੀ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਸੂਹ ਮਿਲਦੀ, ਆਪ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਫਤਿਹ ਦਾ ਡੰਕਾ ਵਜਾ ਜਿੱਤੇ ਹੋਏ ਇਲਾਕੇ ਮੋਹਤਬਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਖ਼ੁਦ ਅਮਨ-ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਲਈ ਵਾਪਸ ਡੇਰੇ ਆ ਜਾਂਦੇ। ਅੱਜ ਇਸ ਪਿੰਡ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਹੀ ਸਰਕਾਰੀ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੂੰ ਸੋਧਦੇ ਵੇਖ, ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਸੂਰਮਗਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਜ਼ਾਲਮ ਮੁਗ਼ਲ ਫੌਜ ਨੂੰ ਸੋਧਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਸਿੱਖੀ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਸਕੇ। ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਬੰਦਈ ਰਤਨ ਦੀ ਲਿਖਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇੱਥੇ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ 12 ਮਈ, ਸੰਨ 1712 ਈਸਵੀ ਦੇ ਦਿਨ 10 ਵਜੇ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਘਰ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਪੁੱਤਰ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਜਨਮ ਦਸੰਬਰ ਦੇ ਅਖੀਰ 1711 ਵਿਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਨਿਰਭੈਤਾ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖ ਵਿਚ ਹੀ ਮਿਲ ਗਈ ਸੀ। ਜਿੱਥੇ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਹਾਦਰੀ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਉੱਥੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਜਦੋਂ ਵੀ ਜੰਗਾਂ ਤੋਂ ਫਤਿਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਡੱਟਣ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤ ਪੈਣ ’ਤੇ ਪੰਥ ਲਈ ਕੁਰਬਾਨੀ ਕਰਨ ਦੀ ਅਸੀਸ ਦਿੰਦੇ। ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦਾ ਦੂਸਰਾ ਵਿਆਹ ਭਾਈ ਸ਼ਿਵਰਾਮ ਦੀ ਸਪੁੱਤਰੀ ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਦਿਲ ਨਾਲ ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਕੀਤਾ। ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨੂੰ ਡੇਰੇ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਭੈਣਾਂ ਵਾਂਗ ਪਿਆਰ-ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਡੇਰੇ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਹੁਣ ਤਕ ਬਹਾਦਰਸ਼ਾਹ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਉਪਰੰਤ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਤਖ਼ਤ ਉੱਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਝਗੜਾ ਵੱਧ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਮੌਕਾ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਪਹਾੜਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਰੁਖ਼ ਕਰ ਲਿਆ। ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨੇ ਵੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਸਮਝਾਉਣ ’ਤੇ ਕਿ ਜੰਗਾਂ- ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਬਿਖੜੇ ਪੈਂਡਿਆਂ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਜੀ, ਜੋ ਕਿ ਇਸ ਵਕਤ ਗਰਭਵਤੀ ਸਨ, ਦਾ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਿੱਖਾਂ ਪਾਸ ਰਹਿਣ। ਬੀਬੀ ਸਾਹਿਬ ਕੌਰ ਨੇ ਆਗਿਆ ਦਾ ਇੰਨ-ਬਿੰਨ ਪਾਲਣ ਕੀਤਾ। ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇਸ ਬਿਖੜੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦਾ ਬਹਾਦਰੀ ਨਾਲ ਸਾਥ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੋ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਮਹਿੰਮ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਚੰਬੇ ਤੋਂ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵੱਲ ਕੂਚ ਕਰਦਿਆਂ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਬਟਾਲਾ ਅਤੇ ਕਲਾਨੌਰ ਨੂੰ ਖਾਲਸਈ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਕਲਾਨੌਰ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਯਾਦਗਾਰ ਵਜੋਂ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

ਉਧਰ ਬਹਾਦਰਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਜਹਾਨਦਾਰ ਸ਼ਾਹ ਤਖ਼ਤ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰੰਤੂ ਉਹ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਰ ਟਿਕ ਨਾ ਸਕਿਆ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਉਸ ਨੂੰ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕਰ ਆਪ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਣ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੀਆਂ ਜਿੱਤਾਂ ਤੋਂ ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਖੁਰਾਖੋਜ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦਾ ਕਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਕਮਾਨ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਹਾਦਰ ਜਰਨੈਲ ਅਬਦੁੱਸ ਸਮੁੱਦ ਖਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਸ ਤਹਿਤ ਅਬਦੁੱਸ ਸਮੁੱਦ ਖਾਂ ਨੇ ਭਾਰੀ ਫੌਜ ਤਿਆਰ ਕਰ 1715 ਈ: ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਪਿੰਡ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿਖੇ ਠਹਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲਾਇਕ ਕੋਈ ਕਿਲ੍ਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਈ ਦੁਨੀ ਚੰਦ ਦੀ ਹਵੇਲੀ ਨੂੰ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਦਿਆਂ ਉੱਥੇ ਟਿਕਾਅ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਉਹ ਕਈ ਮਹੀਨਿਆਂ ਤਕ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀ ਫੌਜ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਮਾਲ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਿਖਾਉਂਦਿਆਂ ਪੂਰੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਆਪ ਜੀ ਦਾ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਜ਼ਰਾ ਵੀ ਨਾ ਡੋਲ੍ਹੇ। ਗੜ੍ਹੀ ਦੁਆਲੇ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਲੰਬਾ ਚੱਲਣ ਕਾਰਨ, ਹੁਣ ਤਕ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿਚ ਅਨਾਜ ਦਾ ਇਕ ਦਾਣਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਬਾਹਰੋਂ ਵੀ ਅੰਨ- ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਜੁਗਾੜ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਭੁੱਖ ਕਾਰਨ ਜਿੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜਾਨਵਰ ਮਾਰੇ ਗਏ, ਉੱਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੰਘ ਵੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਜੀ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਉਬਾਲ-ਉਬਾਲ ਕੇ ਬਿਨਾ ਲੂਣ ਦੇ ਹੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਛਕਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਪੱਤੇ ਵੀ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਗਏ ਤਾਂ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਛਿੱਲਾਂ ਦੀ ਵਾਰੀ ਆ ਗਈ।

ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਬਾਕੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੁੱਖੇ-ਭਾਣੇ ਰਹਿ ਸਬਰ ਤੇ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਰਜ਼ਾ ਵਿਚ ਰਾਜ਼ੀ ਰਹਿੰਦੇ। ਇਸ ਅੱਤ ਦੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਘੜੀ ਵਿਚ ਉਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਸਨ। ਭੁੱਖੇ ਰਹਿ-ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਚਰਬੀ ਢੱਲ ਗਈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਹੱਡੀਆਂ ਦੇ ਪਿੰਜਰ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿ ਗਏ। ਵੈਰੀ ਦਲ ਦਾ ਹੌਸਲਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਪੈ ਰਿਹਾ ਕਿ ਭੁੱਖੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੰਘ ਲੱਗਭਗ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਤਕ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਂਦੇ ਰਹੇ। ‘ਇਬਾਰਤ ਨਾਮਾ’ ਦੇ ਲੇਖਕ ਮੁਹੰਮਦ ਹਾਰੀਸੀ ਜੋ ਕਿ ਮੌਕੇ ਦਾ ਗਵਾਹ ਸੀ, ਵੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦਾ ਹੈ, “ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਬਹਾਦਰੀ ਅਤੇ ਦਲੇਰੀ ਭਰੇ ਕਾਰਨਾਮੇ ਹੈਰਾਨਕੁੰਨ ਸਨ.. ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇਤਨਾ ਭੈਅ ਤੇ ਸਹਿਮ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਰਨੈਲ (ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ) ਤੋਂ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਦੇ ਕਮਾਂਡਰ ਇਤਨਾ ਡਰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦੁਆ ਕਰਦੇ ਕਿ ਖ਼ੁਦਾ ਕੋਈ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਢੋਅ ਢੁਕਾਏ ਕਿ ਬੰਦਾ ਗੜ੍ਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਕੇ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ।”

ਅੰਤ ਦਸੰਬਰ 1715 ਨੂੰ ਗੜ੍ਹੀ ’ਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਫੌਜ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ, ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ 200 ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਜਲੂਸ ਦੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਲਾਹੌਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦਿੱਲੀ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿੰਜਰੇ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਦੋ-ਦੋ ਕਰਕੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਪਿੱਠਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਊਠਾਂ ਉੱਤੇ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਬਾਲਕ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬੇਖੌਫ ਹੋ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ ਵਿਚ ਮਗਨ ਸੀ।
ਇਹ ਜਲੂਸ ਫਰਵਰੀ 1716 ਈ: ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਨੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਬਾਬਾ ਬਾਜ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਫਤਿਹ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਆਲੀ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਮਾਲੀ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਪੋਲੀਆ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਕਤਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕੋਤਵਾਲ ਸਰਬਰਾਹ ਖਾਨ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੀ ਸੁਪਤਨੀ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਅਤੇ ਬੇਟੇ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਇਆ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਜਨਾਨਖਾਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਦਰਬਾਰ ਖਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ।

ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਦੇ ਸੁਹੱਪਣ ਉੱਤੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਨੇ ਮਾੜੀ ਨੀਅਤ ਰੱਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਮੁਹੱਈਆ ਕਰਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਬਣ ਜਾਣ ਲਈ ਪੇ੍ਰਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਪਰ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਕਲਗੀਧਰ ਪਿਤਾ ਦੀ ਸਿੱਖ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਰਗੇ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿੰਘਣੀ ਸੀ, ਕਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਾਲਚਾਂ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦਾ ਹੀ ਲਾਲਚ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਰਾਜ-ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਸ਼ਹਿਜ਼ਾਦੀ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਜੁਝਾਰੂ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਹੀ ਕਿਉਂ ਕਰਵਾਉਂਦੀ। ਉਹ ਤਾਂ ਸਗੋਂ ਉਪਰੋਕਤ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਦਾ ਆਪਣੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਤਿਆਗ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਰਾਜ ਮਹੱਲ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ ਰਿਆਸੀ ਦਾ ਡੇਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਵਿਖੇ ਮੁਗ਼ਲ ਹਾਕਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਜੰਗ ਵਿਚ ਕੁਰਬਾਣ ਹੋਣ ਲਈ ਆਈ ਸੀ। ਜਿਸ ਸਿਦਕੀ ਬੀਬੀ ਨੇ ਅੱਠ ਮਹੀਨੇ ਭੁੱਖੇ- ਭਾਣੇ ਰਹਿ ਮੁਗ਼ਲਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਾਲਮ ਫੌਜਾਂ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਨੰਦਮਈ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਹਰਮ ਦੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ’ਤੇ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਡੁੱਲ ਸਕਦੀ ਸੀ? ਜਦੋਂ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹੀਲੇ-ਵਸੀਲੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਡਰਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈਆਂ ਜਾਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਪਰ ਸਿੱਖੀ ਸਿਦਕ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣ-ਸੁਣ ਕੇ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਹੋਰ ਵੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਮੁਗ਼ਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੀਆਂ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਫਰਤ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਈ।

ਸਮਕਾਲੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਇਸ ਗੱਲ ਦੇ ਗਵਾਹ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਵੀ ਲਾਲਚ ਵੱਸ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਡੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਹੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਬੜੇ ਹੀ ਹੌਸਲੇ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਮੌਤ ਕਬੂਲ ਕੀਤੀ। ਸ੍ਰੋਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੌ ਸਿੰਘ ਸ਼ਹੀਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਜੂਨ 1716 ਈ: ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕਤਲ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਫਿਰ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨੂੰ ਡਰਾ-ਧਮਕਾ ਕੇ ਧਰਮ ਪਰਵਰਤਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਉਸ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਧਮਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਨਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਬਾਕੀ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਵੀ ਕੋਹ-ਕੋਹ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ। ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਯਕੀਨ ਸੀ, ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਾਸੂਮ ਬਾਲਕ ਬਾਬਾ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਵਿਚ ਹੀ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਸੁਣਾ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਲਈ ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘਣੀ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਕਿ, “ਮੈਂ ਹੁਣ ਤਕ ਸਿੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇਖ ਚੁੱਕੀ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਪਿਆਰਾ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲਾਲਚ ਜਾਂ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆ ਕੇ ਧਰਮ ਬਦਲਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇ ਲਈ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਕੇ ਨਿਭਾਉਣਾ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ!”

ਮੁਹੰਮਦ ਸੂਫੀ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਫਿਰ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਬੰਦੇ ਇਕ ਝੂਠੀ ਕਹਾਣੀ ਘੜ ਕੇ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਕਿਹਾ ਕਿ, “ਤੇਰੇ ਪਤੀ ਨੇ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਵੀ ਇਸਲਾਮ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲੈ।” ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨੇ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ, “ਸਭ ਕੂੜ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਿੱਖ ਸਿਰ ਤਾਂ ਕਟਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਧਰਮ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਪਾਸ ਲੈ ਜਾ!”

ਕੋਈ ਵਾਹ ਨਾ ਚੱਲਦੀ ਦੇਖ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਕੋਲੋਂ ਖੋਹ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦੇਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

11 ਹਾੜ 1773 ਬਿਕ੍ਰਮੀ (9 ਜੂਨ 1716 ਈ:) ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ’ਤੇ ਜਕੜ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਕੀ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਲ੍ਹੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਲਿਆ ਕੇ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਘੁੰਮਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਮਹਿਰੋਲੀ ਵਿਖੇ ਕੁਤਬ ਮੀਨਾਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਖਵਾਜ਼ਾ ਕੁਤਬਦੀਨ ਬਖ਼ਤਿਆਰ ਕਾਕੀ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਕੋਲ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਹਾਥੀ ਤੋਂ ਉਤਾਰ ਕੇ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਲਕ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਆਪ ਜੀ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬੈਠਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਚੁਣਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਪਰ ਹਰ ਇਕ ਸਿੰਘ ਨੇ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਮੌਤ ਉੱਤੇ ਸਿੱਖੀ ਨੂੰ ਚੁਣਦਿਆਂ ਹੱਸ-ਹੱਸ ਕੇ ਤਸੀਹੇ ਝੱਲਦਿਆਂ ਸ਼ਹੀਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਸ਼ਹੀਦ ਹੋਏ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਨੇਜ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਟੰਗ ਕੇ ਮੁਗ਼ਲ ਸਿਪਾਹੀ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਮੌਤ ਜਾਂ ਇਸਲਾਮ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਨੂੰ ਚੁਨਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵੱਲੋਂ ਮੌਤ ਚੁਣੇ ਜਾਣ ’ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬੈਠੇ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਛੁਰੀਆਂ ਨਾਲ ਕੋਹ-ਕੋਹ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਕਲੇਜਾ ਕੱਢ ਕੇ ਪਿਤਾ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਤੁੰਨਿਆ ਗਿਆ। ਜ਼ੁਲਮ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈਪੁਣੇ ਦੀ ਇਸ ਹੱਦ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿਦਕੀ ਸਿੰਘ ਨੇ ਅਡੋਲ ਚਿੱਤ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਉਚਾਰਦਿਆਂ ਸਹਾਰ ਲਿਆ। ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜ਼ਾਲਮਾਂ ਨੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਇੰਤਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਗਰਮ ਜੰਬੂਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਾਸ ਦੀਆਂ ਬੋਟੀਆਂ ਤੋੜਦਿਆਂ, ਛੁਰੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕੱਢ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਸੈਰੂਲ ਮੁਤਖ਼ਾਰੀਨ ਲਿਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬੰਦੇ ਨੇ ਇਹ ਤਸੀਹੇ ਬੜੇ ਜਿਗਰੇ ਨਾਲ ਸਹੇ।

ਬਾਲਕ ਅਜੈ ਸਿੰਘ ਦਾ ਕੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਿਰ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਉਸ ’ਤੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਫਿਰ ਤੋਂ ਦਬਾਅ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਜਿਸ ਨੇ ਬੜੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪਤੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸੈਂਕੜੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਬੇਖ਼ੌਫ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਲਈ ਸ਼ਹੀਦ ਹੁੰਦੇ ਸੁਣੇ ਸਨ, ਭਲਾ ਉਹ ਕਦੋਂ ਆਪਣੇ ਇਰਾਦੇ ਤੋਂ ਥਿੜਕਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘਣੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਭਾਣੇ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਕਰਕੇ ਮੰਨਦੀ ਹੋਈ ਆਪਣੇ ਸਿਦਕ ’ਤੇ ਡਟ ਕੇ ਪਹਿਰਾ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ।

ਜੋਧਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਅਜੀਤ ਸਿਹੁੰ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਇੰਦਰਾ ਨਾਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ਨੇ ਜਬਰਦਸਤੀ ਉਸ ਦੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਸ਼ਾਦੀ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲਾਲ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਿ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਵੀ ਕੈਦ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਅਜੀਤ ਸਿਹੁੰ ਨੇ ਜੈਪੁਰ ਦੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸਿਹੁੰ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਿ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਇੰਦਰਾ ਦੀ ਕਦੇ ਮੰਗਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਦਿਨ ਮੌਕਾ ਤਾੜ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਫਰੁੱਖ਼ਸੀਅਰ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਅਚਾਨਕ ਹੋਏ ਹਮਲੇ ਦੌਰਾਨ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਸਾਥੀ ਭੱਜ ਨਿਕਲੇ। ਇਸ ਹਫੜਾ-ਦਫੜੀ ਵਿਚ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਵੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਇੰਦਰਾ ਨਾਲ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋ ਕਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਈ। ਇਸ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਇਕ ਮੁਗਲ਼ ਸਿਪਾਹੀ ਦੁਆਰਾ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਉੱਤੇ ਕੀਤੇ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਵਾਰ ਨਾਲ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਸਿੱਖੀ ਧਰਮ ਨੂੰ ਅੰਗ-ਸੰਗ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦਾ ਜਾਮ ਪੀ ਗਈ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਨੇ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨਾਲ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨਾਲ ਵੀ ਇਨਸਾਫ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਵਾਂਗ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਸਹੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਿਆ। ਅੱਜ ਲੋੜ ਹੈ ਬੀਬੀ ਸੁਸ਼ੀਲ ਕੌਰ ਦੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਭਰੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਜੱਗ-ਜ਼ਾਹਿਰ ਕਰਨ ਦੀ।

ਸ੍ਰੋਤ ਪੁਸਤਕਾਂ

1. ਤੂੰ ਸਤਵੰਤੀ ਤੂੰ ਪਰਧਾਨ- ਡਾ. ਮਹਿੰਦਰ ਕੌਰ ਗਿੱਲ
2. ਮਹਾਨ ਸਿੱਖ ਇਸਤਰੀਆਂ- ਡਾ. ਰਾਜਿੰਦਰ ਕੌਰ
3. ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼- ਸਿਮਰਜੀਤ ਸਿੰਘ
4. ਲਾਲ ਕਿਲੇ ਦੀ ਕੈਦਣ- ਗਿਆਨੀ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਿੰਘ