ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਜ਼ਿਹਲਮ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਦਾਦਨ ਖਾਂ ਵਿਚ ਪਿੰਡ ਹਰਨਪੁਰ ਸੋਢੀਆਂ ਹੈ। ਇਸ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ (ਸੋਢੀ) ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਕਥਾ- ਵਾਚਕ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੀ। ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਪ੍ਰਸਤ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਇਕ ਧੀ ਬੀਬੀ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ-ਪੋਸ਼ਣ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦਿਲੀ ਤਮੰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੜ੍ਹ-ਲਿਖ ਕੇ ਵੱਡਾ ਅਫਸਰ ਬਣੇ। ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਹਰ ਹੀਲੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਕਿਸੇ ਦਿਨ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫਸਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵਰਤ ਸਕੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਜ਼ੋਰਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਸ. ਸੁਖਦੇਵ ਸਿੰਘ ਅੰਗਰੇਜ਼-ਪ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਲੱਗਦੀ ਵਾਹ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਬਾਰੇ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਹੀ ਬੋਲਦਾ। ਬੱਚੇ ਵੀ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਨੇਹਮਈ ਵਿਵਹਾਰ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਜਿੱਥੇ ਭਲੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਖੇ ਜਾ ਕੇ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚਲੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਕੋਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੋਵਾਂ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗੂੜ੍ਹਾ ਸਨੇਹ ਸੀ। ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਕੂਲੋਂ ਘਰ ਆ ਕੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਮਦਦ ਵੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਸਕੂਲ ਨਾ ਜਾ ਕੇ ਵੀ ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਪੂਰੇ ਜੋਸ਼ ਨਾਲ ਸਰਗਰਮ ਸੀ।

ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਵਿਚ ‘ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ’ ਦੀ ਇਕ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਜੋ ਕਿ ਲੁਧਿਆਣਾ-ਪੱਖੋਵਾਲ ਸੜਕ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਪਿੰਡ ‘ਸਰਾਭਾ’ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਜੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹੀ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਿਹਾਂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਦਾਦੇ ਸ. ਬਦਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਹੇਠ ਸਕੂਲੀ ਵਿੱਦਿਆ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਕੂਲ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੇ ਉੜੀਸਾ ਵਿਖੇ ਚਾਚੇ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਉੜੀਸਾ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਨੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਦੇ ਦਿਲ ਨੂੰ ਟੁੰਭਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਹੀ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਹਿੰਦੀ, ਉਰਦੂ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮੁਹਾਰਤ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ। ਦਸਵੀਂ ਪਾਸ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਸਰਾਭੇ ਨੂੰ ਉਚੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਸੰਨ 1912 ਈ: ਵਿਚ ਬਰਕਲੇ ਵਿਖੇ ਕੈਲੀਫੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਰਸਾਇਣ ਵਿਗਿਆਨ ਦੀ ਉੱਚ-ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਦਾਖਲਾ ਲੈ ਲਿਆ।

ਸੰਨ 1913 ਈ: ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਹੀ ਆਪ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਪ੍ਰੈੱਸ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਜਿਸ ਪਰਚੇ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਆਪ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ ਉਸ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਮ ‘ਹਿੰਦ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਪੈਸਿਫ਼ਿਕ ਕੋਸਟ’ ਸੀ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ‘ਗ਼ਦਰ’ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਚਾ ਉਰਦੂ ਵਿਚ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਪੰਜਾਬੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਨ 8 ਦਸੰਬਰ, 1913 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਛਪਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬੀ ਪਰਚੇ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਵੱਲੋਂ ਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਆਪ ਇਸ ਵਿਚ ਜੋਸ਼ੀਲੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖ ਕੇ ਛਾਪਣ ਲੱਗੇ। ਵਿਸ਼ਵ-ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਪ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਪਰਤਨਾ ਪਿਆ। ਆਪ 15 ਸਤੰਬਰ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ ਵੀ ਆਪ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 10 ਫਰਵਰੀ, 1914 ਈ: ਨੂੰ ‘ਗ਼ਦਰ’ ਪਰਚੇ ਵਿਚ ਇਕ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਛਾਪਿਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਦੀ ਇਬਰਤ ਸੀ- “ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ-ਨਿਡਰ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਦੀ, ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਮਚਾਉਣ ਵਾਸਤੇ। ਤਨਖਾਹ-ਮੌਤ ਇਨਾਮ-ਸ਼ਹੀਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ-ਆਜ਼ਾਦੀ ਮੁਕਾਮ-ਮੈਦਾਨ-ਏ-ਜੰਗ-ਹਿੰਦੋਸਤਾਨ।”

ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਲੜਾਈ ਲਈ ਚੰਗੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਸਿਖਲਾਈ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਅਜ਼ਾਦੀ ਘੁਲਾਟੀਆਂ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕਾ ਸਥਿਤ ਕਈ ਕੇਂਦਰਾਂ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਵੀ ਹਵਾਈ ਜਹਾਜ਼ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲੈਣ ਲਈ ਨਿਊਯਾਰਕ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਜੀ ਨੇ ਨੇ 6 ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਸਿਰਫ 4 ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ। ਗ਼ਦਰ ਦੀਆਂ ਇਹ ਤਿਆਰੀਆਂ ਚੱਲ ਹੀ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਕਿ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰ ਗਈ।

16-17 ਅਕਤੂਬਰ, 1914 ਈ: ਵਿਚ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਨਾਨਕ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਚ ਫੈਸਲੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕਿ:

-ਸੁਦੇਸ਼ ਪਰਤਣ ਵਾਲੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸੂਚੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।

-ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਫੰਡ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਇਕੱਠੇ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

-ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ ਫੌਜੀ ਛਾਉਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਦੀ ਤਾਰੀਖ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਦੇਸ਼ ਛੱਡ ਜਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋ ਜਾਣ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਭਲੋਵਾਲ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੜਾ ਰਹੇ ਮਾਸਟਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮ ਵਿਚ ਦਿਲਚਸਪੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਭਲੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ/ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਮਨਾਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਮਾਸਟਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਕੋਲ ‘ਗ਼ਦਰ’ ਅਖਬਾਰ ਆਉਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਕੂਲ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਤੋਂ ਲੁੱਕ-ਛਿੱਪ ਕੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਗੱਲਾਂ ਕਰ ਆਪਣੀ ਜਗਿਆਸਾ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਹਿਤ ਹੀ ਸ. ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ, ਮਾਸਟਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਤੋਂ ‘ਗ਼ਦਰ’ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮੰਗ ਕੇ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਪੜ੍ਹਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਅਖਬਾਰ ਉਹ ਆਪ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਉੱਥੇ ਆਪਣੀ ਭੈਣ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਵੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਬਾਰੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਚੇਟਕ ਲੱਗ ਗਈ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਨ ਕਾਰਨ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਦਲੇਰੀ ਆ ਗਈ। ਉਹ ਘਰ ਵਿਚ ਹੀ ਕਮਰੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਬੰਦ ਕਰ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਾਅ ਨਾਲ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪੜ੍ਹਦੀ। ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਆਦਿ ਯਾਦ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ-ਕਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗੁਣਗੁਣਾਉਂਦੀ ਰਹਿੰਦੀ, ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦੋਵੇਂ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ ਕਿ ਕਿਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਸ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦਾ ਪਤਾ ਨਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਣ।

ਇਕ ਦਿਨ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੇ ਭਲੋਵਾਲ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਮਾਸਟਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਆਉਣ ਦਾ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਭੈਣ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਦੀ ਦਿਲਚਸਪੀ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਨੂੰ ਸਾਖ਼ਸ਼ਾਤ ਸਾਹਮਣੇ ਦੇਖ ਕੇ ਦੋਨਾਂ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕੋਈ ਟਿਕਾਣਾ ਨਾ ਰਿਹਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਦਰਸ਼ਕ ਰੋਲ ਮਾਡਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਸੀ। ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਦੇ ਨਾਲ ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਸਨ। ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਨੇ ਬੀਬੀ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਕੰਮ ਸੌਂਪਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਉਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਬੀਬੀ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਨਾਨਕੇ ਪਿੰਡ ਢੁਡਿਆਲ ਵਿਖੇ ਡਾ. ਮਥੁਰਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਅਸਲੇ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਕੇਵਲ ਉਸ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਅਸਲਾ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਦੱਸੇ ਪਤੇ ’ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨੇਪਰੇ ਚਾੜ੍ਹਨ ਲਈ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਨੇ ਬੀਬੀ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਨੂੰ ਇਕ ਪਿਸਤੌਲ ਤੇ ਕੁਝ ਕਾਰਤੂਸ ਵੀ ਦਿੱਤੇ। ਉਪਰੰਤ ਦੋਵੇਂ ਭੈਣ-ਭਰਾ ਇਜਾਜ਼ਤ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਹਰਨਪੁਰ ਆ ਗਏ। ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੇ ਅਸਲਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੂੰ ਰਸਾਲਦਾਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ। ਮਾਸਟਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਰਸਾਲਦਾਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਅਰਦਲੀ ਸ. ਬੂੜ ਸਿੰਘ ਰਾਹੀਂ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਭਰੋਸਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਅਸਲਾ ਲੈ ਜਾਵੇ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਮਾਸਟਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਘਰ ਆ ਕੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸੀ। ਪਰੰਤੂ ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੀ ਮਾਸਟਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਕੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨੂੰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਹੱਥਕੜ੍ਹੀਆਂ ਵਿਚ ਜਕੜ ਗ੍ਰਿਫਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉਪਰੰਤ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਨਾਅਰੇ ਲਗਾਏ। ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਤੋਂ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਹੀ ਮਾਸਟਰ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਹਰਨਪੁਰ ਸੋਢੀਆਂ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਦੋਵੇਂ ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਢੁਡਿਆਲ ਨਾ ਜਾਣ ਦੀ ਤਾਕੀਦ ਕੀਤੀ। ਮਾਸਟਰ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਰਾਭਾ ਸੰਕੇਤਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਚ ਸਮਝਾ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਨਾਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹੋ ਕਿ ਨਾਨਕੇ ਨਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸ. ਗੁਰਦਰਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਲਈ ਸੁਨੇਹਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਹੈੱਡਕੁਆਰਟਰ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਕੰਮ ਸੰਭਾਲੇ।

ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗਾਵਤ ਦਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਿਸ ਤਹਿਤ 13 ਸਤੰਬਰ 1915 ਈ: ਨੂੰ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਹੋਰ ਛੇ ਸਾਥੀਆਂ - ਸ਼੍ਰੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ, ਸ. ਬਖਸ਼ੀਸ਼ ਸਿੰਘ, ਸ. ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ ਗਿਲਵਾਲੀ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ), ਸ. ਸੁਰਾਇਣ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਸਿਆਲਕੋਟੀ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 15 ਨਵੰਬਰ, 1915 ਈ: ਨੂੰ ਬੀਬੀ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀਲਾ-ਵਸੀਲਾ ਕਰ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਜਿੱਥੇ ਸਰਾਭਾ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਛਣ ’ਤੇ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸਰਾਭੇ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਲਈ ਇਜਾਜ਼ਤ ਕਿਵੇਂ ਮਿਲੀ? ਬੀਬੀ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਦੇ ਦਰੋਗੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਹਿਚਾਣ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਰਵਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਂ ਰਹਿੰਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਹੀ ਬਸਰ ਕਰਾਂਗੀ। ਮੇਰੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਜੋ ਲਾਲ ਸ਼ਾਲ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਹੀ ਲਾਲ ਸਾਲੂ ਸਮਝ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿਓ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਲਾਜ ਰੱਖ ਲਓ। ਲੰਬੀ ਜਦੋ-ਜਹਿਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭੇ ਨੇ ਹਾਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਖਤਮ ਹੋਣ ’ਤੇ ਵਿਛੜਣ ਲੱਗਿਆਂ ਬੀਬੀ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਨੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਕਿਹਾ, “ਦੇਖਣਾ ਫਾਂਸੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤੇ ’ਤੇ ਡੋਲ ਨਾ ਜਾਣਾ ਮੇਰੇ ਸਿਰਤਾਜ!”

16 ਨਵੰਬਰ 1915 ਈ: ਨੂੰ ਸਵੇਰੇ 20 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਫਾਂਸੀ ਲਗਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਇਕ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ‘ਗ਼ਦਰ’ ਪਰਚੇ ਲਈ ਇਕ ਕਵਿਤਾ ਲਿਖੀ-

ਦੇਸ਼ ਵਾਸੀਓ ਰੱਖਣਾ ਯਾਦ ਸਾਨੂੰ,
ਕਿਤੇ ਦਿਲਾਂ ’ਚੋਂ ਨਾ ਭੁਲਾ ਜਾਣਾ।
ਖਾਤਰ ਵਤਨ ਲਈ ਹੀ ਲਗੇ ਹਾਂ ਚੜਨ ਫਾਂਸੀ
ਸਾਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਨਾ ਘਬਰਾ ਜਾਣਾ।

ਉਧਰ ਉਸੇ ਹੀ ਦਿਨ 16 ਨਵੰਬਰ 1915 ਈ: ਨੂੰ ਬੀਬੀ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਪਿੰਡ ਭਲੋਵਾਲ ਦੇ ਚੱਕ ਨੰਬਰ 5 ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਫਾਰਮ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ। ਉਸ ਨੇ ਜਾਂਦੀ ਨੇ ਹੀ ਰਸਾਲਦਾਰ ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਹਿੱਕ ਵਿਚ ਗੋਲੀਆਂ ਮਾਰ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਹੈ ਗ਼ਦਾਰਾ ਤੇਰੇ ਤਿੰਨ ਮੁਰੱਬਿਆਂ ਦਾ ਇਨਾਮ!” ਉਪਰੰਤ ਬੀਬੀ ਰਘਬੀਰ ਕੌਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਨਪਟੀ ’ਤੇ ਪਿਸਤੌਲ ਰੱਖ ਕੇ ਇਕ ਗੋਲੀ ਚਲਾਈ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪਰਵਾਨਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਸਦਾ ਲਈ ਰੋਸ਼ਨ ਕਰ ਗਈ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਸ਼ਮਾਂ ’ਤੇ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁੰਮਨਾਮ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆਂ ਨੂੰ ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਪ੍ਰਣਾਮ ਹੈ।