ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਆਦਰਸ਼ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਮਹਿ ਜੋਤਿ ਜੋਤਿ ਹੈ ਸੋਇ, ਸਭੇ ਸਾਝੀਵਾਲ ਸਦਾਇਨਿ, ਨਾ ਕੋ ਬੈਰੀ ਨਹੀ ਬਿਗਾਨਾ, ਏਕੁ ਪਿਤਾ ਏਕਸ ਕੇ ਹਮ ਬਾਰਿਕ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਹੀ ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮਾਂ, ਜਾਤਾਂ, ਨਸਲਾਂ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖਿੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਕੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ 'ਤੇ ਸਦੀਵ ਕਾਲ ਲਈ ਅਮਰ ਹੋ ਗਏ। 'ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੇ ਪੀਰ' ਵਜੋਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਇਆ ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਇਸ ਮਾਰਗ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣੇ ਉਹ ਧਾਰਮਿਕ ਵਲਗਣਾਂ ਅਤੇ ਉਲਝਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਏ। ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਫ਼ਕੀਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਬਣ ਗਏ ਸਨ।

ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਭਾਵੇਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਲਈ ਸ਼ਹਾਦਤ ਦੇ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਵੀ ਕੋਈ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਪੰਨਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਏ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇਕ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਉਹ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸੀਸ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਰੁਕੇ ਸਨ।

ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਦੀਨ ਜੀ:

ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਦੀਨ ਦਾ ਪੂਰਾ ਨਾਂ ਸੈਫ਼ ਉਦ-ਦੀਨ ਮਹਿਮੂਦ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸਰਫ਼ ਦੀਨ ਵੀ ਆਇਆ ਹੈ। ਫ਼ਕੀਰਉੱਲਾਹ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੀਰ ਸੈਫ਼ ਦੀਨ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇਹ ਤਰਬੀਅਤ ਖ਼ਾਨ ਸ਼ਾਹਜਹਾਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਨਵਾਬ ਫਦਾਈ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਭਰਾ ਸਨ। ਆਗਰੇ ਅਤੇ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਉਣ ਕਰ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਦੀਨ ਕਰ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1671 ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਜਗ੍ਹਾ ਇਫ਼ਤਖ਼ਾਰ ਖ਼ਾਨ ਨੂੰ ਕਸ਼ਮੀਰ ਦਾ ਗਵਰਨਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਆ ਕੇ ਇਹਨਾਂ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ, ਆਪਣਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਲਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ।

ਇਹ ਨਗਰ ਪਟਿਆਲਾ-ਰਾਜਪੁਰਾ ਸੜਕ 'ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਪਟਿਆਲਾ ਤੋਂ ਲਗਪਗ ਇਕ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਵਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਬਹਾਦਰਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1774 ਵਿਚ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਮਹਾਰਾਜਾ ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧੀਨ ਕਰ ਕੇ ਇੱਥੇ ਵੱਸਦੀ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ਦੀਨ ਦੀ ਔਲਾਦ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਰਸੂਲਪੁਰ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪਿੰਡ ਜਗੀਰ ਵਜੋਂ ਦੇ ਕੇ 7 ਰੁਪਏ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਪੈਨਸ਼ਨ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 1947 ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬਣਨ 'ਤੇ ਇਹ ਪਰਿਵਾਰ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਕਸ਼ਮੀਰ ਦੀ ਨਵਾਬੀ ਤੋਂ ਵਿਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ਦੀਨ ਚਾਰ ਸਾਲ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਹੋਈ। ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਦੀਨ ਨਾਲ ਇਕ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਵਾਰੀ ਹੋਈ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਵਾਬ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਿੱਖ ਸ੍ਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ 'ਤੇ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰਭਉ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰਹਿਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ 'ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਹੀ ਜਬਰ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਟਾਕਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਲਗਪਗ ਚਾਰ ਮਹੀਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਪ੍ਰਤਾਪ ਸੂਰਜ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਸੈਫ਼ਾਬਾਦ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸ ਸਮੇਂ ਸੰਬੰਧੀ ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਬਸੇ ਚੁਮਾਸਾ ਸਤਿਗੁਰੂ ਡੇਰਾ ਕੀਨਿ ਮੁਕਾਮ।
ਸੈਫਦੀਨ ਸੇਵਾ ਕਰਹਿ ਨਿਤ ਪ੍ਰਤਿ ਆਇ ਸਲਾਮ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਸੈਫ਼ ਦੀਨ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਸੁੰਦਰ ਅਸਥਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਵਾਬ ਨੇ ਸ਼ਰਧਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਕ ਦਿਨ ਕੁੱਝ ਮੋਹਰਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬੇਗ਼ਮ ਨੇ ਮਾਤਾ ਗੁਜਰੀ ਜੀ ਨੂੰ ਬਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਆਦਿ ਵਸਤਾਂ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਦੀਨ ਪ੍ਰਤਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਸੀ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਕ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਿਚ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਪਟਨਾ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਵਾਬ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਦੇਣ ਲਈ ਕੁਝ ਵਸਤਾਂ ਮੰਗਵਾਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਦੀਨ ਨਾਲ ਨੇੜਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ ਦੀਨ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਤੋਂ ਖ਼ੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਅੱਗੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ।

ਨਵਾਬ ਸੈਫ਼ਦੀਨ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜੇ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਟਿਆਲਾ-ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸੜਕ ਦੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਖੇ ਜਿਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਹਨਾਂ ਦੋਵੇਂ ਅਸਥਾਨਾਂ 'ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਪੀਰ ਜੀ ਦੀ ਕਬਰ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਕੰਧ ਦੇ ਬਾਹਰਵਾਰ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

ਨਵਾਬ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖ਼ਾਂ:

ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰਬ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਇਹ ਢਾਕੇ ਦਾ ਨਵਾਬ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਦੇ ਦਰਬਾਰੀ ਮੁਸੱਵਰ ਅਹਿਸਾਨ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਈ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮਹਿਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਵਰਨਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਬਡਾ ਲਿਖਾਰੀ ਲਿਆਈ ਮਾਈ।
ਸਤਗੁਰ ਹਜੂਰ ਤਸਬੀਰ ਲਿਖਾਈ।

ਨਵਾਬ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖ਼ਾਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਹੀ ਨਾਨਕਪੰਥੀ ਡੇਰਿਆਂ ਨੂੰ ਜਗੀਰਾਂ ਲਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਜਿਹੜੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਰਮਨਾ, ਢਾਕਾ ਦੇ ਨਾਂ ਲਗਾਈ ਗਈ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਬਹੁਤੀ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਹੈ।

ਢਾਕੇ ਦਾ ਮਸੰਦ ਬੁਲਾਕੀ ਦਾਸ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲਿਜਾ ਕੇ ਇਹ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਢਾਕਾ ਵਿਖੇ ਲਗਪਗ ਦੋ ਸਾਲ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਸ ਦੇ ਘਰ ਵਿਖੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਸੰਗਤ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਂਦੀ ਸੀ। ਜਿਸ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਉਥੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਗਤ ਟੋਲਾ ਸਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਢਾਕੇ ਤੋਂ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਨਵਾਬ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖ਼ਾਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਇਆ ਸੀ।

ਕਰੀਮ ਬਖ਼ਸ਼ ਰਹੀਮ ਬਖ਼ਸ਼:

ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਅਸਾਮ ਅਤੇ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਯਾਤਰਾ ਉਪਰੰਤ ਵਾਪਸ ਪਟਨਾ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਖੇ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਪਾਉਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਬਾਗ਼ ਹਰਿਆ-ਭਰਿਆ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਾਗ਼ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੰਗਤ ਇਸੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਆਉਣ ਲੱਗੀ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਆਪਣੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਇ (ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਨੂੰ ਮਿਲੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਪ੍ਰੇਮ-ਭੇਟਾ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਾਇਮ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਗਤ ਇੱਥੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਪੀਰ ਦਰਗਾਹੀ ਸ਼ਾਹ:

ਪਟਿਆਲਾ-ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਸੜਕ 'ਤੇ ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਤੋਂ ਲਗਪਗ 15 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਸਥਿਤ ਨਾਭਾ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਇਹ ਫ਼ਕੀਰ ਪੀਰ ਦਰਗਾਹੀ ਸ਼ਾਹ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ। 1675 ਵਿਚ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਜੰਗਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਦਿੱਲੀ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਵਿਖੇ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਇਸ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਕੁਟੀਆ ਵਿਖੇ ਭਾਈ ਜੈਤਾ ਜੀ ਨੇ ਅਰਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦਾ ਛਕਿਆ ਸੀ। ਸਥਾਨਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਇਕ ਉੱਚਾ ਥੜ੍ਹਾ ਬਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਉਸ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਸੀਸ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਰਾਤ ਉਥੇ ਹੀ ਬੰਦਗੀ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਬਿਰਧ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਗਪਗ 13 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਪਾਉਂਟਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੀ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਚਾਂਦਨੀ ਚੌਕ ਵਿਖੇ ਕੈਦ ਸਮੇਂ ਖ਼ਵਾਜਾ ਅਬਦੁੱਲਾ ਉਥੋਂ ਦੀ ਕੋਤਵਾਲੀ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਨਿਗਰਾਨ ਸੀ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦੇ ਨੇੜੇ ਮਨੀ-ਮਾਜਰਾ ਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਖ਼ਿਆਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਖ਼ਸ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸ਼ਹਾਦਤ ਉਪਰੰਤ ਆਪਣੀ ਨੌਕਰੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਇਹ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਹਕੀਮ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਨਵਾਬ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਹਕੀਮ ਸੀ।

ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਨ ਪਰ ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਹੀ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਰਹੇ ਸਨ। ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਇਹਨਾਂ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਵੀ ਸੀ ਕਿ ਬੰਗਾਲ ਦਾ ਨਵਾਬ ਸ਼ਾਇਸਤਾ ਖ਼ਾਨ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾ ਪੂਰਵਕ ਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹਾਕਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮਨ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮੌਜੂਦ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜਦੋਂ ਢਾਕਾ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਰਮਨਾ ਵਿਖੇ ਕੁੱਝ ਦਿਨ ਰਹਿਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਕੀਰਣਤਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦਾ ਵਰਨਨ ਜਨਮਸਾਖੀਆਂ ਵਿਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਗੁਰੂ ਤੇਗ਼ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਖੋਜ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।