ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਭਾਰਤ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਿਆਂ ’ਤੇ ਹੁੰਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਬਣ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਹੈ। ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜ਼ੁਲਮ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚੀ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਲੋਕ-ਰੋਹ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਉਹ ਭਾਰਤੀ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਜਲਾਲਤ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿਚ ਮੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਤਕਰਾ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਤਕਰੇ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੇਲਾਂ, ਹੋਟਲਾਂ, ਕਲੱਬਾਂ, ਅਦਾਲਤਾਂ, ਥਾਣਿਆਂ ਆਦਿ ਵਿਖੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਯੂਰਪ ਵਿਖੇ ਕਾਬਜ਼ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਲਈ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਕਾਨੂੰਨ ਸਨ। ਝੋਲੀ-ਝੁਕ, ਚਾਪਲੂਸ ਅਤੇ ਸਵਾਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਭਾਰਤੀ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਅਣਗੌਲਿਆਂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਅਣਖੀਲੇ ਅਤੇ ਸੂਰਮਗਤੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਅਜਿਹਾ ਸਭ ਕੁਝ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਸੀ। ਦੇਸ਼- ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀ ਜਦੋਂ ਅਜਿਹੇ ਵਿਤਕਰਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣੇ ਕਰਦੇ ਸਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਖ਼ੂਨ ਖੌਲ ਉਠਦਾ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦੇ ਭਾਰਤੀ ਵੀ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਸਨ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਿਤਕਰਾ ਸ਼ਾਇਦ ਇਸ ਕਾਰਨ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਗ਼ੁਲਾਮ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹ ਵਤਨੀਂ ਵੱਸਦੇ ਆਪਣੇ ਭਾਰਤੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਵੀ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਗਾਰ ਲਈ ਲੈ ਜਾਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਤਸੀਹੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਮਾਰਨ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ’ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ, ਮੁਸਲਿਮ, ਸਿੱਖ, ਈਸਾਈ, ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਭੂਗ਼ੋਲਿਕ ਖ਼ਿੱਤੇ, ਪਾਰਟੀ ਅਤੇ ਨਿੱਜੀ-ਸਵਾਰਥ ਆਦਿ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਭਾਈਵਾਲ, ਸਹਿਯੋਗੀ, ਮਿੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਪਾਤਰ ਆਦਿ ਬਣ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸਾਂਝੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਿਰਫ਼ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਸੁਫ਼ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ।

ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੇ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਸੀ, ਉਹ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਉਕਸਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਇਸੇ ਯਤਨ ਵਜੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿਰੋਧੀ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਨਵੀਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਛੇਤੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈਆਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਇੱਕੋ ਮਨੋਰਥ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣਾ ਸੀ। 1914 ਈ. ਵਿਚ ‘ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਪ੍ਰੋ-ਇੰਡੀਅਨ ਕਮੇਟੀ’ ਜਰਮਨ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਸਾਹਿਤ ਛਾਪਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਜਰਮਨ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ ‘ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ’ ਦੀਆਂ ਸ਼ਾਖ਼ਾਵਾਂ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਖੋਲੀਆਂ ਗਈਆਂ। ‘ਇੰਡੀਅਨ ਨੈਸ਼ਨਲ ਪਾਰਟੀ’ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੀ ਜਥੇਬੰਦੀ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਸਾਹਿਤ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰੋਂ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਭਾਰਤੀ ਲੁਕਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਫੜੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਹਾਰ ਨੇ ਵੀ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਹੋਰੇ ਵਧੇਰੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਜਿਹੜੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਨੇ ਭਾਰਤ ਆ ਕੇ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਵੇਚ ਦਿੰਦੇ ਸਨ।

ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਪੂਰਬੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਬੰਗਾਲ ਦੋ ਅਜਿਹੇ ਇਲਾਕੇ ਸਨ ਜਿੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਡਟਵਾਂ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਇਹ ਅੰਦੋਲਨ ਹਿੰਸਕ ਰੂਪ ਵੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਲਈ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਨਿੱਤ ਨਵੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਰਾਜਸੀ ਹੱਥਕੰਡੇ ਵਰਤਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਕਾਨੂੰਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਲੰਮੀਆਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤ ਜੇਲ੍ਹ ਭੁਗਤਣ ਉਪਰੰਤ ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੇ ਰਾਹ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਗੂਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਅਤੇ ਅਗਵਾਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਡੇਗ ਨਹੀਂ ਸਕੀਆਂ ਸਨ। ਮੁਲਾਕਾਤੀਆਂ, ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੈਦੀਆਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨਕ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸੰਘਰਸ਼ੀ ਯੋਧੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਯਤਨ ਵਜੋਂ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਮੇਜਰ ਮਰੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ ਬੈਰੀ ਦੁਆਰਾ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਗਏ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਨੇ ਹਰ ਭਾਰਤਵਾਸੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ੍ਹ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਸੀ।

ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਬਣੀ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ ਨੂੰ ‘ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ’ ਜੇਲ੍ਹ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ‘ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਵੱਖੋ- ਵੱਖਰੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਪਰ ਇੰਝ ਜਾਪਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਟਾਪੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਅਸੰਭਵ ਜਾਪਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਦਾ ਨਾਂ ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ ਪੈ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸੇ ਭਾਵ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪਾਣੀ ਕਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਜਾਵੇ ਉਹ ‘ਕਾਲਾ ਪਾਣੀ’ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਖੜੇ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਿਸਮ ਦਾ ਮੱਛਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਸੀ।

1857 ਈ. ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਉਪਰੰਤ ਇੱਥੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਆਉਣਾ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਸਿਲਸਿਲਾ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਇਹ ਟਾਪੂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਕੈਦੀ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਭੱਜਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਸੀ ਉਹ ਕਬੀਲਿਆਂ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਦੁਬਾਰਾ ਫੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਸ ’ਤੇ ਘੋਰ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1906 ਈ. ਵਿਚ ਇੱਥੇ ਇਕ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਦੀ ਬਕਾਇਦਾ ਉਸਾਰੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਇਹ ਤਸਵੀਰ ਸਾਹਮਣੇ ਅਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿਚ ਇਕ ਬੁਰਜ ਉਸਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੱਤ ਲੰਮੀਆਂ ਬਾਹੀਆਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਹਰ ਬਾਹੀ ਵਿਚ ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਸੈਲਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਹਰੇਕ ਸੈਲ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲੋਹੇ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੀਵਾਰ ਵਿਚ ਲਗਾਏ ਗਏ ਕੁੰਡੇ ਜਾਂ ਤਾਲੇ ਤਕ ਕਿਸੇ ਕੈਦੀ ਦਾ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਇਕ ਬਾਹੀ ਵਿਚ ਸੈਲ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬਰਾਂਡਾ ਹੈ ਜਿਸ ’ਤੇ ਲੋਹੇ ਦੇ ਮਜਬੂਤ ਜੰਗਲੇ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਕੋਈ ਕੈਦੀ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆ ਸਕੇ। ਸੈਲ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਬੁਰਜ ਰਾਹੀਂ ਹੇਠਾਂ ਆਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਬਾਹੀ ਅਤੇ ਬੁਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਲੋਹੇ ਦਾ ਭਾਰੀ ਗੇਟ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੱਕੜ ਦੇ ਫੱਟਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਫੱਟਿਆਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਬਾਹੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਕੈਦੀ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਬੁਰਜ ਰਾਹੀਂ ਸਮੂਹ ਕੈਦੀਆਂ ’ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਨਜ਼ਰ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਦੋ ਬਾਹੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੇਣ ਲਈ ਤਿੰਨ ਤਖ਼ਤੇ ਲਗਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਕੈਦੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਅਧੀਨਗੀ ਕਬੂਲ ਕਰ ਲਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚੋਂ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ ਜਾਂ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਡਰ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬੈਠ ਜਾਵੇ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸ ਬੁਰਜ ਵਿਖੇ ਸੰਗਮਰਮਰ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ’ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੂਬਿਆਂ ਤੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਖੇ ਆਏ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਖੋਜਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੁਝ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਨਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੱਥਰਾਂ ’ਤੇ ਉਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਫੈਲੋਕੇ, ਸ. ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਇਕ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਤਾਂ ਲਿਖੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੂਜੀ ਮੰਜ਼ਿਲ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਪੱਥਰਾਂ ’ਤੇ ਉਹ ਨਾਂ ਨਹੀਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ: ਸ. ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ, ਸ. ਨੇਹਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਮੁਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੁਖੀ, ਰਾਜਾ ਰਾਮ ਆਦਿ। ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਕੈਦੀ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਸਨ ਪਹਿਲਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਏ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਤੇ ਝੂਠੇ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਲਿਆਉਣ ਵਾਲੇ ਕੈਦੀਆਂ ’ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਕੇਸ ਚਲਾਏ ਗਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ

ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ: ਡੀਫ਼ੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਗ਼ਦਰੀ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਹ ਪਹਿਲਾ ਕੇਸ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਪ੍ਰੈਲ 1915 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਕੇਸ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕੇਸ ਵਿਚ ਬਹੁਤੇ ਦੋਸ਼ੀ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਸਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਵਿਭਿੰਨ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਇਸ ਕੇਂਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਦਰੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਝੁਕ ਜਾਣ, ਮੁਖ਼ਬਰ ਬਣ ਜਾਣ, ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਰਾਹ ਛੱਡ ਦੇਣ ਲਈ ਜ਼ੋਰ ਪਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਗ਼ਦਰੀ ਭਾਵੇਂ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਏ ਸਨ, ਪਰ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਖੁਲ੍ਹੇ-ਡੁਲ੍ਹੇ ਮਾਹੌਲ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਗੱਲ ਮੂੰਹ ’ਤੇ ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰੀ ਲਾਲਚ ਅੱਗੇ ਝੁਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਕੁਝ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਵੱਡੇ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਤੋਂ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਯੋਜਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਸੀ। ਵਿਭਿੰਨ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੋਂ ਮੁਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੂਚਨਾਵਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਵਾਬ ਖ਼ਾਨ, ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਮੀਰਕੋਟੀ, ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਾਦੋਕੇ, ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਅੰਬਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਝੂਠੇ ਗਵਾਹ ਵੀ ਬਣਾਏ ਗਏ ਸਨ, ਤਾਂ ਕਿ ਅਦਾਲਤੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਢਿੱਡ ਭਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ।

ਸਰਕਾਰ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦੇ ਰੌਂਅ ਵਿਚ ਸੀ ਅਤੇ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਰਨਾਂ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਤਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚ ਜਾਵੇ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਇਕ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸੀ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਵਿਦੇਸ਼ ਗਏ ਪੰਜਾਬੀ ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਏ ਹਨ ਪਰ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਬਹੁਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਹਾਲੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਜਾਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਹੀ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਮੁਕੱਦਮਿਆਂ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਵਿਚ ਦੇਰੀ ਨਾ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਫ਼ੈਸਲਾ ਵੀ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਇਸ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਇਕ ਪਾਸੜ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਨਿਪਟਾਰਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਮਿਲੇਗੀ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਲਈ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਗਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਦਾਲਤ ਮੁਕੱਦਮੇ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਤਿੰਨ ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਏ.ਏ. ਇਰਵਿਨ ਮੁੱਖ ਜੱਜ ਸਨ; ਟੀ.ਪੀ. ਐਲਿਸ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਨਰਾਇਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। 26 ਅਪ੍ਰੈਲ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਮੂਹ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰੀ- ਵਾਰੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਝੂਠੇ ਗਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਮੁਜਰਮਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੱਗਾਂ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪੱਗਾਂ ਹੀ ਬਦਲੀਆਂ ਹਨ, ਮੂੰਹ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਬਦਲੇ। ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਤਕਰਾਰ ਕਾਰਨ ਜੱਜ ਨੇ ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਤੀਹ ਬੈਂਤਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਜਿਸ ਨੇ ਸਮੂਹ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਰੋਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 81 ਗ਼ਦਰੀਆਂ ’ਤੇ ਚਲਾਏ ਗਏ ਕੇਸਾਂ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਜਿਸ ਵਿਚ 24 ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਅਤੇ 27 ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਬਾਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਘੱਟ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਵਾਅਦਾ ਮੁਆਫ਼ ਬਣੇ ਗਵਾਹਾਂ ਨੂੰ ਬਰੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਕੇਸ ਵਾਇਸਰਾਇ ਲਾਰਡ ਹਾਰਡਿੰਗ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਮੱਦੇਨਜ਼ਰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ’ਤੇ ਨਜ਼ਰਸਾਨੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲੜ੍ਹ ਰਹੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੌਜਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਧੇਰੇ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਦੇ ਸਮੇਂ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਭਰਤੀ ਕੀਤੇ ਗਏ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਸਵਾ ਲੱਖ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਮਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਸੀ ਕਿ ਝੂਠੇ ਗਵਾਹਾਂ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕੀਤੇ ਫ਼ੈਸਲੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ 24 ਵਿੱਚੋਂ 17 ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਜ਼ਾ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਬਣਾਈ ਹੋਈ ਸੀ।

ਪਹਿਲਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ: ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਵੀ ਲਾਹੌਰ ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਵਿਚ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੇ ਜੱਜ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਕੇਸ 29 ਅਕਤੂਬਰ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ 30 ਮਾਰਚ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਕੇਸ ਵਿਚ ਫਰਾਰ ਅਤੇ ਬਰੀ ਹੋ ਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 6 ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਅਤੇ 45 ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਹੋਈ ਸੀ।

ਇਸ ਕੇਸ ਵਿਚ ਕੁਝ ਦੋਸ਼ੀ ਭਗੌੜੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕੁਝ ਨੂੰ ਕੇਸ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਦੂਜਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ: ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਇਹ ਤੀਜਾ ਮੁਕੱਦਮਾ ਸੀ, ਪਰ ਇਹ ਪਹਿਲੇ ਕੇਸ ਦੇ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਹੋਇਆ ਸੀ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦੂਜਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਜੱਜ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸਨ: ਟੀ.ਪੀ. ਐਲਸ, ਮੇਜਰ ਫਰਿਜ਼ਲੇ ਅਤੇ ਰਾਏ ਬਹਾਦਰ ਗੋਪਾਲ ਦਾਸ ਭੰਡਾਰੀ। 4 ਜਨਵਰੀ, 1917 ਈ. ਨੂੰ ਸੁਣਾਏ ਗਏ ਫ਼ੈਸਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਕੇਸ ਵਿਚ 6 ਨੂੰ ਮੌਤ ਅਤੇ 5 ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਬਨਾਰਸ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ: ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਬਨਾਰਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਗਣੇਸ਼ ਪਿੰਗਲੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗ਼ਦਰੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੰਗਾਲੀਆਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵੀ ਧਰੀਆਂ ਰਹਿ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ਿਕੰਜਾ ਕੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹੜੇ ਮੁਖ਼ਬਰ ਬਣ ਗਏ ਉਹ ਬਚ ਗਏ, ਬਾਕੀਆਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਗੂ ਐਸ. ਐਨ. ਸਾਨਿਆਲ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਅਤੇ 10 ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਬਾਕੀਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਮਾਂਡਲੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ: ਇਸ ਕੇਸ ਦੀ ਸੁਣਵਾਈ ਮਾਂਡਲੇ, ਬਰਮਾ, ਵਿਖੇ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਕੇਸ ਦੇ ਜੱਜ ਸਨ - ਐਸ. ਐਮ ਰੋਬਿਨਸਨ, ਮੌਂਗ ਕਿਨ ਅਤੇ ਐਚ.ਈ. ਮਕੌਲ। 27 ਜੁਲਾਈ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਕੇਸ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹੋਏ 7 ਨੂੰ ਮੌਤ ਅਤੇ 5 ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਦੂਜਾ ਮਾਂਡਲੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ: ਇਸ ਕੇਸ ਵਿਚ 3 ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਅਤੇ 1 ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ’ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚਲਾਏ ਗਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਫਸੀਲ ਵਡੇਰੇ ਖੋਜ-ਕਾਰਜ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ’ਤੇ ਵੀ ਕਈ ਮੁਕੱਦਮੇ ਚੱਲੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕਰ ਕੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਸ ਕੇਸ ਵਿਚ ਫ਼ੌਜ ਦੇ 23ਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਹ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨਾਲ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦਾ ਮੇਲ-ਜੋਲ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪੁਖਤਾ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਭੇਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੁਲਿਆ ਜਦੋਂ 23ਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਦੇ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਨਗਾਓਂ ਛਾਉਣੀ, ਯੂ.ਪੀ., ਵਿਖੇ ਬਦਲਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਸਾਮਾਨ ਚੜਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਸ. ਵਧਾਵਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਟਰੰਕ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਬ ਫਟ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਾਰਾ ਭੇਤ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਪੜਤਾਲ ਹੋਣ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਾਂ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ। ਇਸ ਟੁੱਕੜੀ ਦੇ 20 ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਪਰ ਭੇਤ ਖੁੱਲ੍ਹ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਸਭ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਬੁਲਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਦਗਸ਼ਈ ਵਿਖੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਛੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਇਹ ਨਾਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ: ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਢੋਟੀਆਂ, ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਢੋਟੀਆਂ (ਦੂਜਾ), ਸ. ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਚਾਨਣ ਸਿੰਘ ਢੰਡ ਕਸੇਲ ਅਤੇ ਨੰਦ ਸਿੰਘ ਰਾਇ ਕੇ ਬੁਰਜਾਂ। 23ਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ 128ਵੀਂ ਪਾਇਨੀਅਰ, 12ਵਾਂ ਰਸਾਲਾ 5ਵੀਂ ਇਨਫੈਂਟਰੀ ਆਦਿ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਵੀ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ’ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਮੁਕੱਦਮੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਚਲਾਏ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਾਨਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ, ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਆਦਿ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਵਤੀਰਾ: ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਜਿਹੜੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਵੀ ਫ਼ਾਂਸੀ ਚੜ੍ਹਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਜਿਹੜਾ ਸਲੂਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਹੀ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਅਫ਼ਸਰ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਲੋਹੇ ਦੇ ਇਕ ਅਜਿਹੇ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜਿਸ ਵਿਚ ਆਦਮੀ ਜਾਂ ਤਾਂ ਮਸਾਂ ਲੰਮਾ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਿੰਜਰੇ ਬੈਰਕਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੰਦ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੀ ਹਵਾ ਲੱਗਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਕਦੇ ਧੁੱਪ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ, ਬਾਬੂ ਅਮਰ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿੰਜਰਿਆਂ ਵਿਚ ਕਈ ਸਾਲ ਬੰਦ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਖੜੀ ਹਥਕੜੀ, ਕੋਠੀ ਬੰਦ, ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ, ਟਿਕਟਿਕੀ ਵਿਚ ਬੰਨ ਕੇ ਨੰਗੇ ਪਿੰਡੇ ’ਤੇ ਬੈਂਤਾਂ ਦੀ ਮਾਰ, ਘੱਟ ਅਤੇ ਘਟੀਆ ਖ਼ੁਰਾਕ ਆਦਿ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੰਬਲ ਪ੍ਰੇਟ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾ ਪ੍ਰੇਟ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਸਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੰਦੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੰਬਲ ਪ੍ਰੇਟ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਸ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਵਿੱਤੋਂ ਵੱਧ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਕੰਮ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਦੀ ਗਾਲੀ-ਗਲੋਚ ਅਤੇ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਚੁੱਪ ਕਰ ਕੇ ਨਾ ਸਹੇ। ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਕੰਬਲ ਵਿਚ ਪਾ ਕੇ ਇੰਨਾ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁੱਝੀਆਂ ਸੱਟਾਂ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਭਰ ਲਈ ਰੋਗੀ ਜਾਂ ਅਪੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜਾਨ ਤੋੜ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਕੈਦੀ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਨਾ ਸਹਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਜੰਗਲੇ ਨਾਲ ਫ਼ਾਂਸੀ ’ਤੇ ਲਟਕਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਅਲਾਰਮ ਵਜਾ ਕੇ ਇਹ ਐਲਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਕੈਦੀ ਨੇ ਫਾਹਾ ਲੈ ਲਿਆ ਹੈ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਹੋਏ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਭਾਈ ਭਾਨ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਾਮ ਰੱਖਾ, ਭਾਈ ਨੰਦ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰੁਲੀਆ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰੋਡਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ। ਕੈਦੀਆਂ ਲਈ ਰਹਿਮ ਜਾਂ ਮੁਆਫ਼ੀ ਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਹਰ ਛੋਟੀ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਗਲਤੀ ਲਈ ਵੀ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵਿਚ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਸਮਝ ਕੇ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਜਾਂ ਬੇਹੋਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ ਤਕ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਰਨੀ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ। ਮੀਂਹ, ਹਨੇਰੀ ਜਾਂ ਮੌਸਮ ਦੀ ਖ਼ਰਾਬੀ ਵਿਚ ਵੀ ਕੰਮ ਤੋਂ ਛੋਟ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿੰਨਾ ਕੰਮ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਉਨਾ ਕਰਨਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਸੀ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ ਆਬ-ਓ-ਹਵਾ ਐਸੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਾਲ ਵਿਚ ਨੌ ਮਹੀਨੇ ਮੌਸਮ ਖ਼ਰਾਬ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਦੋਂ ਮੀਂਹ ਪੈ ਜਾਵੇ ਕੋਈ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ। ਕੈਦੀ ਮੀਂਹ ਵਿਚ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਸਨ। ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਕੱਪੜੇ ਗਿੱਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਬੀਮਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਸਨ। ਮਲੇਰੀਆ, ਤਪਦਿਕ, ਦਸਤ ਆਦਿ ਬੀਮਾਰੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਮੀਂਹ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਮੱਛਰ ਅਤੇ ਜੋਕਾਂ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰੀ ਸਰੀਰਕ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਜਿਹੜੇ ਕੈਦੀ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਉਹ ਖ਼ੁਸ਼ਕਿਸਮਤ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਚਲੋ ਸਾਫ਼ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਤਾਂ ਕੰਮ ਕਰਨ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ। ਜਿਹੜਾ ਖਾਣਾ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਸ ਵਿਚ ਕਈ ਵਾਰੀ ਪੀਸਿਆ ਹੋਇਆ ਸ਼ੀਸ਼ਾ, ਕੰਕਰ ਆਦਿ ਮਿਲਾਇਆ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਰੋਟੀ ਵਿਚ ਮਿੱਟੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਕੈਦੀ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੰਮ ਲਈ ਲਿਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੜਕਾਂ ਬਣਾਉਣ, ਰੁੱਖ ਕੱਟਣ ਅਤੇ ਹੋਰ ਉਸਾਰੀ ਦੇ ਕੰਮ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਕੈਦੀ ਭੱਜਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਾਨਵਰਾਂ ਅਤੇ ਜਾਂਗਲੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਮੌਜੂਦ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੈਰ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਹੀਆ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਕੋਈ ਵੀ ਕਿਨਾਰੇ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਿਆ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਰੀਅਲ ਵਿੱਚੋਂ ਤੇਲ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਛਿਲਕੇ ਨੂੰ ਕੁੱਟ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਨਰਮ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਰੱਸੇ ਆਦਿ ਬਣਾਏ ਜਾ ਸਕਣ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਹਰੇ ਛਿਲਕੇ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਸੌਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੇ ਛਿਲਕੇ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਨਰਮ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁੱਕੇ ਹੋਏ ਛਿਲਕਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟਣ ਦਾ ਕੰਮ ਦਿਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖ਼ਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਛਿਲਕੇ ਕੁੱਟਦੇ-ਕੁੱਟਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਛਾਲੇ ਪੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਇੰਨੀ ਸਖ਼ਤ ਮਿਹਨਤ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਚਾਵਲਾਂ ਦੀ ਪਿੱਛ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਮਿਲੀਆਂ ਰੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਗ਼ੁਜ਼ਾਰਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਸਟਾਫ਼ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਨਾ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਬੈਂਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਸੀ।

ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਧਾਰਮਿਕ ਜੋਸ਼: ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁ-ਗਿਣਤੀ ਸੀ। ਹਿੰਦੂ ਅਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਆਟੇ ਵਿਚ ਲੂਣ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਕੈਦੀ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਜਿਹੜੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਦੀ ਉੱਥੇ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕਾ-ਦੁੱਕਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਸਭ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਅਣਖੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੀ। ਜਬਰ ਅਤੇ ਜ਼ੁਲਮ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਨਾ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨਾ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿਚ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਦਾ ਓਟ-ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਜਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਦੀ ਵੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦੇ। ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਬਾਬਾ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਸਿੱਖ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਵੱਸੇ ਸਨ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਟਾਕਟਨ ਨਗਰ ਵਿਖੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਵੱਸੇ ਪੰਜਾਬੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਮੁੜੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦਾ ਬਚਨ ਲਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਚਰੰਜੀ ਲਾਲ ਕੰਗਣੀਵਾਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੇ “ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਬਾਬਾ ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸਭ ਕੁਝ ਵਾਰਨ ਲਈ ਕਮਰਕੱਸੇ ਕਰ ਲਏ।” ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਰਲੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀਆਂ ਸਨ। ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਅਣਖ਼ ’ਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਭਰਪੂਰ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਬੀਜ ਬੀਜਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਕਾਲ-ਕੋਠੜੀਆਂ ਅਤੇ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਭਾਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਸੀ। ਰਾਜਸੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਵਸਾਖ਼ਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਸਖ਼ਤ ਸਾਨੂੰ ਫਿਰ ਦੇਣ ਤਕਲੀਫ਼ ਭਾਈ,
ਕਹਿਰ ਸਾਡੇ ਉਤੇ ਚੰਗਾ ਗੁਜ਼ਾਰਿਆ ਜੀ।
ਰੱਖ ਆਸਰਾ ਅਸੀਂ ਕਰਤਾਰ ਦਾ ਜੀ,
ਨਾਮ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਮੁਖ਼ੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਜੀ।

ਜੇਲ੍ਹ ਸਟਾਫ਼ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਵਿਚ ਨਰਮੀ: ਜੇਲ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਕੈਦੀ ਬਹੁਤ ਤੰਗ ਸਨ। ਛੋਟੀ-ਛੋਟੀ ਗੱਲ ’ਤੇ ਸਖ਼ਤ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ। ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਰੂੰ ਵਾਂਗ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗਿੱਲੀਆਂ ਬੈਂਤਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮਾਸ ਵੱਖ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਬੇਹਤਾਸ਼ਾ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਕਾਰਨ ਕਈ ਕੈਦੀ ਮਾਰੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਇਕ ਸੀ। ਕੈਦੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਹੋ ਰਹੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲੇ ਤਾਂ ਹੀ ਰਾਹਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਇਕ ਚਿੱਠੀ, ਕਾਗ਼ਜ਼ ਜਾਂ ਰੁੱਕਾ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਲੱਗਭਗ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਕਲਕੱਤੇ ਪੁੱਜਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਇਕ ਅਖ਼ਬਾਰ ਵਿਚ ਛਪੀ। ਇਸ ਚਿੱਠੀ ਦੇ ਛਪਦਿਆਂ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚ ਗਈ। ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦਾ ਮੁੱਖ ਮੁੱਦਾ ਬਣ ਗਿਆ। ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਤਕ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਛਪਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਖ਼ਤੀ ਅਤੇ ਆਪਹੁਦਰੇਪਨ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨਾਂ ਵਿਚ ਹੀ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦਾ ਸਾਕਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਫੈਲ ਗਈ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਚਮੜੀ ਬਚਾਉਣ ਲਈ ਮਾਰਚ 1920 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਕਮਿਸ਼ਨ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜਿਆ ਜਿਸ ਨੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦਾ ਦੌਰਾ ਕੀਤਾ। ਜੇਲ੍ਹਰ ਨੇ ਬਹੁਤ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਫੜੇ ਹੋਏ ਕੈਦੀ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨਾ ਆਉਣ, ਪਰ ਜਿਹਾ ਸੰਭਵ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਜਦੋਂ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਜੇਲ੍ਹ ਸਟਾਫ਼ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣੀਆਂ ਤਾਂ ਦੰਗ ਰਹਿ ਗਏ। ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਘੱਟ ਕਰੇ, ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇ। ਪੜਤਾਲੀਆ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਸਟਾਫ਼ ਦੇ ਵਰਤਾਉ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਬਦਲਾਉ ਲੈ ਆਂਦਾ। ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੇ ਸਰੋਤਾਂ ਤੋਂ ਜਿਹੜੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਇੱਥੇ ਸੰਖੇਪ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ:

ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਕਸੇਲ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ 1882 ਵਿਚ ਸ. ਮੇਵਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਹਰਨਾਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। 25 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਹਰ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਕਈ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸ. ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਠੱਟੀਆਂ ਦੇ ਫ਼ਾਰਮ ’ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਫ਼ੌਜੀ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਤੋਸ਼ਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਆਏ ਤਾਂ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ 29 ਅਕਤੂਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਕੱਤੇ ਦੀ ਅਲੀਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ 10 ਦਸੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਵਿਖੇ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਇਹ ਜੇਲ੍ਹਰ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। 1921 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਦੀ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਸਾਲ ਇਹ ਕੋਇੰਬਟੂਰ (ਮਦਰਾਸ) ਜ਼ੇਲ ਵਿੱਚੋਂ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਕੇ ਕਾਬੁਲ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਿਸ਼ਨ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੈਨਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਸਨ। 1926 ਵਿਚ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਏ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਨੂੰ ਰਾਹ ਵਿਚ ਦੋ ਪਠਾਣ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪਤਾ ਲੱਗਣ ’ਤੇ ਪਠਾਣ ਸਮਾਜ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੁਟੇਰਿਆਂ ਦਾ ਬਾਈਕਾਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੌਤ ਸੰਬੰਧੀ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੀ.ਆਈ.ਡੀ. ਦੇ ਬੰਦਿਆਂ ਨੇ ਮਾਰਿਆ ਹੈ।

ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ: ਇਹ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1881 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਰੁਜਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਇਹ ਸਿਆਮ (ਥਾਈਲੈਂਡ) ਚਲੇ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਜਰਮਨ ਇੰਜਨੀਅਰਾਂ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੁਖਾਵਾਂ ਤਾਲਮੇਲ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਨਿਰੰਤਰ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਜੁਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸੀ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਕ ਕਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਵਲਵਲੇ ਲੈਂਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇਹ ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੇ ਗੀਤ ਗਾਉਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਸੀ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਜਿਸ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਆਪਣੀਆਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਤਕਰੀਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਥਾਨ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਕਰੀਰਾਂ ਦਾ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਇਹ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ। ਬਰਮਾ ਅਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਵਿਖੇ ਗ਼ਦਰੀ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਚਲਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘਰ ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਣ ਲੱਗੇ ਸੀ। ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੇ ਬੱਦਲ ਸਮੂਹ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਤੇ ਮੰਡਰਾਅ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਸੰਗਰਾਮੀ ਇਸ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਤੋਂ ਲਾਹਾ ਲੈ ਕੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਵਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। 1914 ਵਿਚ ਪਹਿਲਾ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਯੋਜਨਾ ਨੂੰ ਬੂਰ ਪੈਂਦਾ ਨਜ਼ਰ ਆਉਣ ਲੱਗਾ। ਇਸ ਯੁੱਧ ਦਾ ਨਕਾਰਾਤਮਿਕ ਪਹਿਲੂ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਆਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੰਗਰਾਮੀਆਂ ਨੇ ਹਾਲੇ ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਸੀ।

ਜਰਮਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਬਾਗ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਵਰਤਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਰਮਨ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਵਰਤਣ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਜਰਮਨ ਵਿਖੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਭਾਰਤੀ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ, ਉੱਥੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਥਾਈਲੈਂਡ, ਬਰਮਾ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵਸੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਸੀ। ਇਸ ਮੁਹਿੰਮ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਇਕ ਜਰਮਨ ਬਾਗੀ ਦੇ ਫੜੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸਾਰਾ ਭੇਦ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਸਖ਼ਤ ਕਾਰਵਾਈ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਿਹੜੇ ਫੜੇ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ‘ਡਿਫ਼ੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ’ ਅਧੀਨ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਮਾਂਡਲੇ (ਬਰਮਾ) ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਦੌਰਾਨ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗੈਰਾਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਫੜੇ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਜੁਲਾਈ 1917 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫ਼ਰਵਰੀ 1918 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਤ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1930 ਈ. ਵਿਚ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤ ਆਏ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਸਹੌਲੀ ਵਿਖੇ ਸਨ ਕਿ ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦਾ ਬਿਗਲ ਵਜ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਇਹ ਕਲਕੱਤਾ, ਅਸਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਬਰਮਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਅਤੇ ਜਪਾਨੀਆਂ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਅਜ਼ਾਦ ਹਿੰਦ ਫ਼ੌਜ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ’ਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ੇਰਪੁਰ ਵਿਖੇ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ।

ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੰਦਬੋਲ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਨੰਦਬੋਲ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੇ ਸੀ। ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੁਝ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਨਾਂਵਾਂ ਦੇ ਉਕਰੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰਾਂ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਕੋਈ ਵੇਰਵਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ: ਇਹ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਮੱਲ੍ਹਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਆਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਦੂਜਾ): ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਮੂਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਯਾਤਰੂ ਸੀ। 1914 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸੈਂਟਰਲ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਲਾਹੌਰ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਨਵੰਬਰ 1915 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਘਟਾ ਕੇ 10 ਸਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। 1916 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੋਂ 1921 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ (ਤੀਜਾ): ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਭਸੀਨ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 10 ਸਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਪਰ ਲੱਗਭਗ 5 ਸਾਲ ਪਿੱਛੋਂ 20 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਸਾਉਣ ਸਿੰਘ: ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਚੱਬਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਖ਼ੁਸ਼ਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1915 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਦੁਆਰਾ ਛੱੁਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬੇੜੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 1921 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਸੁਰਜਨ ਸਿੰਘ: ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਗੁਜਰਵਾਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਮਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 30 ਮਾਰਚ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਤਹਿਸੀਲ ਪੱਟੀ ਅਧੀਨ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਸ਼ਹਬਾਜ਼ਪੁਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋ ਗਏ। ਫ਼ੌਜ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1915 ਈ. ਫੜ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕੇਸ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਸ. ਸੂਜਾ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਵਲਟੋਹਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ, ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰੀ ਬਾਗ਼ ਆਦਿ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤ ਕੇ 4 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਗਏ। 1934 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਸ. ਸੁੱਚਾ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਚੋਲਾ ਕਲਾਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1885 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਫ਼ੌਜ ਦੀ 23ਵੀਂ ਪਲਟੂਨ ਦਾ ਇਹ ਸਿਪਾਹੀ 1916 ਈ. ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਫੜ੍ਹੇ ਗਏ। 30 ਮਾਰਚ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ: ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਭਕਨਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਭਾਈ ਕਰਮ ਸਿੰਘ (ਸ਼ੇਰਗਿੱਲ) ਦੇ ਘਰ ਜਨਵਰੀ 1870 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕੰਮ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਵਿਤਕਰਾ ਦੇਖ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਰੋਸ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਆਫ਼ ਪੈਸੇਫਿਕ ਕੋਸਟ ਨਾਂ ਦੀ ਸੰਸਥਾ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਂਝਾ ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤਾ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪ੍ਰਧਾਨ (ਫਾਉਂਡਰ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਟ) ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਯੁਗੰਤਰ ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਕੈਨੇਡਾ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਮੁੜੇ ਜਾਂਦੇ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਨਾਲ ਯੋਕੋਹਾਮਾ ਵਿਖੇ ਸੰਪਰਕ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਥਿਆਰ ਪਹੁੰਚਾਏ ਸਨ। ਇਹ ਕਿਸ਼ਤੀ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ। 1915 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 6 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਤੋਂ ਮਦਰਾਸ ਦੀ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੂਨੇ ਦੀ ਯਾਰਵਦਾ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 1930 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 21 ਦਸੰਬਰ, 1968 ਈ. ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਸ. ਸੱਜਣ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਰੰਗਵਾਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਗ੍ਰਹਿ ਵਿਖੇ 1899 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 30 ਮਾਰਚ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਵੇਈਂ ਪੂਈਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1880 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੇ ਉਸ ਜਥੇ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸਨ ਜਿਹੜਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੈਨੇਡਾ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗ਼ਦਰੀ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਵਿਖੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾਈ ਗਈ; ਸ. ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੇ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣੇ ਗਏ। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਤੋਸ਼ਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਕਲਕੱਤੇ ਦੇ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ਵਿਖੇ ਪਹੁੰਚੇ ਤਾਂ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1921 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਮਦਰਾਸ, ਪੂਨਾ, ਰਤਨਗਿਰੀ ਆਦਿ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਉਪਰੰਤ 18 ਸਾਲ ਬਾਅਦ 1933 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਕੇ ਇਹ ਕਿਸਾਨ ਮੋਰਚੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਤਕਰੀਰਾਂ ਕਰਨ ਕਰ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵੀ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਦੂਜੇ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧ ਦੌਰਾਨ 1940 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਦਿਉਲੀ ਕੈਂਪ ਵਿਚ ਕੈਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੋਂ 1943 ਈ. ਵਿਚ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਗਏ।

ਸ. ਸ਼ਿੰਗਾਰਾ ਸਿੰਘ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਸਿਪਾਹੀ ਸੀ। ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਇਸ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਪੱਥਰ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਉੱਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ. ਸ਼ਿਵ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟਲਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ੍ਰੀ ਮੁਨਸ਼ੀ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1886 ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 10 ਸਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ: ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਦਦੇਹਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਬੇਲਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1915 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬੇੜੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।

ਸ. ਹਜ਼ਾਰਾ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਭੱਲਰੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਰਾਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਸੋਸ਼ਲਿਸਟ ਰਿਪਬਲਿਕਨ ਆਰਮੀ ਦੇ ਇਹ ਸਰਗਰਮ ਮੈਂਬਰ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਚੱਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। 1931 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਸੰਘਰਸ਼ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਪਰ ਮਦਰਾਸ ਬੈਂਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਰਾਜਮੁੰਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਇਹ ਫ਼ਰਾਰ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਪੁਲਿਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ। 1934 ਈ. ਵਿਚ ਇੱਥੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1939 ਈ. ਵਿਚ ਰਿਹਾਈ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਟਾਟਾ ਨਗਰ ਦੇ ਕਾਮਿਆਂ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। 1932- 1938 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਅੰਕਿਤ ਹੈ।

ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਟੁੰਡੀਲਾਟ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਕੋਟਲਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਬੰਬ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਇਕ ਬੰਬ ਫਟ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਬਾਂਹ ਉੱਡ ਗਈ ਸੀ। ਪੁਲਿਸ ਤੋਂ ਚੋਰੀ-ਛਿਪੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕਰਵਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਕ ਹੱਥ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟੁੰਡੀਲਾਟ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਟੁੰਡੀਲਾਟ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਏ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਘਟਾ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। 1916 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 6 ਸਾਲ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ 9 ਸਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਜੇਲ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਉਪਰੰਤ ਮੈਡੀਕਲ ਆਧਾਰ ’ਤੇ 1930 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ 1941 ਤੋਂ 1945 ਈ. ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤੀ। 1962 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਸ. ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਲੰਮੇ ਜੱਟਪੁਰਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਭਗਵਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਮੈਂਡਲੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ। 27 ਜੁਲਾਈ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਕੱਕੜ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਕੱਕੜ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਅਮਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ੰਘਾਈ ਵਿਖੇ ਚੌਕੀਦਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਵਿਖੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜ਼ੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੋਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਦੀ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇੱਥੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨਾਲ ਪੂਨੇ ਦੀ ਯਾਰਵਦਾ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ. ਹਿਰਦਾ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਇਸ ਸਪੂਤ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰ ਕੇ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਕੈਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਂਵਾਂ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਉਕਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਹਿਰਦਾ ਰਾਮ: ਇਹ ਮੰਡੀ ਰਿਆਸਤ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ੍ਰੀ ਗੱਜਣ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। (ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚੇ ਤੇ ਝੱਬਰ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।)

ਸ. ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਮੋਹੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਮਿੱਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੱੁਤਰ ਸੀ। ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਛੱਡ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਦੇਸ਼-ਭਗਤੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਅਮਰੀਕਾ ਦੇ ਫ਼ਰਾਂਸਿਸਕੋ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਛੱਡ ਕੇ ਭਾਰਤ ਆ ਗਏ। ਪਹਿਲੇ ਮੈਂਡਲੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 27 ਜੁਲਾਈ 1916 ਈ. ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ: ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਸ਼ੇਖ਼ੂਪੁਰਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਝੱਬਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ 1874 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਾਦਾ ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿਚ ਸਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਲਗਨ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੀ ਖਿੱਚ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜੁਝਾਰੂਆਂ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। 1919 ਈ. ਵਿਚ ਵਾਪਰੇ ਜਲ੍ਹਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੇ ਸਾਕੇ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨਾਂ ਅਤੇ ਰੈਲੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਅਤੇ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਮਈ 1919 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਅਧੀਨ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਫਿਰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਿਹੜੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ, ਉਹ ਸਨ: ਮਾਸਟਰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਰਾਮ, ਹਿਰਦਾ ਰਾਮ, ਭਾਈ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ, ਭਾਈ ਊਧਮ ਸਿੰਘ, ਹਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਲੰਮੇਵਾਲਾ, ਬਾਬਾ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਚੁਘੇਵਾਲਾ ਆਦਿ। ਜਲ੍ਹਿਆਂ ਵਾਲੇ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਾਲਾਤ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਹੰਟਰ ਕਮਿਸ਼ਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤ ਰਹੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਘਟਾ ਕੇ 7 ਸਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਹੀ ਉਦਾਰਤਾ ਕਾਰਨ 1920 ਈ. ਵਿਚ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਸਨ। ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਆਏ ਸਨ। ਰਿਹਾਈ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਕੇ ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਉਪਰੰਤ 20 ਨਵੰਬਰ, 1962 ਈ. ਨੂੰ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪੱਥਰਾਂ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਦਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਵਿਚ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ. ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਘਸੀਟਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ ਪਰ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਤੜਪ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਮੋੜ ਲਿਆਈ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1915 ਈ. ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। 1921 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ (ਦੂਜਾ): ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਗੁਲਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। 1916 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਠੱਠਗੜ੍ਹ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਭੂਪ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆਏ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੇ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਮਰਹਾਣਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1892 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਵੱਸਿਆ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਇਹ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਕੋਲੋਂ 3 ਪਿਸਤੌਲ, ਤਿੰਨ ਬੰਬ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸਲਾ ਬਰਾਮਦ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 1915 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਅਧੀਨ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰ ਲਈ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨਾਲ ਅਣਮਨੁੱਖੀ ਵਿਹਾਰ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 1920 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ. ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਰੋਡਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1915 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਉਮਰ 36 ਸਾਲ ਸੀ।

ਸ. ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਸਰਹਾਲੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਢੋਟੀਆਂ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੇਸਰੀ ਸਿੰਘ ਜਾਂ ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਫ਼ੌਜ ਦੇ 23ਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਹਾਲੇ 27 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਕਿ ਫ਼ੌਜ ਦੇ ਇਸ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1915 ਈ. ਵਿਚ ਦਗਸ਼ਈ ਵਿਖੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ 19 ਅਗਸਤ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਸ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਹਿਸੀਲ ਰਾਇਕੋਟ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਬੋਪਾਰਾਏ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 1915 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਘਟਾ ਕੇ 10 ਸਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਕਿਰਪਾ ਰਾਮ: ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਮਾਂਗਟ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ੍ਰੀ ਬ੍ਰਿਜ ਲਾਲ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1916 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਮੈਂਡਲੇ (ਬਰਮਾ) ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 27 ਜੁਲਾਈ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਫ਼ਾਂਸੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਖੜਕ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਬੋਪਾਰਾਏ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿਸਾ ਲੈਣ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1915 ਈ. ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ: ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਸੁਚੇਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1915 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਅਧੀਨ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬੇੜੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ।

ਸ. ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਰਾਮ ਮਹਿਤਾ: ਪੰਜਾਬ ਵਿਖੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ੍ਰੀ ਲੱਭੂ ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਮਦਰਾਸ ਬੈਂਕ ਬੰਬ ਆਦਿ ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1933 ਈ. ਵਿਚ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 1934 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਪੱਥਰ ’ਤੇ ਲਿਖਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

ਸ. ਗੁਰਦਾਸ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਇਹ ਗ਼ਦਰੀ ਆਗੂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਗ਼ਾਵਤ ਕਰਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਧੀਨ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਹੁਕਮ ਕੌਰ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਛੇੜਨ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਵਿਚ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਡਿਫ਼ੈਂਸ ਆਫ਼ ਇੰਡੀਆ ਐਕਟ ਅਧੀਨ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 18 ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਸੰਭਵ ਹੋਈ ਅਤੇ 1950 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਲਲਤੋਂ ਖੁਰਦ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਹੁਸ਼ਨਾਕ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਪ੍ਰੇਮ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ 1888 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਜੀਵਨ ਦੀ ਆਸ ਵਿਚ 1914 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਪੁੱਜਣ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਹੋਈ ਕਿ ਕੈਨੇਡਾ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਨਵੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਅਧੀਨ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਪਰ ਬਾਬਾ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਕੈਨੇਡਾ ਜਾਣ ਲਈ ਚਲਾਏ ਗਏ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਸਵਾਰ ਹੋ ਗਏ। ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭਾਰਤ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਹ ਕਲਕੱਤਾ ਦੇ ਬਜਬਜ ਘਾਟ ’ਤੇ ਆ ਉਤਰੇ ਜਿੱਥੇ ਅਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੰਭੀਰ ਟਕਰਾਉ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਇੱਥੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਲਕੱਤਾ ਦੀ ਅਲੀਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਮਹੀਨੇ ਬਾਅਦ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਜੂਹ-ਬੰਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਪੰਜਾਬ ਪੁੱਜਣ ਉਪਰੰਤ ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਚੋਰੀ-ਛੁਪੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਾਜਸੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ। ਇਕ ਸਾਥੀ ਦੀ ਗੱਦਾਰੀ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 1916 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੋਂ 1921 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਪ੍ਰੈਜ਼ੀਡੈਂਸੀ, ਮੌਜੂਦਾ ਤਾਮਿਲਨਾਡੂ, ਦੀ ਸਲੇਮ ਜੇਲ੍ਹ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਦਰਾਸ ਤੋਂ ਮਨਾਲੀ ਵਿਖੇ ਤਬਦੀਲੀ ਦੌਰਾਨ ਚੱਲਦੀ ਰੇਲਗੱਡੀ ਵਿੱਚੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਇਹ ਬਚ ਨਿਕਲੇ। 1934 ਈ. ਵਿਚ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਦੁਬਾਰਾ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1937 ਈ. ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਅੰਦਰ ਹੋਈ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵੀ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਸੀ। 1945 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਮੁਲਤਾਨ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੋਂ ਅਗਸਤ 1947 ਈ. ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ ਰਿਹਾਅ ਹੋਏ। 84 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ਵਿਚ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਸ. ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ (ਦੂਜਾ): ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਨਥਾਣਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਕੰਵਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਸਾਂਗਲਾ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਰੋਪੜ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਮਨੌਲੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਪੰਜਾਬ ਕੌਰ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1887 (ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਘੁੰਮਣ ਅਨੁਸਾਰ 1857) ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਸਾਂਗਲਾ ਹਿਲ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਇਹ ਮਾਸਟਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ। 1909 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਸਟਰ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਲਾਇਲਪੁਰੀ ਨੇ, ਕੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹੈ? ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਇਕ ਟ੍ਰੈਕਟ ਲਿਿਖਆ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਭਾਵਨਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਾਂਗ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਫ਼ਰਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਏ ਪਰ ਭੁਲੇਖੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਡੰਕਲਿਫ਼ ’ਤੇ 16 ਦਸੰਬਰ, 1914 ਈ. ਨੂੰ ਛਵੀ ਨਾਲ ਕਾਤਲਾਨਾ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਧਾਰਾ 307 ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਵਾਂਗ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਅਤੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਤਕਰਾਰ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਤੋਂ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੂਜੇ ਕੈਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਚੱਕੀ ਬੰਦ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਬੇੜੀਆਂ ਅਤੇ ਘੱਟ ਖ਼ੁਰਾਕ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਵਾਲੀ ਸਜ਼ਾ ਹਾਲੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲੋਂ ਦੁਖੀ ਕਰਨ ’ਤੇ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਨੂੰ ਅਜਿਹੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਚਪੇੜ ਮਾਰੀ ਕਿ ਉਹ ਕੁਰਸੀ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇੰਨੇ ਵਿਚ ਹੀ ਉੱਥੇ ਖੜੇ ਸਿਪਾਹੀ ਸ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ ’ਤੇ ਟੁੱਟ ਕੇ ਪੈ ਗਏ। ਸ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਕ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਲੱਗਭਗ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਤਕ ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਨਾ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਹਾਅ ਦਾ ਨਾਅਰਾ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਲੱਗਭਗ ਦੋ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਭੁੱਖ-ਹੜਤਾਲ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦੇ ਹੋਏ ਮਾਸਟਰ ਚਤਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭਾਈ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨੇ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਵਿਚ ਰੋਟੀ ਨੂੰ ਮੂੰਹ ਲਾਇਆ ਸੀ।

ਸ. ਚਤਰ ਸਿੰਘ (ਦੂਜਾ): ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਲਈ ਇਹ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ ਸੀ। 29 ਸਤੰਬਰ, 1914 ਈ. ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 17 ਦਸੰਬਰ, 1914 ਈ. ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਸ. ਚੰਨਣ ਸਿੰਘ ਢੰਡ ਕਸੇਲ: ਪੰਜਾਬ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਢੰਡ ਕਸੇਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 23 ਰਿਸਾਲਾ ਫੌਜੀ ਟੁੱਕੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਜਵਾਨ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੁੱਕੜੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੂ.ਪੀ. ਵਿਖੇ ਪੋਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਦੇ ਟਰੰਕ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਬ ਫਟ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੇਤ ਖੁਲ੍ਹ ਗਿਆ। 19 ਅਗਸਤ, 1915 ਈ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰੀ ਉਪਰੰਤ ਦਗਸ਼ਈ ਦੀ ਫ਼ੌਜੀ ਅਦਾਲਤ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਚੇਤ ਰਾਮ ਵੈਰੋਵਾਲ: ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿਆਲਕੋਟ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਵੈਰੋਵਾਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਬਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਦਾ ਪੱੁਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਲਾਲਾ ਹਰਦਿਆਲ ਦੀ ‘ਭਾਰਤ ਮਾਤਾ ਪਾਰਟੀ’ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਬਣਿਆ। ਇਹ ਸਿਆਮ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਜਿੱਥੋਂ ਇਹ ਬਰਮਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। 27 ਜੁਲਾਈ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਮੈਂਡਲੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਘਟਾ ਕੇ 7 ਸਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1922 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਚੂਹੜ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਲੀਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਬੂਟਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1915 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 1922 ਈ. ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਉਪਰੰਤ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਦੀ ਕੋਇੰਬਟੂਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਅਤੇ ਫਿਰ ਭੰਡਾਰਾ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਜਗਤ ਰਾਮ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਹਰਿਆਣਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ੍ਰੀ ਦਿੱਤੂ ਮੱਲ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1915 ਈ. ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਠੱਟੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ 1866 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਸ. ਘਨੱਈਆ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਨੌਜਵਾਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਕਮਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਚੀਨ, ਮਨੀਲਾ, ਮੈਕਸੀਕੋ ਹੁੰਦਾ ਹੋਏ 1908 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਕੈਲੇਫੋਰਨੀਆ ਜਾ ਪੁੱਜੇ। ਇੱਥੇ ਖੇਤੀ ਵਿਚ ਅਜਿਹਾ ਨਾਂ ਕਮਾਇਆ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਲੂਆਂ ਦਾ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਸੰਤ ਵਸਾਖ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ‘ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ’ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਫੰਡ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਆਪਣੀ ਦਸਵੰਧ ਦੀ ਕਮਾਈ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਣ ਵਾਲ ਫੰਡ ਅਮਰੀਕਾ ਆ ਕੇ ਪੜ੍ਹਨ ਵਾਲੇ ਲੋੜਵੰਦ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ’ਤੇ ਖ਼ਰਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲੇਟਫ਼ਾਰਮ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਹਿੰਦੀ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਕਾਇਮ ਹੋਈ ਤਾਂ ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਦਾ ਮੀਤ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਨੇ ਭਾਰਤ ਵਿਖੇ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਨੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਭਾਰਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਅਜ਼ਾਦ ਕਰਾਉਣ ਲਈ ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਚੱਲ ਕੇ ਮਨੀਲਾ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਪੀਨਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚੇ। ਕਲਕੱਤਾ ਬੰਦਰਗਾਹ ਤੋਂ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਬੇਰੀ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਇਹ ਅਵਾਜ਼ ਉਠਾਉਂਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਜ਼ਾ ਸਖ਼ਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਆਏ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ। ਇਥੋਂ ਭਾਈ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਭੰਡਾਰਾ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਅਠਾਰ੍ਹਾਂ ਸਾਲ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਉਪਰੰਤ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਹਾਈ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਾਇਤਾ ਕਮੇਟੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਅੰਦੋਲਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਅਤੇ ‘ਕਿਰਤੀ’ ਰਸਾਲੇ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ-ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ- ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। 1938 ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਇਕ ਸੜਕ ਦੁਰਘਟਨਾ ਵਿਚ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਸ. ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਉੱਤਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਘਟਾ ਕੇ 10 ਸਾਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਫ਼ੈਲੋਕੇ: ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਫ਼ੈਲੋਕੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਚੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ 1888 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਦਾ ਮੁਸਾਫ਼ਰ ਸੀ। 1916 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਮੈਂਡਲੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸੇ ਸਾਲ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1922 ਈ. ਵਿਚ ਰਿਹਾਅ ਹੋ ਕੇ ਘਰ ਆਇਆ ਤਾਂ ਲੱਗਭਗ 14 ਸਾਲ ਇਹ ਪੁਲਿਸ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਧੀਨ ਰਿਹਾ।

ਸ. ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਠੱਟੀਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਸੂਬਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ 22ਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਇਹ ਸਵਾਰ ਵਜੋਂ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਪਰਤ ਆਇਆ। 1916 ਈ. ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਦਯਾਲ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਆਏ ਤਾਂ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਏ ਗਏ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਨਾਦਰ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ: ਇਹ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਕਸੂਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਕਾਇਮ ਅਲੀ ਸ਼ਾਹ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਕਸੂਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। 1919 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜ਼ਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਕੈਲਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ: ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲਾ ਲਾਇਲਪੁਰ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਚੱਕ ਨੰ. 55 ਰੁਖ ਬੁਰਜ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ 19ਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਵਿਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ, ਪਰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਚੱਲ ਰਹੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਕਰ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਾਂਹੋ’ਸ ਾਂਹੋ ਫੁਨਜੳਬ ਢਰੲੲਦੋਮ ਢਗਿਹਟ- ੲਰਸ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

ਸ. ਨੰਦ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਰਾਇ ਕਾ ਬੁਰਜ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਪੰਜਾਬ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 23 ਰਿਸਾਲਾ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਜਵਾਨ ਲਾਹੌਰ ਦੀ ਮੀਆਂਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਫ਼ੌਜੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਾਰਵਾਈ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੁਝ ਅਸਲਾ ਵੀ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। 19 ਫਰਵਰੀ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦੇ ਕੁਝ ਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਯੂ.ਪੀ. ਵਿਖੇ ਪੋਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਦੇ ਟਰੰਕ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਬ ਫਟ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੇਤ ਖੁਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਦਗਸ਼ਈ ਵਿਖੇ ਇਨ੍ਹਾਂ 18 ਜਵਾਨਾਂ ਦਾ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ 12 ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ 6 ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ।

ਸ. ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ: ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਢੋਟੀਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਸਦਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀਮਤੀ ਕੇਸਰ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ 4 ਮਾਰਚ, 1891 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। 23 ਰਿਸਾਲਾ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਜਵਾਨ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੂ.ਪੀ. ਵਿਖੇ ਪੋਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਦੇ ਟਰੰਕ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਬ ਫਟ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੇਤ ਖੁਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਦੇਸ਼-ਧਰੋਹ ਦਾ ਕੇਸ ਚਲਾ ਕੇ ਦਗਸ਼ਈ ਵਿਖੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਫਿਰ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ 1915 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 22 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1919 ਈ. ਨੂੰ ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਹੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ।

ਸ. ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ: ਇਹ ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਚੁੱਘਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰੁਜਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਸਟਾਕਟਨ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤ ਆਉਣ ਲਈ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੈਂਬਰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਐਸ.ਐਸ. ਮਿਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ’ਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਭਾਰਤ ਪੁੱਜਾ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1915 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਜਨਵਰੀ 1916 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਹੀ ਭਾਈ ਨਿਧਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਕਿਤਾਬ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਜੁਰਮ ਵਜੋਂ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਸੀ।

ਪਰਮਾਨੰਦ, ਭਾਈ: ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਚਕਵਾਲ ਨੇੜੇ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਕਰਿਆਲੀ ਵਿਖੇ 4 ਨਵੰਬਰ, 1876 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਭਾਈ ਤਾਰਾ ਚੰਦ ਮੋਹਯਲ ਦੇ ਘਰ ਹੋਇਆ। ਅਠਵੀਂ ਕਲਾਸ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚਕਵਾਲ ਵਿਖੇ ਹੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਫਿਰ ਲਾਹੌਰ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ 1902 ਈ. ਵਿਚ ਐਮ.ਏ. ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਇੰਗਲੈਂਡ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ 1908 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। 1912 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਚਲੇ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਕੈਲੀਫ਼ੋਰਨੀਆ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਵਿਚ ਦਾਖ਼ਲਾ ਲੈ ਲਿਆ। ਇੱਥੇੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸਰਗਰਮ ਆਗੂ ਹਰ ਦਯਾਲ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇਹ ਇਸ ਲਹਿਰ ਵੱਲ ਖਿੱਚੇ ਗਏ। ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਤਰੀਖ਼-ਇ-ਹਿੰਦ ਲਿਖੀ ਸੀ। ਇਹ ਕਿਤਾਬ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਰੜਕਦੀ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਆ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫ਼ਾਰਮੇਸੀ ਖੋਲ ਲਈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਗ਼ਦਰੀ ਅਕਸਰ ਆਇਆ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਪੱਕਾ ਹੋ ਗਿਆ। 1915 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਇਸੇ ਨਾਂ ਦਾ ਇਕ ਹੋਰ ਕੈਦੀ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਝਾਂਸੀ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਬੈਰੀ ਨਾਲ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਝਗੜਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਕੰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਬੈਰੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ-ਭਲਾ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਗਾਲਾਂ ਵੀ ਕੱਢੀਆਂ ਸਨ ਜਿਸ ਤੇ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਝਾਂਸੀ ਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਦੇ ਲੱਤ ਮਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੇਠਾਂ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਉੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਜਮਾਂਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਕੁੱਟਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਨੂੰ ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਦੱਸਿਆ ਤਾਂ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਝਾਂਸੀ ਨੂੰ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਕੋਠੀ ਬੰਦ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਡੰਡਾ ਬੇੜੀ ਅਤੇ 20 ਬੈਂਤ ਲਾਉਣ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ। ਬੈਂਤ ਮਾਰਨ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਲਹੂ-ਲੁਹਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਝਾਂਸੀ ਦੇ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਾਬਾ ਸੋਹਣ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ, ਸ. ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਿੰਘ, ਸ. ਜਵੰਦ ਸਿੰਘ ਆਦਿ ਕੈਦੀਆਂ ਨੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ’ਤੇ ਇਸ ਦਾ ਕੋਈ ਅਸਰ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਲੰਬੀ ਹੋ ਗਈ ਤਾਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਘਬਰਾ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਲਾਹ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇਸ ਸ਼ਰਤ ’ਤੇ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਈ ਗਈ ਕਿ ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਝਾਂਸੀ ਵਿਰੁੱਧ ਸਮੂਹ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵਾਪਸ ਲੈ ਲਈਆਂ ਜਾਣ।

ਭਾਈ ਪਰਮਾਨੰਦ ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਮਿਿਲਆ। ਬੀਮਾਰਾਂ ਦਾ ਬੁਖ਼ਾਰ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲੀ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੇਰੇ ਅੰਤ ਸਮਯ ਕੇ ਵਿਚਾਰ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਭਾਗਵਦ ਗੀਤਾ ਦੀ ਸਰਲ ਹਿੰਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ। ਠਹੲ ੀਨਦੳਿਨ ਫਰੲਸਸ ਲ਼ਟਦ., ਅਲਲੳਹੳਬੳਦ ਤੋਂ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਥਨ ਵਿਚ ਇਹ ਲਿਖਦੇ ਹਨ, “ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ ਮੇਂ ਸੰਨ 1915 ਸੇ ’20 ਤਕ ਰਹਤੇ ਹੁਏ ਯੇ ਨੋਟ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਕੇ ਤੌਰ ਪਰ ਰਖੇ ਗਏ। ਯਹ ਵਿਚਾਰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਮੇਂ ਗੁਜਰਤਾ ਥਾ। ਦੋ ਮਾਸ ਕੇ ਅਨਸ਼ਨ ਕੇ ਕਾਰਣ ਮੇਰਾ ਖਯਾਲ ਥਾ ਕਿ ਕਾਲੇਪਾਨੀ ਮੇਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ- ਤਯਾਗ ਹੋਗਾ। ਇਸ ਲਿਏ ਉਸ ਕੇ ਬਾਦ ਯਦਿ ਯੇ ਨੋਟ ਕਿਸੀ ਯੋਗਯ ਮਨੁਸ਼ਯ ਕੇ ਹਾਥ ਪੜ ਜਾਯੇਂਗੇ ਤੋ ਵਹ ਇਨਹੇ ਛਪਵਾਕਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦੇਗਾ। ਸਮਯ ਨੇ ਰੰਗ ਬਦਲਾ ਔਰ ਸੰਵਯ ਮੁਝੇ ਹੀ ਇਨਕੋ ਪ੍ਰਕਟ ਕਰਨੇ ਕਾ ਅਵਸਰ ਮਿਲ ਗਯਾ। ਮੈਨੇ ਇਨਕੇ ਅੰਦਰ ਕੋਈ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਾ ਔਰ ਜਯੋਂ ਕੇ ਤਯੋਂ ਪਾਠਕੋਂ ਕੇ ਸਾਮਨੇ ਰਖ ਦਿਯੇ ਹੈ। ਏਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸੇ ਯੇ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰੇ ਅੰਤ ਸਮਯ ਕੇ ਹੈ। ਤਬ ਮੈ ਸਮਝ ਬੈਠਾ ਥਾ ਕਿ ਅਬ ਮੇਰਾ ਦੁਨੀਆ ਮੇ ਕਭੀ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨ ਹੋਗਾ।”

ਸ. ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਿੰਘ ਅਜ਼ਾਦ: ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਟਿਆਲਾ ਰਿਆਸਤ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਲਾਲੜੂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ੍ਰੀ ਸ਼ਾਦੀ ਰਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਰਾਜਪੂਤ ਪਰਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਿਛੋਕੜ ਰਾਜਸਥਾਨ ਦੇ ਜੈਸਲਮੇਰ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। 15 ਸਤੰਬਰ, 1892 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਬਰਮਾ ਜਾ ਵਸੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਡੇਅਰੀ ਦੇ ਧੰਦੇ ਰਾਹੀਂ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾ ਲਿਆ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਵੀ ਬਰਮਾ ਚਲੇ ਗਏ। ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਬਰਮਾ ਦੀ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ, ਬਰਮੀ, ਹਿੰਦੀ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਆਦਿ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਸਿਖਾ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਬਰਮਾ ਤੋਂ ਇਹ ਪੀਨਾਂਗ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਮਨੀਲਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਸਟਾਕਟਨ ਚਲੇ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖ਼ਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਆਲੂਆਂ ਦੀ ਖੇਤੀ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਹ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਗਏ। ਅਮਰੀਕਾ ਤੋਂ ਇਹ ਯੋਕੋਹਾਮਾ (ਜਪਾਨ), ਮਨੀਲਾ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਸਿੰਘਾਪੁਰ, ਪੀਨਾਂਗ ਅਤੇ ਰੰਗੂਨ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚੇ। ਰਸਤੇ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਸਵਾਗਤ ਹੋਇਆ। ਤੋਸ਼ਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਬਰਮਾ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਆ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਨੇ ਘੇਰਾ ਪਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਰੇਲ-ਗੱਡੀ ਰਾਹੀਂ ਕਲਕੱਤੇ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਪੰਜਾਬ ਆ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਤੇਜ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। 14 ਨਵੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਇ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਕਲਕੱਤੇ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜ ਦਿਨ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਅਲੀਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਹਾਰਾਜਾ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਨਵੰਬਰ 1915 ਤੋਂ ਜੁਲਾਈ 1921 ਈ. ਤਕ ਇਹ ਇਸੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਰਹਿ ਕੇ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਝੱਲਦੇ ਰਹੇ। ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕੈਦੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਇੱਥੇ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ ਲੱਗਭਗ 90 ਕੈਦੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ 45 ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਪੰਜਾਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਪ੍ਰਸਾਸ਼ਨ ਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਧੀਕੀ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕੈਦੀ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੜ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰਨਾ, ਹੱਥ-ਕੜੀਆਂ ਅਤੇ ਬੇੜੀਆਂ ਲਗਾ ਕੇ ਲਗਾਤਾਰ 7-8 ਘੰਟੇ ਸਿੱਧੇ ਰੱਖਣਾ, ਬੈਂਤਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ, ਗਾਲੀ-ਗਲੋਚ ਆਦਿ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ। ਇਸੇ ਸਖ਼ਤੀ ਕਾਰਨ ਬਾਬਾ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਇਸ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਬਾਬਾ ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਭਕਨਾ ਨੇ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਮਨਾ ਕਰ ਦਿਤਾ ਸੀ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਪ੍ਰਿਥਵੀ ਸਿੰਘ ਆਜ਼ਾਦ ਨੇ ਵੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਕਦਮਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹੋਏ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਤਕ ਪੀਣਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। 13 ਦਿਨਾਂ ਬਾਅਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਲਿਆ ਕੇ ਪਾਈਪ ਰਾਹੀਂ ਦੁੱਧ ਪਿਲਾਇਆ ਗਿਆ।

ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਸਖ਼ਤੀ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਕਲਕੱਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜਾਬ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਤਾਂ ਸਭ ਪਾਸੇ ਹਾਹਾਕਾਰ ਮੱਚ ਗਈ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦੀ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਮੰਗ ਉਠਣ ਲੱਗੀ। ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਲੋਕ-ਰੋਹ ਅੱਗੇ ਝੁਕਦੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਕੈਦੀਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਦਰਾਸ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਕਲਕੱਤੇ ਭੇਜਣ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਕਲਕੱਤਾ ਮੇਲ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਖ਼ੁਸ਼ਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਕਲਕੱਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਓਂਗੋਲ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਇਹ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਭੱਜਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਦੁਬਾਰਾ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਮੰੁਦਰੀ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 16 ਮਹੀਨੇ ਇਸੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਫਿਰ ਕੈਦ ਵਿੱਚੋਂ ਬਚ ਨਿਕਲਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਥੋਂ ਭੱਜ ਕੇ ਇਹ ਮੰੁਬਈ ਆ ਗਏ ਅਤੇ ਥੀਓਸਾਫ਼ੀਕਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨਾਤਨ ਹਾਈ ਸਕੂਲ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਫ਼ਿਜ਼ੀਕਲ ਟਰੇਨਿੰਗ ਕਰਾਉਣੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਕੁਝ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਬਰਮਾ ਚਲੇ ਗਏ ਤਾਂ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਵਿਦੇਸ਼ ਜਾਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾ ਲਿਆ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਯਤਨ ਸਫ਼ਲ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਰੂਪੋਸ਼ ਰਹਿ ਕੇ ਇਹ ਰੂਸ ਚਲੇ ਗਏ। 16 ਸਾਲ ਰੂਪੋਸ਼ ਰਹਿਣ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੁੰਬਈ ਵਿਚ ਸਮਰਪਣ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਲਿਆ ਕੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। 23 ਸਤੰਬਰ, 1939 ਈ. ਨੂੰ ਦੂਜੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਹਰ ਆ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀਆਂ ਅਤੇ ਮਾਹਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਗਏ ਭਾਰਤ ਛੱਡੋ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਵਨਗਰ ਤੋਂ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਕੋਟ (ਸੌਰਾਸ਼ਟਰ) ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਭੇਜਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੂਨੇ ਦੀ ਯਰਵਦਾ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੋਂ ਪੈਰੋਲ ’ਤੇ ਰਿਹਾਈ ਉਪਰੰਤ 27 ਨਵੰਬਰ, 1943 ਈ. ਨੂੰ ਵਿਆਹ ਕਰਵਾ ਲਿਆ। 3 ਅਕਤੂਬਰ, 1944 ਈ. ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ 9 ਮਈ 1949 ਨੂੰ ਪੁੱਤਰੀ ਪ੍ਰਗਯਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ ਅਤੇ 1949 ਈ. ਵਿਚ ਭੀਮ ਸੈਨ ਸੱਚਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਬਣੀ ਸਰਕਾਰ ਵਿਚ ਮੰਤਰੀ ਬਣੇ। ਸੇਵਾਵਾਂ ਬਦਲੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 1977 ਈ. ਵਿਚ ਪਦਮ ਭੂਸ਼ਣ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। 5 ਮਾਰਚ, 1989 ਈ. ਨੂੰ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਸ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਲੰਗੇਰੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਲੱਖਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਪਿੰਡ ਆ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਜਨਵਰੀ 1916 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ: ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਈਸਵਾਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਹੁਸ਼ਿਆਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਾਂਹੋ’ਸ ਾਂਹੋ ਫੁਨਜੳਬ ਢਰੲੲਦੋਮ ਢਗਿਹਟੲਰਸ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਤਰਨਤਾਰਨ ਤਹਿਸੀਲ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਭੈਲ ਢਾਈਵਾਲਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਹੁਕਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਵਿਚ ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ 1940 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨੌਕਰੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਅਧੀਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਬਲਵੰਤ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਸਠਿਆਲਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਚਲਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਚੌਕੀਦਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫ਼ਰਵਰੀ 1915 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਹੈਡਕੁਆਟਰ ਤੋਂ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਗਵਰਨਰ ਜਨਰਲ ਦੀ ਕੌਂਸਲ ਨੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1932 ਈ. ਵਿਚ ਰਿਹਾਈ ਉਪਰੰਤ ਵਾਪਸ ਪਿੰਡ ਪਰਤਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ-ਬੰਦੀ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।

ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ: ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਦਦੇਹਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਸ਼ੰਘਾਈ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਆਇਆ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਭਾਗ ਲੈਣ ਕਾਰਨ 1915 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ: ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਦਦੇਹਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਮਨੀਲਾ ਤੋਂ ਕਾਮਾਗਾਟਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਭਾਗ ਲੈਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ 1915 ਈ. ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਅਧੀਨ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। 1920 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਪਰਤ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਅਕਾਲੀ ਮੋਰਚਿਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਢੋਟੀਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 23 ਰਿਸਾਲਾ ਫੌਜੀ ਟੁਕੜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਜਵਾਨ ਗ਼ਦਰੀਆਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੁਕੜੀ ਲਾਹੌਰ ਵਿਖੇ ਤਾਇਨਾਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯੂ.ਪੀ. ਵਿਖੇ ਪੋਸਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ ਸਾਥੀ ਦੇ ਟਰੰਕ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਬੰਬ ਫਟ ਗਿਆ ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਭੇਤ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਿਆ। ਦਗਸ਼ਈ ਵਿਖੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਇਹ ਸਜ਼ਾ 10 ਸਾਲ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਤਰਨਤਾਰਨ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਢੋਟੀਆਂ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਭਾਰਤੀ ਫ਼ੌਜ ਦੇ 23ਵੇਂ ਰਸਾਲੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਹ ਜਵਾਨ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਰਟ ਮਾਰਸ਼ਲ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਜਿਸ ਨੇ 1915 ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਸੁਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1891 ਵਿਚ ਜਨਮੇ ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਬਰੇਲੀ ਵਿਖੇ ਬੈਟਰੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਇਹ ਸ਼ੰਘਾਈ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਕੀਦਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲਈ 13 ਅਕਤੂਬਰ, 1914 ਈ. ਨੂੰ ਇਹ ਐਸ. ਐਸ. ਨਾਮਸੰਗ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਕਲਕੱਤਾ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਬਰੇਲੀ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਬੈਟਰੀਆਂ ਦਾ ਕੰਮ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ 30 ਮਾਰਚ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। 1916 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸਖ਼ਤੀਆਂ ਨਾ ਝੱਲਦੇ ਹੋਏ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ।

ਸ. ਬੁੱਢਾ ਸਿੰਘ ਫ਼ੈਲੋਕੇ: ਇਹ ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਜ਼ਿਲਾ ਗੁਜਰਾਂਵਾਲਾ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਫ਼ੈਲੋਕੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਸੀ। ਮੈਂਡਲੇ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲੇਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਮਾੜਾ ਵਰਤਾਉ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਦੀ ਕੱਚੀ ਰੋਟੀ ਹਜ਼ਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੀ ਬੀਮਾਰੀ ਵੱਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਖ਼ੀਰ ਇਹ ਮੌਤ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੀ ਲਿਸਟ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਹੈ। (ਦੇਖੋ: ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਬਿਲਗਾ, ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਅਣਫੋਲੇ ਵਰਕੇ, ਪੰਨਾ 96.)

ਸ. ਭਾਨ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਸੁਨੇਤ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਸਾਵਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸਨ। ਤੋਸ਼ਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਭਾਰਤ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ ਦੀਆਂ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿਚ ਸਰਗਰਮੀ ਨਾਲ ਭਾਗ ਲਿਆ ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਸਟਾਫ਼ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਝਗੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿੱਕੀ ਜਿਹੀ ਗਲਤੀ ’ਤੇ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁੱਟ-ਮਾਰ ਅਤੇ ਬੇੜੀਆਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਬੈਰੀ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਈਰਖ਼ਾ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਕ ਦਿਨ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੈਲ ਦੇ ਅੱਗੋਂ ਲੰਘਿਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਪਸੀ ਤਕਰਾਰ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ’ਤੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਨੇ ਨੰਬਰਦਾਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬੰਦੇ ਬੁਲਾ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਭਾਰੀ ਤਸ਼ੱਦਦ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਸੇ ਵਿਰੋਧ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਖੜੀ ਹਥਕੜੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਇਕ ਦਿਨ ਇਸ ਨੇ ਖੜੀ ਹਥਕੜੀ ਲਵਾਉਣ ਤੋਂ ਮਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮੇਰਾ ਕਸੂਰ ਦੱਸਿਆ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਨੂੰ ਭਾਈ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਬੰਦਿਆਂ ਰਾਹੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਭਾਰੀ ਸਰੀਰਕ ਤਸੀਹੇ ਦਿੱਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਉਂਦਾ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿਉਂ ਜਾਂਦੇ ਹੋ? ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਹੋਰ ਯਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਸਵਾਦਲੀ ਨੀਂਦ ਆ ਜਾਵੇਗੀ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਹੱਥਕੜੀ ਲਾਉਣ ਤੋਂ ਖਹਿੜਾ ਛੁੱਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਬਾਬਾ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਨਾ ਲਵਾਉਣ ਕਾਰਨ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਤਸੀਹਿਆਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸਾਰੀ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਤੁਰੰਤ ਫੈਲ ਗਈ। ਭਾਈ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਸਰੀਰਕ ਪੱਖੋਂ ਤਕੜਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਦੇ ਪਾਲੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰੀ ਗੁੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥਕੜੀ ਲਾਉਣ ਲਈ ਵੰਗਾਰਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਵਿਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ:

ਹੱਥਕੜੀ ਲਗੇ ਫਿਰ ਲੌਣ ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਨੂੰ, ਅੱਗੋਂ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਆਖ ਬਤਾਇਆ ਸੀ। ਹੱਥਕੜੀ ਨਹੀਂ ਲੁਔਣੀ ਲਾ ਲੈ ਜੋਰ ਸਾਰਾ, ਵਾਹਵਾ ਸ਼ੇਰ ਨੇ ਹੱਥ ਵਿਖਾਇਆ ਸੀ। ’ਕੱਠੇ ਗੋਰੇ ਤੂੰ ਕਰ ਕੇ ਡਾਹ ਸਾਰੇ, ਸੁਪਰਡੈਂਟ ਨੂੰ ਆਖ ਸੁਣਾਇਆ ਸੀ। ਆ ਪਾਜੀਆ ਵੇਖ ਤੂੰ ਹੱਥ ਛੇਤੀ, ਹੱਥਕੜੀ ਲਾ ਤੂੰ ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਇਆ ਸੀ। ਮਰੂੰ ਆਪ ਜਾਂ ਚੀਰ ਦਊਂ ਤੁਸਾਂ ਤਾਈਂ, ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਤੁਸਾਂ ਕਿਉਂ ਢਾਹਿਆ ਸੀ।

ਬਾਬਾ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਬੈਰੀ ਦੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਚੁੱਕਾ ਸੀ ਅਤੇ ਹੁਣ ਉਹ ਹੋਰ ਜ਼ੁਲਮ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਹੋਏ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਕਾਰਨ 2 ਨਵੰਬਰ, 1917 ਨੂੰ ਇਹ ਦੇਸ਼-ਭਗਤ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ‘ਮਾਡਰਨ ਰਿਵੀਊ’ ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸੋਗ ਦੀ ਲਹਿਰ ਫੈਲ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਤੋਂ ਇਸ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਮੰਗੀ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਇਹ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਆਪ ਹੀ ਮਰਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਫ਼ਸਾਦੀ ਆਦਮੀ ਸੀ ਇਸ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਯਾਦਗਾਰੀ ਬੱੁਤ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਦੀ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਦੇ ਬਾਹਰ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਰ ਬੈਰੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਭਾਨ ਸਿੰਘ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਇਹ ਪੰਕਤੀਆਂ ਅਕਸਰ ਉਚਾਰਿਆ ਕਰਦਾ ਸੀ:

ਜਉ ਤਉ ਪ੍ਰੇਮ ਖੇਲਣ ਕਾ ਚਾਉ॥
ਸਿਰੁ ਧਰਿ ਤਲੀ ਗਲੀ ਮੇਰੀ ਆਉ॥
ਇਤੁ ਮਾਰਗਿ ਪੈਰੁ ਧਰੀਜੈ॥
ਸਿਰੁ ਦੀਜੈ ਕਾਣਿ ਨ ਕੀਜੈ॥

ਸ. ਮਦਨ ਸਿੰਘ: ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਲਾਹੌਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਗਾਗਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਮੱਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1887 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1915 ਈ. ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ. ਮਨੋਹਰ ਸਿੰਘ: ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਸ. ਲਹਿਣਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਨੈਸ਼ਨਲ ਬੈਂਕ ਕਤਲ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਸ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। 22 ਜੂਨ, 1919 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਅਧੀਨ ਇਸ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੀ ਉਮਰ 21 ਸਾਲ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਅਲਾਵਲਪੁਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਲਾਬਾ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1872 ਵਿਚ ਇਹ ਕੂਕਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦੀ ਜਥੇ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋ ਗਏ। ਮਲੌਦ ਤੋਂ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਮੁਨਸ਼ਾ/ਮਨਸ਼ਾ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜਲੰਧਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਜੰਡਿਆਲਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰੀਗਰ ਵੈਨਕੂਵਰ ਵਿਖੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿਚ ਸੀ। 6 ਅਗਸਤ, 1914 ਈ. ਨੂੰ ਇਹ ਭਾਰਤ ਲਈ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਜਨਵਰੀ 1915 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 30 ਮਾਰਚ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਲਾਲਪੁਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਸਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1884 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਸਨ।

ਸ. ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ: ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਰੰਗਵਾਲ ਦੇ ਸੰਤ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਨਾਰੰਗਵਾਲ ਵਿਖੇ ਹੋਇਆ ਸੀ। Unsung Heroes of Freedom Struggle in Andamans: Who’s Who ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ 1916 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ 38 ਸਾਲ ਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਨਾਇਬ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ ਦੀ ਪਦਵੀ ’ਤੇ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ ਅਤੇ 30 ਮਾਰਚ, 1916 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਰਾਜਾ ਰਾਮ: ਮੌਜੂਦਾ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਿਖੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਗੁਜਰਾਤ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਮਲਕਵਾਲਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ੍ਰੀ ਗੰਗਾ ਰਾਮ ਅਤੇ ਬੀਬੀ ਉੱਤਮ ਦੇਵੀ ਦੇ ਘਰ 1898 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਕਿੱਤੇ ਵੱਜੋਂ ਵਪਾਰੀ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੇ ਰੌਲਟ ਐਕਟ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਮਾਰਸ਼ਲ ਲਾਅ ਅਧੀਨ ਇਸ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। 1919 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। 1920-32 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਇਸ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਉਪਰੰਤ ਇਸ ਨੂੰ ਲਾਹੌਰ, ਮੁਲਤਾਨ ਅਤੇ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ਦੀਆਂ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੱਖ ਕੇ 1934 ਈ. ਵਿਚ ਰਿਹਾਅ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 1941 ਈ. ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੋਧੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦੇਣ ਕਾਰਨ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਜੇਹਲਮ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਰਿਹਾਈ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਰੂਪੋਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਹਰੀ: ਇਹ ਗੁਰਦਾਸਪੁਰ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸਨ। ਸਵਰਾਜਯ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੇ ਐਡੀਟਰ ਵਜੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਜਿਹੇ ਲੇਖ ਲਿਖੇ ਜਿਹੜੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦਸੰਬਰ 1908 ਈ. ਵਿਚ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਅਕਤੂਬਰ 1910 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਰਕਸ਼ਾ ਭਾਲੇ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਸਸੋਲੀ ਸੇ ਵਸਨੀਕ ਸ੍ਰੀ ਜਵਾਹਰ ਰਾਮ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ਸਰਗਰਮ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ। ਲਾਲਾ ਸੋਹਨ ਲਾਲ ਨਾਲ ਰਲ ਕੇ ਇਸ ਨੇ ਬਰਮਾ, ਮਲਾਇਆ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਪੁਰ ਵਿਖੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਬਗ਼ਾਵਤ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਬਣਾਈ ਸੀ। 1915 ਈ. ਵਿਚ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮਾਂਡਲੇ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਅਧੀਨ ਇਸ ’ਤੇ ਕੇਸ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਰੱਖੀ ਭੁੱਖ ਹੜਤਾਲ ਨਾਲ 1919 ਵਿਚ ਇਹ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਰਕਾਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਵਿਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਭੁੱਖਾ ਰਹਿ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਕੁਦਰਤੀ ਮੌਤ ਮਰਿਆ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਸਰਨ ਦਾਸ: ਇਹ ਕਪੂਰਥਲਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ੍ਰੀ ਸੰਤ ਰਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਕਪੂਰਥਲਾ ਵਿਚ ਇਸ ਨੇ ‘ਲਿਬਰਟੀ’ ਨਾਂ ਦੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਚਲਾਈ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੇਸ਼-ਭਗਤਾਂ ਦੀਆਂ ਖ਼ਬਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਉਭਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। 1915 ਈ. ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਰੁਲੀਆ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਸਰਾਭਾ ਪਿੰਡ ਦਾ ਵਸਨੀਕ ਇਹ ਭਾਈ ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਕਮਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਸੀਮਤ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਕੰਮ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿਚ ਇਹ ਅਮਰੀਕਾ ਜਾ ਵੱਸੇ। ਓਰੇਗਨ ਵਿਖੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬੀ ਖੇਤਾਂ ਵਿਚ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੇਲ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸਰਾਭਾ ਨਾਲ ਹੋਇਆ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕੈਲੇਫ਼ੋਰਨੀਆ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਇੱਥੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਸੱਦੇ ’ਤੇ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਆਇਆ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਵਿਖੇ ਸੈਲੂਲਰ ਜ਼ੇਲ ਵਿਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਮਾਸਟਰ ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜ਼ੇਲ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। (ਕਿਰਤੀ, ਮਈ 1930)।

ਸ. ਰੂੜ੍ਹ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਚੂਹੜ ਚੱਕ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1880 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਅਤੇ ਗਰੁੱਪਾਂ ਰਾਹੀਂ ਗ਼ਦਰੀ ਹਾਂਗਕਾਂਗ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਭਾਰਤ ਜਾਣ ਦੀ ਵਿਉਂਤਬੰਦੀ ਕੀਤੀ। ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਨੇ ਇਕ ਕੇਂਦਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰੂੜ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਤੋਸ਼ਾਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਭਾਰਤ ਪਹੁੰਚਣ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਸ. ਰੋਡਾ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਮੋਗਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਰੋਡਾ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਵਸਾਵਾ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੰਘਾਈ ਚਲਾ ਗਿਆ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਇਸ ਨੇ ਚੌਕੀਦਾਰ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਐਸ.ਐਸ. ਮਸ਼ੀਮਾ ਮਾਰੂ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਕੋਲੰਬੋ ਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਪੰਜਾਬ ਪੁੱਜਾ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਮਾਲਵਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੇਲ ਵਿਚ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਹੋਇਆ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਭੂਰੇ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। 1885 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਾਇਦਾਦ ਜਬਤ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ। ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਦੂਜਾ: ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਨਾਰੰਗਵਾਲ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਉਦੇ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਮਾਰਚ 1887 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਤੀਜੀ ਕੈਵਲਰੀ ਰੈਜਮੈਂਟ ਦਾ ਸਵਾਰ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇਸ ਨੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਫਰਵਰੀ 1915 ਈ. ਵਿਚ ਫ਼ਿਰੋਜ਼ਪੁਰ ਛਾਉਣੀ ’ਤੇ ਹਮਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਨਾਕਾਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਦੂਜੇ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਸ ’ਤੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਚਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਸਜ਼ਾ 10 ਸਾਲ ਦੀ ਕਰ ਕੇ 26 ਸਾਲ ਦੇ ਇਸ ਨੌਜਵਾਨ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸ. ਲੱਖਣ ਸਿੰਘ: 1915 ਈ. ਵਿਚ ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਾਰਨ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।Unsung Heroes of Freedom Struggle in Andamans: Who’s Who ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉੱਥੇ ਉੱਕਰੇ ਹੋਏ ਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਸ. ਵਸਾਵਾ ਸਿੰਘ: ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਪਿੰਡ ਗਿਲਵਾਲੀ ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਸ. ਮੀਹਾਂ ਸਿੰਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਕਾਰਨ 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਪਹਿਲੇ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਕੇਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੌਤ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਹੋਈ ਸੀ। ਵਾਇਸਰਾਇ ਨੇ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਉਮਰ ਕੈਦ ਵਿਚ ਬਦਲ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਅਤੇ ਨਿਕੋਬਾਰ ਦੀਪ ਸਮੂਹ ਵਿਖੇ ਸਥਾਪਿਤ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਖੇ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।

ਸੰਤ ਵਿਸਾਖ਼ਾ ਸਿੰਘ: ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਦੇਹਰ ਵਿਖੇ 13 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1877 ਈ. ਨੂੰ ਸ. ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਇੰਦ ਕੌਰ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਸ. ਵਿਸਾਖ਼ਾ ਸਿੰਘ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਬਿਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਪਿਛੋਕੜ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਸੰਬੰਧੀ ਆਪਣੀ ‘ਆਤਮ ਕਥਾ’ ਵਿਚ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹਮਾਰਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ। ਸਭ ਜਨ ਜਾਨਣ ਸਿਫ਼ਤੀ ਘਰ।
ਤਰਨਤਾਰਨ ਤਹਿਸੀਲ ਪਛਾਨੋ। ਗੁਰ ਪੰਚਮ ਕਾ ਤੀਰਥ ਠਾਨੋ।
ਡਾਕ ਘਰ ਵੱਡੀ ਸਰਹਾਲੀ। ਬਾਬੇ ਜੋ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਵਾਲੀ।
ਨਗਰ ਦਦੇਹਰ ਹਮਾਰਾ ਕਹੀਏ। ਸੰਧੂ ਗੋਤ ਆਪ ਲਿਖ ਲਈਏ।
ਮਿਹਰ ਸਿੰਘ ਪੜਦਾਦਾ ਮੇਰਾ। ਗੁਰ ਦਸਮੇਸ਼ ਸੇ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਢੇਰਾ।
ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ ਗੁਰਾਂ ਮਿਲ ਜੰਗ। ਪੁਤ੍ਰ ਓਸ ਦੇ ਹੋਏ ਪੰਜ।
ਪੰਜੇ ਹੋਏ ਬਹੁਤ ਜਵਾਨ। ਧਰਮ ਹੇਤ ਖੰਡਾ ਵਾਹਨ।
ਇਨ ਮੈਂ ਮੇਘ ਸਿੰਘ ਜੋ ਚੌਥਾ। ਮੈਂ ਹਾਂ ਸਮਝੋ ਉਨ ਕਾ ਪੋਤਾ।
ਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪਿਤਾ ਹਮਾਰੇ। ਹੋਰ ਪਿਤਾ ਦੇ ਭਾਈ ਚਾਰੇ।
ਪੰਜੇ ਹੋਏ ਧਰਮੀ ਕਿਰਤੀ। ਭਾਉ ਭਗਤ ਸੀ ਸੁਹਣੀ ਬਿਰਤੀ।
ਇੰਦ ਕੌਰ ਹਮਾਰੀ ਮਾਤਾ। ਇਕ ਭੈਣ ਹੈ ਦੋਇ ਭ੍ਰਾਤਾ।
ਜਾਇਦਾਦ ਹੈ ਜ਼ਬਤ ਹਮਾਰੀ। ਗੌਰਮਿੰਟ ਨੇ ਕੀਤੀ ਸਾਰੀ।
ਕਰੇ ਬੇਨਤੀ ਸਿੰਘ ਵਸਾਖ। ਬੰਧਨ ਤੋੜੇ ਸਤਿਗੁਰ ਖ਼ਾਸ।

ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਅੰਦੋਲਨ ਵਿਚ ਇਹ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖ਼ਾ ਸਿੰਘ 19 ਸਾਲ ਦੇ ਹੋਏ ਤਾਂ ਫ਼ੌਜ ਦੀ ਨੌਕਰੀ ਅਧੀਨ ਚੀਨ ਚਲੇ ਗਏ। ਚੀਨ ਵਿਖੇ ਨੌਕਰੀ ਛੱਡ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਗਏ ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਬਾਬਾ ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਨਾਲ ਮੁਲਾਕਾਤ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਰਲ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਪਾਸੋਂ 500 ਏਕੜ ਦਾ ਫਾਰਮ ਲੈ ਕੇ ਖੇਤੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਖੇਤੀ ਚੰਗੀ ਹੋਈ ਤਾਂ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਖੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਹਿਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਐਜੂਕੇਸ਼ਨਲ ਸੁਸਾਇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਲਈ। ਪਰਸ਼ਾਦਾ-ਪਾਣੀ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋੜਵੰਦ ਵਿਿਦਆਰਥੀਆਂ ਦੀਆਂ ਫ਼ੀਸਾਂ ਭਰਨ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਟਾਕਟਨ ਵਿਖੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਉਣ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਗੁਰਮਤਿ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੰਘਰਸ਼ਮਈ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਲਿਖਣੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਗ਼ਦਰ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਮਨ ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਸੰਕਲਪ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ ਸੀ ਉਸ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਭਾਰਤ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਦੀ ਸੂਹ ਸਰਕਾਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ ਅਤੇ 7 ਜਨਵਰੀ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਦਰਾਸ ਪੁੱਜਦੇ ਹੀ ਗ਼੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਪੁਲਿਸ ਪਹਿਰੇ ਅਧੀਨ ਲੁਧਿਆਣੇ ਲਿਆ ਕੇ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ-ਬੰਦੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੂਹ-ਬੰਦੀ ਦੌਰਾਨ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗ਼ਦਰੀ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਾਇਮ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਪਾਰਟੀ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਫਰਵਰੀ 1915 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਭਿਣਕ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੈ ਗਈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਿਫ਼ਤਾਰ ਕਰ ਕੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। 13 ਸਤੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਉਮਰ ਕੈਦ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਣ ਲਈ ਅੰਡੇਮਾਨ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਲਕੱਤੇ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਅਲੀਪੁਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਇਕ ਹਫ਼ਤਾ ਰੱਖਣ ਉਪਰੰਤ 7 ਦਸੰਬਰ, 1915 ਈ. ਨੂੰ ਮਹਾਰਾਜਾ ਨਾਮਕ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਅੰਡੇਮਾਨ ਰਵਾਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਬਾਅਦ ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਅੰਡੇਮਾਨ ਪੁੱਜਾ ਜਿੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਲੂਲਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਵਿਚ ਲਿਜਾਇਆ ਗਿਆ। ਇੱਥੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਤ ਵਿਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਲਿਖਦੇ ਹਨ:

ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਜਾ ਅਸੀਂ ਪਹੁੰਚੇ, ਅੰਦਰ ਕੋਠੀਆਂ ਬੰਦ ਕਰਾਇਆ ਸਾਨੂੰ।
ਲੱਕੜ ਮੂੰਗਲੀ ਦੇ ਕੇ ਸਾਡੇ ਤਾਈਂ, ਛਿਲਕਾ ਰੱਖ ਕੇ ਕੋਲ ਸੁਣਾਇਆ ਸਾਨੂੰ।
ਪਿੱਛੋਂ ਖਾਣਾ ਨਿਕੰਮਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜਾ, ਤਾੜ ਫਾੜ ਕੇ ਨਾਲ ਡਰਾਇਆ ਸਾਨੂੰ।
ਵੇਖੋ ਗੁਰਮੁਖੋ ਰੰਗ ਕਰਤਾਰ ਚੰਗਾ, ਅੰਡੇਮਾਨ ਦੇ ਵਿਚ ਦਿਖਾਇਆ ਸਾਨੂੰ।
ਚਲ ਕੇ ਮੁਸ਼ੱਕਤ ‘ਵਿਸਾਖ’ ਭਾਈ, ਭਾਣਾ ਉਸ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਵਰਤਾਇਆ ਸਾਨੂੰ।

ਅੰਡੇਮਾਨ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਦੇ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਸੰਬੰਧੀ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਬਾਉ ਅਧੀਨ ਬਣਾਏ ਕਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਕਈ ਕੈਦੀਆਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਦੇ ਹੁਕਮ ਹੋ ਗਏ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਥੋਂ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਵਿਸਾਖ਼ਾ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਪੈ ਜਾਣ ਕਰ ਕੇ 14 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪੰਜਾਬ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਪੰਜਾਬ ਲਿਆ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਵਿਖੇ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਗਏ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਪਿੰਡ ਦੇ ਸਾਥੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਡਾ. ਬੇਲੀ ਰਾਮ ਕੋਲ ਲਾਹੌਰ ਲੈ ਗਏ ਜਿਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਸੀ।

ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਦੀ ਘਟਨਾ ਦਾ ਇਕ ਸਾਲ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਦਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸਰਕਾਰ ਵਿਰੁੱਧ ਰੋਸ ਦੀ ਲਹਿਰ ਤਿੱਖੀ ਹੋ ਗਈ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤੰਦਰੁਸਤ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਦੇਖਣ ਉਪਰੰਤ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਿੱਖ ਲੀਗ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਲਾਹੌਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ। ਇਸ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਕਰੀਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਧਰਮੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਭਾ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੁਲ ਰਹੇ ਦੇਸ਼ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ‘ਦੇਸ਼ ਭਗਤ ਪਰਿਵਾਰ ਸਹਾਇਕ ਕਮੇਟੀ’ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜਾ ਫੰਡ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤਾ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਦੇ ਕੇਸ ਲੜਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੁਡਵਾਉਣ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਦੇ ਸਨ। ਕਿਰਤੀ ਕਿਸਾਨ ਲਹਿਰ ਵੱਲ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਦੇਖ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ 1931 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੀ ਜੂਹ ਅਤੇ 1932 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੋ ਸਾਲ ਲਈ ਪਿੰਡ ਦੀ ਜੂਹ ਵਿਚ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਚੱਲੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ। ਗੁਰੂ ਕਾ ਬਾਗ਼ ਮੋਰਚਾ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪੰਜਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਲਈ ਰੱਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਲਈ ਭੇਜੇ ਗਏ ਪੰਜ ਪਿਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੰਥਕ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅਕਤੂਬਰ 1934 ਈ. ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਚੁਣ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1940 ਈ. ਤੋਂ 1942 ਈ. ਦੌਰਾਨ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਦੂਜੀ ਵੱਡੀ ਜੰਗ ਲੱਗ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਭਗਤੀ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਜੇਲ੍ਹ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਡੱਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਦੇਸ਼ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ 1957 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਤਰਨਤਾਰਨ ਵਿਖੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ।

ਨਿਮਨ-ਲਿਖਤ ਕੈਦੀਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਗ਼ਦਰ ਪਾਰਟੀ ਲਹਿਰ’ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਸੁਣਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਹੋਰ ਵੇਰਵੇ ਇਕੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਕੈਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ:

ਪਹਿਲਾ ਲਾਹੌਰ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਕੇਸ

ਸ. ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਲਾਲ ਸਿੰਘ, ਜਗਰਾਓਂ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ
ਸ. ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਹੀਰਾ ਨੰਦ, ਧੀਕਮਪੁਰ, ਜੇਹਲਮ
ਸ. ਬੋਘ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ, ਝਾੜ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਸ. ਬਿਸ਼ਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਵਸਾਖ਼ਾ ਸਿੰਘ, ਵਰਪਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਸ. ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਹਮੀਰ ਸਿੰਘ, ਫੂਲੇਵਾਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਸ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਬਹਾਦਰ ਸਿੰਘ, ਖਬੀਰ/ਖਾਪੜ ਖੇੜੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਸ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਜਵਾਲਾ ਸਿੰਘ, ਸੁਰ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਸ. ਗੁੱਜਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਸ਼ਾਮ ਸਿੰਘ, ਭਕਨਾ ਕਲਾਂ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਸ. ਹਰਭਜਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਫਤਹ ਸਿੰਘ, ਚਵਿੰਡਾ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ, ਗੁੱਜਰਵਾਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਭੂਪ ਸਿੰਘ, ਰਸੂਲਪੁਰ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਸ. ਹਰਨਾਮ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕਾਲਾ ਸੰਘਿਆਂ, ਕਪੂਰਥਲਾ
ਸ. ਇੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਫੁੱਮਣ ਸਿੰਘ, ਸ਼ੇਖ਼ ਦੌਲਤ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਸ. ਜਗਤ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਦੇਵਾ ਸਿੰਘ, ਗੁੱਜਰਵਾਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਸ. ਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ, ਚੌਧਰੀਵਾਲਾ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਸ. ਕਰਮ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ, ਕੋਟਲਾ ਅਜਨੇਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਸ. ਕੇਸਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ, ਸੁਰ ਸਿੰਘ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ/ਲਾਹੌਰ
ਸ. ਕਿਰਪਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਜਵਾਹਰ ਸਿੰਘ, ਟੋਂਗ ਮਾਜਰੀ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ
ਸ. ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਰਾਮ ਸਿੰਘ, ਚੱਕਵਾਲੀਆਂ ਦਖਿਲ, ਲਾਹੌਰ
ਸ. ਲਾਭ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਬੂੜ ਸਿੰਘ, ਵਲਟੋਹਾ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਸ. ਮਹਾਰਾਜ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ, ਕਸੇਲ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਸ. ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਨਰਾਇਣ ਸਿੰਘ, ਮਾਜਰੀ ਤੇਲੀਆਂਵਾਲੀ,

ਲੁਧਿਆਣਾ

ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਮੂਲ ਸਿੰਘ, ਵਲਟੋਹਾ, ਲਾਹੌਰ/ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਸ. ਮਸਤਾਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਮਹਿਤਾਬ ਸਿੰਘ, ਨਾਰੰਗਵਾਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਸ. ਨਾਹਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਠਾਕਰ ਸਿੰਘ, ਗੁੱਜਰਵਾਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਸ. ਨੱਥਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ, ਧੁਨ, ਲਾਹੌਰ
ਸ. ਪਾਖਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਭਾਨ ਸਿੰਘ, ਢੁਡੀਕੇ, ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ
ਸ. ਪਾਲਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਬੱਗਾ ਸਿੰਘ, ਢੁਡੀਕੇ, ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ
ਸ. ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਸਾਹਿਬ ਸਿੰਘ, ਫਲੇਵਾਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ
ਸ. ਸੰਤਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਚੂਹੜ ਸਿੰਘ, ਨੰਦਪੁਰ ਕਲੌੜ, ਪਟਿਆਲਾ ਸੁਲਤਾਨ ਸ਼ਾਹ ਪੁੱਤਰ ਮਾਘੀ ਸ਼ਾਹ, ਭਿੱਖੀਵਿੰਡ, ਲਾਹੌਰ
ਸ. ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ, ਧੌਲਾ ਨੰਗਲ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ
ਸ. ਊਧਮ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਜੀਵਨ ਸਿੰਘ, ਲਾਡੂਪੁਰਾ, ਗੁਰਦਾਸਪੁਰਾ
ਸ. ਵਸਾਖਾ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਈਸ਼ਰ ਸਿੰਘ, ਦਦੇਹਰ, ਸ. ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੂਜਾ ਸਪਲੀਮੈਂਟਰੀ ਲਾਹੌਰ ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ
ਸ. ਬਤਨ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਮੇਹਰ ਸਿੰਘ, ਕਾਹਰੀ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ ਫ਼ਜ਼ਲ ਦੀਨ/ਹੁਸੈਨ ਪੁੱਤਰ ਨੂਰ ਹੁਸੈਨ, ਫ਼ਤਹਗੜ੍ਹ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ
ਸ. ਸਹਰੀ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਭਿਖਾ ਸਿੰਘ, ਛੋਟੀਆਂ ਥੋਥਾ, ਫ਼ੀਰੋਜ਼ਪੁਰ
ਸ. ਕੇਹਰ ਸਿੰਘ ਪੁੱਤਰ ਸ. ਬਘੇਲ ਸਿੰਘ, ਸਾਹਨੇਵਾਲ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਮਾਂਡਲੇ (ਬਰਮਾ) ਸਾਜਿਸ਼ ਕੇਸ
ਗਿਆਨ ਚੰਦ ਪੁੱਤਰ ਸ੍ਰੀ ਸੋਹਨ ਲਾਲ, ਪਿੰਡ ਮੋਰੀ ਮਰਲ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲਾਹੌਰ