ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਚਲਾਈ ਗਈ ਸੀ। ਇਹ ਲਹਿਰ ਇੰਨੀ ਸੌਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਕਿਤਾਬਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਜਾਂ ਢਾਡੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣ ਕੇ ਰੌਚਕ ਜਾਪਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ, ਪ੍ਰੇਮ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਨਿਸ਼ਠਾ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਲਈ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਿੰਦੂ ਹੈ ਅਤੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਜੀਵਨਦਾ ਹੈ ਜਾਚ ਇਸ ਦੇ ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਧੁਰੇ ਵਾਂਗ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਅਸਥਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਰਸਮਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ ਬਲਕਿ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਖ਼ੁਸ਼ੀ-ਗ਼ਮੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਇਹ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਆਦਰਸ਼ਮਈ ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੱਥ ਕਾਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਚਿੱਤ ਕਰਤਾਰ ਵੱਲ ਜੋੜਨ ਦੀ ਸੇਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇਹ ਗੁਰਧਾਮ ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ, ਨਿਮਰਤਾ, ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਸੈਮਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਜੰਗਲਾਂ ਜਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਏ ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਰਬੋਤਮ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰੇ ਕਰਨ ਵੱਲ ਸੇਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਫੌਜੀ ਮੁਹਿੰਮ ’ਤੇ ਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਬਚ ਜਾਣ ਜਾਂ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਈ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਾਲਕ ਬਣੇ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ, ਉਸਾਰੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਜਾਗੀਰਾਂ ਲਵਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਤਾਂ ਕਿ ਗੁਰ-ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਗ਼ਰੀਬਾਂ, ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਅਤੇ ਯਾਤਰੂਆਂ ਲਈ ਲੰਗਰ, ਰਿਹਾਇਸ਼ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਦਾ ਸੁਚਾਰੂ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋ ਸਕੇ।

ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ੇ ਉਪਰੰਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਫ਼ਸਰਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਤ-ਪਨਾਹੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਇਹ ਆਪ-ਹੁਦਰੇ ਹੋ ਗਏ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਧਰਮ ਦਾ ਰੂਪ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਧਰਮਸਾਲਾਵਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਕਰਵਾਈ ਸੀ, ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਉੱਚਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਸਭ ਨਿਰਾਰਥਕ ਹੁੰਦਾ ਜਾਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਸਹਿ ਅਤੇ ਅਕਹਿ ਸੀ। ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਦੀ ਲੁੱਟ-ਖਸੁੱਟ, ਬਦਕਾਰੀਆਂ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਘਾਣ, ਮਨਮਤਿ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ, ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੀਆਂ ਵਧੀਕੀਆਂ, ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਚਲਨ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਹੋਂਦ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵਿਚਾਰ, ਯਾਤਰੂਆਂ ਦੀ ਲੁੱਟ, ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨਾਲ ਦੁਰਵਿਹਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਜਿਹੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਹਿਰਦੇਵੇਦਕ ਅਤੇ ਬਿਆਨ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ। ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਰਮ ਅਧੀਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਵਿਖੇ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਉਪਰੰਤ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਸਰਕਾਰੀ ਅਫ਼ਸਰਾਂ, ਮੈਨੇਜਰਾਂ ਜਾਂ ਸਰਬਰਾਹਾਂ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤੀ ਅਧੀਨ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਵਿਖੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਨਮਤੀਏ ਅਤੇ ਬਦਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੂਰ ਰਹਿਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਭ ਦੀਆਂ ਨਜ਼ਰਾਂ ਵਿਚ ਸੀ। ਇਹ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਸਥਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਦਾਸ ਵਿਚ ਇਸ ਦੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦਰਸ਼ਨ-ਇਸ਼ਨਾਨ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਹੁਕਮਨਾਮਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇੱਥੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਜਿਹੜਾ ਆਦੇਸ਼ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਾਂ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਸਤਿਕਾਰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਸਾਰਿਤ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਬਦ-ਕੀਰਤਨ ਅਤੇ ਹੁਕਮਾਨਾਮਾ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜਿਹੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਨੁਕਸ ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਉਹ ਬਾਕੀ ਦੇ ਸਮੂਹ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਅਤੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਲਈ ਮਿਸਾਲ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਜਦੋਂ ਉਨੀਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅੰਤਲੇ ਦਹਾਕੇ ਦੌਰਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਵਿਗਾੜ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲੱਗਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਹਿਰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਸੱਟ ਵੱਜੀ।

ਨੇ ਪੰਜਾਬ 'ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਕਾਲੀ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਗੁਰਧਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਅਧੀਨ ਆ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਗੁਰਧਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਚਲਾਇਆ ਜਾਣ ਲੱਗਿਆ। ਸਤੰਬਰ 1859 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਫਰੈਡਰਿਕ ' ਕੂਪਰ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਰਾਗੀ, ਗ੍ਰੰਥੀ, ਪੁਜਾਰੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਪਤਵੰਤੇ ਸੱਜਣ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਤੱਥਾਂ ਅਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਇਕ ਹਫ਼ਤਾ ਚੱਲੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਉਪਰੰਤ ਜਿਹੜਾ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਉਸ 'ਤੇ 12 ਸਤੰਬਰ, 1859 ਈ. ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਹਾਜ਼ਰ ਮੈਂਬਰਾਂ ਦੇ ਹਸਤਾਖਰ ਕਰਵਾਏ ਗਏ।

ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਦੇ ਤਿਆਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 60 ਸਾਲ ਬਾਅਦ, 1920 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੁਧਾਰ ਲਹਿਰ ਚੱਲੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਕ ਇਹ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਮਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਬਰਾਹ ਅਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦਾ ਜਿਹੜਾ ਸੰਬੰਧ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, “During those sixty years the actions and the documents of 1859 remained relevant. Government and the Temple functionaries remained symbolically intertwined."

ਸਰਬਰਾਹ ਦੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸੰਬੰਧਾਂ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਤਤਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਦੀ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੇ ਸੁਧਾਰ ਲਈ ਆਪ ਹੀ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਪੈਣਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਕੁਝ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਦੇਖੀਆਂ ਗਈਆਂ ਕਮੀਆਂ-ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, “ਮਾਲਦਾਰ ਪੁਜਾਰੀ ਕੇਵਲ ਆਮਦਨ ਘਰ ਬੈਠੇ ਛਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਜਾਰੀ ਅੰਦਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਕਸਰਾਂ ਦੇ ਰੁਜੀਨੇ ਤੰਗ ਹਨ, ਇਸ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਕਤ ਰੋਜ ਦਾ ਖਰਚ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਦੇ ਫਿਕਰ ਵਿਚ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਗ੍ਰੰਥੀ ਐਨੇ ਮਾਲਦਾਰ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਕਿ ਘਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਗੱਦੀ ਤਕ ਨੀਵੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਰ ਕੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਵੱਲ ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਨਹੀਂ ਦੇਖਦੇ। ਦਰੋਗੇ ਤੇ ਹੋਰ ਮੁਲਾਜ਼ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਤਨਖਾਹਾਂ ਬਹੁਤ ਤੁਛ ਹਨ, ਖਰਚ ਘਰਾਂ ਦੇ ਬਹੁਤ, ਕਬੀਲਦਾਰੀਆਂ ਦੇ ਫ਼ਿਕਰ, ਓਹ ਵਿਚਾਰੇ ਏਸ ਫਿਕਰੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਕਿ ਕਿਕੁਰ ਨਿਰਬਾਹ ਜੋਗੀ ਕਮਾਈ ਹੋ ਸਕੇ। ... ਸਰਬਰਾਹ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਤਜਾਰਤ ਦੀ ਕੋਠੀ ਸਮਝ ਕੇ ਆਮਦਨ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਤਾ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਇਹ ਦਸ ਏਕੜ ਜ਼ਮੀਨ ਤਾਂ ਪਰਮੇਸਰ ਦੇ ਭਜਨ ਵਾਸਤੇ ਰਹਣ ਦੇਈਏ।... ਆਪਣੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਗਾੜ ਨੂੰ ਕੋਈ ਕੀਹ ਲਿਖੇ, ਸਾਧ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ’ਤੇ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਸ਼ਰਮ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਪੁਜਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਕੁਝ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਰਕਾਰ ਤਕ ਖ਼ਬਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜੇ ਕਰੇ ਬੀ ਤਾਂ ਫੇਰ ਸਰਬਰਾਹ ਦੇ ਸਪੁਰਦ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੌਮ ਆਪੋ ਵਿਚ ਪਾਟੀ ਪਈ ਅਨਾੜੀ ਹਕੀਮਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਪੈ ਗਈ ਹੈ।”

ਸਰਬਰਾਹ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਦੀ ਮੰਡੀ ਵਿਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਮਾਈ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵਧਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਵਪਾਰ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਕਾਰਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਅਸਰ ਪੈ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਚੌਗਿਰਦੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਗੁਰੂਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਦਿਖਾਈ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਦੇ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਜਾਂ ਵਪਾਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਦੁਕਾਨਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਅਵੱਗਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਜਾਂ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਹੀ ਸਮਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਖਾਣਪੀਣ ਦੇ ਛਾਬਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨੀ ਡਿਉੜੀ ਤਕ ਫੈਲੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਤਕ ਦੁਕਾਨਾਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ। ਸ਼ਰਾਰਤੀ ਲੋਕ ਇੱਥੇ ਆ ਕੇ ਮਨਮਾਨੀਆਂ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਤਤਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੀ ਵੇਦਨਾ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕਾਂ ਗਾਥਾਵਾਂ ਛਪਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਥ ਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, “ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਂ ਨੇ ਇਕ ਸੱਚੇ ਨਾਮ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਹੁਣ ਇਕ ਬੜੀ ਭਾਰੀ ਮੰਡੀ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਇਕ ਵਸਤੂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਰਜੀ ਮੂਜਬ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹ ਗਈਆਂ ਹਨ ਤੇ ਦੁਕਾਨਦਾਰ ਬੈਠਨ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਕਿਰਾਯਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਏਥੇ ਛੋਲੇ, ਕਚਾਲੂ, ਭਲੇ, ਮਿੱਠੇ ਛੋਲੇ, ਫੁੱਲੀਆਂ, ਖਤਾਈਆਂ, ਫਿਰਨੀ ਅਥਵਾ ਫਲੂਦਾ, ਪੂਰੀ, ਕਚੌੜੀ, ਮੱਠੀ, ਲੱਡੂ ਪੇੜਾ ਵਗੈਰਾ ਖਾਣ ਦੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਸਤੂਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਾ ਸਿਰਫ਼ ਖਾਣ ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਹੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿਕਦੀਆਂ ਹਨ ਬਲਕਿ ਹੋਰ ' ਬਹੁਤ ਤਜਾਰਤੀ ਮਾਲ ਕਤਾਬਾਂ, ਤਸਵੀਰਾਂ, ਕੰਘੇ, ਕੰਘੀਆਂ, ਦਵਾਈਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਹੱਟੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਦੋ ਹੀ ਤਖਤ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ (ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਪਾਸ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ, ਹੁਣ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਆਮਦਨੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਕਰਕੇ ਵੱਡੀ ਪਰਿਕਰਮਾ ਦੇ ਵਿਚ ਸੱਜੇ ਹੱਥ ਛਬੀਲ ਤਕ ਫੈਲ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਵਿਚ ਕੋਈ ਮੇਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਫੇਰ ਤਾਂ ਅਣਗਿਣਤ ਹੀ ਛਾਬੜੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮੂਰਤਾਂ ਖਡੌਣੇ ਵਗੈਰਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਬਗੈਰ ਮਸੂਲ ਭਰਨ ਤੋਂ ਅੰਦਰ ਆ ਵੜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ’ਤੇ ਸੌਦਾ ਵੇਚ ਕੇ ਜੂਠ ਫੈਲਾ ਦੇਂਦੇ ਹਨ ਅਰ ਜੋ ਰੋਜ ਦੇ ਸੌਦਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਠੇਕੇਦਾਰ ਹਨ ਓਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤੇ ਕੁਛ ਪੁੱਛੋ ਹੀ ਨਾ ਕਿਉਂਕਿ ਓਹ ਕਿਰਾਯਾ ਭਰਦੇ ਹਨ...।”

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਤਿਕਾਰ ਹੈ। ਸਮੁੱਚੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਇਹ ਧੁਰਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਮਾਰਗ-ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਅਨੇਕਾਂ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਕੌਮੀ ਸੰਕਟ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਅਗਵਾਈ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾ ਹਾਲੇ ਤਕ ਕਾਇਮ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਸੇਵਾਦਾਰਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਪੰਥਕ ਰਹਿਣੀ-ਬਹਿਣੀ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਇਸ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ-ਪੂਰਵਕ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਦੇ ਮੁੱਖ-ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਉਸਾਰੇ ਇਸ ਅਸਥਾਨ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਾਰਜ ਕਰੇ। ਜਿਹੜਾ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਜਾਂ ਜਥੇਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕੌਮ ਦੀ ਆਲੋਚਨਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵਿਗਾੜ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮਹੰਤ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਅਨਮਤੀਆਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਭਾਰੀ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, “ਸਰਦਾਰ ਗੋਪਾਲ ਸਿੰਘ ਮਹੰਤ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਆਪਣੇ ਫਰਜ਼ੰਦ ਦਾ ਨਾਮ ਵੇਦਕ ਸੰਸਕਾਰ ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਬੁਲਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਰੱਖਿਆ ਹੈ, ਅਰ ਦੋਨੋਂ ਆਰਯਾ ਸਮਾਜਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਦਾਵਤ ਦਿੱਤੀ ਤੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਂਜ ਤਾਂ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਵਧਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਪਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਤਖ਼ਤ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗਾ ਸਾਹਿਬ (ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਮਹੰਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੈਰਾਨ ਹਾਂ ਕਿ ਐਸਾ ਪੱਕਾ ਆਰਯਾ ਸਮਾਜੀ ਅਰ ਫਿਰ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦਾ ਮਹੰਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲੈ ਕੇ ਆਰਯਾ ਸਮਾਜੀਆਂ ਦੀ ਭੇਟਾ ਕਰੇ। ਇਸ ਪਰ ਜਿੰਨਾ ਅਫਸੋਸ ਖਾਲਸਾ ਕੌਮ ਪਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਥੋੜਾ ਹੈ ਕਿ ਇਧਰ ਤਾਂ ਓਹ ਅਪਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਸਾਬਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਤੇ ਉਧਰ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ (ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੀ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾਯਾ ਜਾਵੇ) ਆਰਯਾ ਸਮਾਜੀ ਮਹੰਤ ਹੋਣ। ਕੀ ਸਿੰਘ ਕੌਮ ਇਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਗਵਾਰਾ ਕਰੇਗੀ?... ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਮਹੰਤ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਇਸ ਗ਼ਲਤੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚੇ ਪੰਥ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਤਤਕਾਲੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ ਹਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀ ਨੇ ਮਹੰਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਸ ਗ਼ਲਤੀ ’ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਵਿਰੋਧਤਾ ਦਾ ਮਤਾ ਪਾਸ ਕੀਤਾ।

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਬਰਾਹ ਦੇ ਅਧੀਨ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਇੰਨੀ ਨੁਕਸਦਾਰ ਸਾਬਿਤ ਹੋਈ ਕਿ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ ਧੁੰਦਲੇ ਹੁੰਦੇ ਜਾਪਣ ਲੱਗੇ। ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪੰਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਮੁਢਲੇ ਵਿਹਾਰਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ ਇਕੁ ਸਿਖੁ ਦੁਇ ਸਾਧ ਸੰਗੁ-ਪੰਜੀਂ ਪਰਮੇਸਰੁ। ਇਸ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਸੰਗਤ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਪੰਜ ਗੁਰਸਿੱਖ ਇਕੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਆਪ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਚਲਾਏ ਜਾਣ ਦੀ ਜਿਹੜੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਸੀ, ਸਰਬਰਾਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਉਸ ਵਿਚ ਅਜਿਹੇ ਨੁਕਸ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਕਿ, “ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਜਿਸ ਦਾ ਗ਼ਲਤੀ ਨਾਲ ‘ਸਰਬਰਾਹੀ’ ਨਾਮ ਪੈ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਅਚਰਜ ਉਹਦਾ ਇਹ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲੇ ਤਾਂ ਸਭ ਕੋਈ ਦਮਗਜੇ ਮਾਰਦਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪਿੱਛੋਂ ਐਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਕੁਰ ਲੂਣ ਦੇ ਖਾਵੇ (ਟੋਆ/ਖਾਣ) ਵਿਚ ਜੋ ਕੁਝ ਸਿਟੀਦਾ ਹੈ, ਲੂਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੌਮ ਦਾ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਕੇਵਲ ਐਨਾ ਸੰਬੰਧ ਦਿਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਉਣ ਤੇ ਪੈਸਾ ਚੜਾ ਜਾਣ। ਪੁਜਾਰੀ, ਗ੍ਰੰਥੀ, ਰਾਗੀ, ਰਬਾਬੀ, ਦਰੋਗੇ, ਸਰਬਰਾਹ ਜੋ ਚਾਹੁਣ ਕਰਨ, ਮਜਾਲ ਨਹੀਂ ਕੋਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹ ਸਕੇ। ਏਹ ਸਭ ਥੋੜੀ ਬਹੁਤ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਭਾਵੇਂ ਕਰਨ ਹੋਰ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਰਕਾਰ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਸਰਬਰਾਹ ਮੁਕਰਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਕਾਇਤ ਨ ਰਹੇ, ਤੇ ਸਰਬਰਾਹ ਅਪਨੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਸਰਕਾਰੀ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਸਮਝ ਕੇ ਪੰਥ ਨੂੰ ਤੁੱਛ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।

ਸਰਬਰਾਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਭਾਰੀ ਵਿਗਾੜ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ ਸਰਕਾਰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਹੋਣ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਤੌਰ 'ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ ਤਾਂ ਇਹ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਅਜਿਹੇ ਅਸਥਾਨ ਹਨ ਜਿੱਥੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਬਲ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦਾ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਬਣੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਿੱਖ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਵਿਗਾੜ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੂਖ਼ਮ ਸੂਝ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਚੌਗਿਰਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਉ-ਭਾਵਨੀ ਵਾਲਾ ਮਾਹੌਲ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਆਏ ਨਿਘਾਰ 'ਤੇ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “3 ਮਈ, 1870 ਈਸਵੀ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕਈ ਗੱਲਾਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਅਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਖ਼ਲ ਵਧਾਇਆ ਗਿਆ। ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਉਹ ਅਰਦਾਸੇ ਤੇ ਪੂਜਾ ਲੈਣ ਦਾ ਹੱਕ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਸਿੱਟਾ ਨਿਕਲਿਆ ਕਿ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਤੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੇ ਆਦਮੀਂ ਬਾਹਰੋਂ ਆਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਨੂੰ ਹਰਿਦੁਆਰ ਦੇ ਪੰਡਿਆਂ ਵਾਂਗ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਭੇਟਾ ਗੋਲਕ ਵਿਚ ਪਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਅਰਦਾਸਿਆਂ ਵਿਚ ਆਪ ਹੀ ਲੈ ਲੈਂਦੇ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅੰਦਰ ਲੜਾਈ-ਝਗੜੇ ਵੀ ਹੋ ਪੈਂਦੇ ਤੇ ਗਾਲੀਗਲੋਚ ਤਕ ਨੌਬਤ ਆ ਪਹੁੰਚਦੀ, ਅੰਤ ਨੂੰ ਏਨੇ ਝਗੜੇ ਵਧੇ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦਾਲਤਾਂ ਵਿਚ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। ਵੀਹਵੀ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤਕ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸੂਝਵਾਨ ਸਿੱਖ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਬਚ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਵਿਗਾੜ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਸਿੱਖ ਰਹੁਰੀਤਾਂ ਢਿੱਲੀਆਂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ, ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਠਾਕੁਰ ਰੱਖੇ ਗਏ।

ਪੁਰਾਣਾਂ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਥਾ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਬੁੱਤ-ਪ੍ਰਸਤੀ, ਪੂਜਾ ਪਾਠ, ਵਰਤ ਨੇਮ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੋਣ ਲੱਗੇ, ਇਹ ਨਿਰਾ ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ।... ਜੇ ਕੋਈ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਆ ਕੇ ਇਹ ਹਾਲਤ ਵੇਖਦਾ, ਉਸ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਉੱਠਦਾ ਪਰ ਉਹ ਕੋਈ ਉਪਾਅ ਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਗ਼ੈਰ-ਸਿੱਖ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਕੇ ਕੋਈ ਚੰਗੇ ਖ਼ਿਆਲ ਲੈ ਕੇ ਨਾ ਜਾਂਦੇ।

ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਵਿਗਾੜ ਵਧੇਰੇ ਵਧ ਗਿਆ ਤਾਂ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖਾਮੀਆਂ ਦਾ ਵਿਆਪਕ ਵਿਰੋਧ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਅਧਿਕਾਰੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਸਨ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਕਰਨੈਲ ਜੁਆਲਾ ਸਿੰਘ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਸਰਬਰਾਹ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਬਦਕਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਵਧੀਕੀਆਂ ਸੰਬੰਧੀ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਚਰਚਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਰਬਰਾਹ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਕੀਤਾ ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਚੁੱਪੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਬਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸ 'ਤੇ ਲਗਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਦੋਸ਼ ਨਿਰਾਰਥਕ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸਰਬਰਾਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬੰਦ ਕਰ ਕੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮੰਗ ਵੱਲ ਕੋਈ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਸਰਬਰਾਹ ਤਬਦੀਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਰਬਰਾਹੀ ਸਰਦਾਰ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸੌਂਪੀ ਗਈ। ਮੁੱਢਲੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਚੰਗਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ। ਸਿੱਖ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਆਲਾ-ਦੁਆਲਾ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭਾਉ-ਭਾਵਨੀ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਵੇਂ ਸਰਬਰਾਹ ਦਾ ਸਵਾਗਤ ਵੀ ਕੀਤਾ।

ਸਰਦਾਰ ਅਰੂੜ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਸੁਧਾਰ ਨਾ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਚੌਗਿਰਦੇ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਹਿਰਦੇਵੇਦਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਾਪਰ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਵਿਚ ਛਪਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕਟੜਾ ਰਾਮਗੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ ਨੂੰ ਲਿਖੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ:

ਅੱਜ ਕਲ ਦੇਖਯਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਦਾ ਕੰਬਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਉਪਦ੍ਰਵ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੂਰ ਹੋਣਾ ਸਾਡੇ ਸਰਬਰਾਹ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਧਯਾਨ ਦੇਣੇ ਕਰ ਕੇ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਯਥਾ:

1. ਸੰਧਯਾ ਵੇਲੇ ਆਰਯਾ ਤ੍ਰੀਮਤਾਂ ਤੇ ਮਰਦ ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

2. ਸੰਧਯਾ ਸਮੇਂ ਗੁਰੂ ਕੇ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਕਈ ਐਸੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਦੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਇਹ ਕਹਿ ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ ਈਸ਼ਵਰ ਕੋਈ ਚੀਜ ਨਹੀਂ, ਅਸੀਂ ਹੀ ਪਰਮੇਸੁਰ ਹਾਂ, ਜਗਯਾਸੂਆਂ ਦੇ ਹਿਦੇ ਦੇ ਰੌਸ਼ਨ ਚਿਰਾਗ ਨੂੰ ਬੁਝਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

3. ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਵਿਚ ਖਾਲਸਾ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਪੱਥਰ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

4. ਪੁਜਾਰੀ ਸਾਹਿਬ, ਯਾਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪੁਸ਼ਪ ਭੇਟਾ ਆਦਿਕ ਅੰਦਰ ਵੜਦਿਆਂ ਹੀ ਹੱਥ ਲੰਮੇ ਕਰ ਕੇ ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਬੜਾ ਖੇਦ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਫੁਲ ਸੇਹਰਾ ਪਹੁੰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਜੇਕਰ ਪੁਜਾਰੀ ਲੋਕ ਓਹੋ ਫੁਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪਰ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਣ ਤਦ ਭੀ ਗਿਲੇ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਪਰ ਓਹ ਅਪਨੇ ਅੱਗੇ ਫੇਰੀ ਲਾਈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਨੋ ਓਹ ਆਪ ਗੁਰੂ ਬਨੇ ਬੈਠੇ ਹਨ।

5. ਏਹ ਸਾਹਿਬ ਨਾਮ ਜਪਨਾ ਤਾਂ ਇਕ ਪਾਸੇ ਰਿਹਾ, ਚੁਪ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁਕੱਦਮੇਬਾਜੀ ਧੜੇਬਾਜੀ ਅਰ ਲੜਾਈਆਂ ਦੇ ਕਿੱਸੇ ਛੇੜੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਿਹਾਇਤ ਅਯੋਗ ਹੈ।

6. ਚੌਥੇ ਪਹਿਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਤੀਵੀਆਂ ਦਾ ਜਮਘਟ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਣਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚ ਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਲੁੱਚੇ ਮੁਸਟੰਡਿਆਂ ਦੀ ਤਾੜ ਬਾਜੀ ਕਰਦੇ ਫਿਰਨਾ ਇੱਲਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ।

7. ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ ਅਕਸਰ ਤ੍ਰੀਮਤਾਂ ਪੋਣਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨ੍ਹਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੁੱਚੇ ਮੁਸਟੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਮਖੌਲ ਦਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਰੀਫ਼ ਲੋਕ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਮਾਰੇ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ। ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਜਰੂਰੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਏ ਕਿ ਪੋਣਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਾ ਆਉਣ।

ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਭੀ ਕਈ ਖਰਾਬੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਮੈਂ ਸਨੇ ਸਨੇ ਅਰਜ ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ, ਉਮੈਦ ਹੈ ਕਿ ਸਰਬਰਾਹ ਸਾਹਿਬ ਜ਼ਰੂਰ ਇਸ ਪਾਸੇ ਗਹੁ ਕਰ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਨਗੇ।

ਆਪਣੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਹਿਰਦਾ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਹੱਲ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਰੋਕਣ ਲਈ ਲੋਕ-ਲਹਿਰ ਖੜੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਆਮ ਸਿੱਖ ਜਦੋਂ ਇਕ ਵੱਡੇ ਕਾਫ਼ਲੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣਗੇ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚੋਂ ਜਾਗ੍ਰਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਖੁੱਲ੍ਹ ਕੇ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਲਿਖਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀਆਂ ਸਨ:

ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਕਰਦੇ ਕਾਰ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ,
ਤਰਫ਼ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮੂਲ ਧਯਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਵਿਆਹ ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਵਿਚ ਹੋਇ ਪੋਪ ਲੀਲ੍ਹਾ,
ਗੁਰਮਤ ਦਾ ਕਿਤੇ ਭੀ ਤਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਜਿਹੜੇ ਸਿੱਖ ਓਹ ਭੀ ਚੂਰੜ ਘੁੱਗ ਬਣੇ,
ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦਾ ਕੁੱਝ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਦੇਵੀ ਦੇਉਤਿਆਂ ਗੰਗਾ ਦੇ ਮਗਰ ਲੱਗੇ,
ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਕੁੱਝ ਸਿਆਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਰਹਿ ਗਈ ਸੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ,
ਢੂੰਡੇ ਮਿਲਦੇ ਕਿਤੇ ਵਿਦਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਸਿਰੀਂ ਕੇਸ ਤੇ ਮੁੰਨੀਆਂ ਦਾੜ੍ਹੀਆਂ ਸਨ,
ਕਰਦੇ ਸ਼ਰਮ ਇਸ ਗਲੋਂ ਜਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।
ਇਕ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘਾ,
ਰਿਹਾ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਕੁੱਝ ਗੁਮਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ।

ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਸਮਝ ਰਹੇ ਸਨ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਜਿਹੜਾ ਨਿਘਾਰ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਇਕ ਆਮ-ਖਾਸ ਸਿੱਖ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਦਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰੂ-ਅਨੁਸਾਰੀ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਭਟਕ ਕੇ ਮਾਇਆਧਾਰੀ, ਖ਼ੁਸ਼ਾਮਦੀ ਅਤੇ ਅਹੁਦਿਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਲੱਗ ਗਏ ਹਨ। ਸਿੱਖੀ ਕਿਰਦਾਰ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਮਨਫ਼ੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਕਰ ਕੇ ਸਿੱਖ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਬਚਨ ਪ੍ਰਤੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਿਆ ਹੈ - ਪਰਮੇਸਰ ਤੇ ਭੁਲਿਆਂ ਵਿਆਪਨਿ ਸਭੇ ਰੋਗ॥ ਪਰਮੇਸਰ ਦਾ ਭੈਅ ਅਤੇ ਭਉ ਮਨ ਵਿਚੋਂ ਮਨਫ਼ੀ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਭ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋ ਕੇ ਪਾਪੀ, ਪਾਖੰਡੀ, ਸ਼ਰਾਬੀ, ਵੇਸਵਾਗਾਮੀ, ਖੁਦਗਰਜ਼ਾਂ ਦੇ ਡੇਰੇ ਬਣ ਗਏ ਹਨ, ਹੁਣ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਧੱਕੇ ਖਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਮੁਕੱਦਮੇ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜਨੇ ਖਨੇ ਦੀਆਂ ਝਿੜਕਾਂ ਖਾ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਰੁਪਿਆ ਕੌਮ ਕੋਲੋਂ ਮੰਗ-ਮੰਗ ਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫ਼ਾਂ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਾਂ ਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਣ ਰਿਹਾ। ਕੌਮ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਪਛਤਾਵਿਆਂ ਨਾਲ ਦਿਨ ਬਤੀਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਕੌਮ ਵਿਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਪਾਸ ਮਾਇਆ ਹੈ ਉਹ ਟੰਗ 'ਤੇ ਟੰਗ ਧਰ ਕੇ ਘੂਕ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਪ੍ਰੇਮੀ ਜੋ ਪੰਥ ਵਿਚ ਹਨ ਉਹ ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪ੍ਰੀਬੀ ਵਿਚ ਬਿੱਟ-ਬਿੱਟ ਤਾਰੇ ਗਿਣ ਕੇ ਸਮਾਂ ਲੰਘਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਐ ਕੌਮ! ਇਤਫਾਕ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਗੁਰੂ ਜੀ ' ਦੀ ਸਿਖਯਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਾਡਾ ਇਹ ਹਾਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਿਥੇ ਅਸੀਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨਦੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਮੁਲਕ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਸਾਂ! ਸਿੱਖ ਅਜਿਹੇ ਦੌਰ ਵਿਚ ਪੁੱਜ ਗਏ ਸਨ ਜਦੋਂ ਊਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਭੇਦਭਾਵ ਦੀ ਨੀਤੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸਥਾਨ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਤਕ ਪੁੱਜ ਗਈ ਸੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਵਿਚ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਥਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਕਰ ਕੇ ਆਦਰਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕਰ ਕੇ ਪਿਛਲੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ ਖ਼ਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ। ਖਾਲਸਾ ਜਥੇਬੰਦੀ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਹਰ ਇਕ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਬਰਾਬਰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਸਰਬਰਾਹੀ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਮੇਂ ਹਾਲਾਤ ਇਹ ਬਣ ਚੁੱਕੇ ਸਨ ਕਿ ਅਖੌਤੀ ਨੀਵੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੰਘ ਸਜਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਨਾ ਤਾਂ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਕੇਂਦਰੀ ਅਸਥਾਨ 'ਤੇ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਣੀ ਚਿੰਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਸੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਇਸ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ, ਸਿੱਖੀ ਪਰ ਹਿੰਦੂ ਮਤ ਦਾ ਝਲਕਾਰਾ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਅਮਲੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਛੂਤ ਛਾਤ ਹਿੰਦੂਆਂ ਜਿਹੀ ਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹੀਆਂ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਵਿਚ ਅਛੂਤਾਂ ਜਿਹਾ ਹੀ ਸਲੂਕ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰ ਪਾਬੰਦੀ ਲਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਪਿੱਛੇ ਰਹੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦੇ ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤ ਕੇਵਲ ਦਸ ਵਜੇ ਤੋਂ ਚਾਰ ਵਜੇ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਹੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਅੱਗੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਨਹੀਂ।

ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦੋ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਗੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਮਨਮੁਖ। ਗੁਰਮੁਖਾਂ ਦਾ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਰੁਤਬਾ ਕੋਈ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਪਾਤਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਧਾ-ਭਾਵਨਾ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸਿੱਖੀ ਆਦਰਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖ ਮਾਇਕ ਪੱਖੋਂ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤੇ ਅਮੀਰ ਨਹੀਂ ਸਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ ਕਾਇਮ ਸਨ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਗਿਰਾਵਟ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ ਤਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੁਨਰਸਥਾਪਤੀ ਲਈ ਪੂਰਨ ਤੌਰ 'ਤੇ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਸਨ। ਹਰ ਪ੍ਰਤਿਕੂਲ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਵੇ ਤਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਇਸ ਤੋਂ ਸੇਧ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੁੜ ਰਵਾਇਤੀ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਉਣਗੇ। ਜਿਹੜੇ ਆਦਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਬਲ ’ਤੇ ਸਿੱਖ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿਚ ਆ ਰਹੀ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਾਇਮ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਨੇ ਹਰ ਹਾਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਗੁਣ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਕ ਆਸ ਦੀ ਕਿਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਕਾਇਮ ਰਹੀ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਵਾਲੇ ਬਣਨ ਤਾਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਹੀ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦੀ। ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਸ ਵਾਕ ਨੇ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ:

ਪ੍ਰੇਮੀ ਨੇਮੀ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵੋ ਪੰਥ ਸੁਧਾਰ
ਤੇਜ ਪ੍ਰਤਾਪ ਮਿਲੇਗਾ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰੇ ਸੰਸਾਰ।

ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਨੇ ਜਨਮ ਲਿਆ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਵੱਧਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਤੀ ਹਮਦਰਦੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਧਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ। ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਿੱਖੀਪ੍ਰਚਾਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਰ ਦੀਵਾਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਲੱਗੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁਰ ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਤਿੱਖੀ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਮਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੀ ਮੰਗ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸਰਬਰਾਹਾਂ ਅਤੇ ਮਹੰਤਾਂ ਹੱਥੋਂ ਲੈ ਕੇ ਕੌਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰਬਰਾਹ ਅਤੇ ਹੋਰਨਾਂ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ’ਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਵੱਧਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦਾ ਅਸਰ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ। ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਸਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਵੱਧਦੀ ਚੇਤਨਾ ਨੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਹੌਂਸਲੇ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਢਾਹ ਲਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿਚ ਸਜੇ ਦੀਵਾਨ ਨੇ ਨਿਭਾਈ। 10-11-12 ਅਕਤੂਬਰ, 1920 ਨੂੰ ਜਲਿਆਂਵਾਲਾ ਬਾਗ਼ ਵਿਖੇ ਇਕ ਦੀਵਾਨ ਸਜਾ ਕੇ ਅਸਲੀ ਅਕਾਲੀ ਧਰਮ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਤਾਰੀਖ਼ ਨੂੰ ਨੀਵੀਆਂ ਸਮਝੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਜਾਤਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਾ ਕੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਛਕਣ ਵਾਲੇ ਸਮੂਹ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆ। ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਝੱਬਰ, ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਚੂਹੜਕਾਣਾ, ਭਾਈ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਅਕਾਲੀ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਸ ਮੌਕੇ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਗ੍ਰੰਥੀ ਭਾਈ ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਤਾਬਿਆ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਅਰਦਾਸ ਕਰ ਕੇ ਵਾਕ ਲਿਆ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ:

ਨਿਗੁਣਿਆ ਨੋ ਆਪੇ ਬਖਸਿ ਲਏ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਲਾਇ॥
ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਊਤਮ ਹੈ ਭਾਈ ਰਾਮ ਨਾਮਿ ਚਿਤੁ ਲਾਇ॥1॥
ਹਰਿ ਜੀਉ ਆਪੇ ਬਖਸਿ ਮਿਲਾਇ॥
ਗੁਣਹੀਣ ਹਮ ਅਪਰਾਧੀ ਭਾਈ ਪੂਰੈ ਸਤਿਗੁਰਿ ਲਏ ਰਲਾਇ॥ਰਹਾਉ॥
ਕਉਣ ਕਉਣ ਅਪਰਾਧੀ ਬਖਸਿਅਨੁ ਪਿਆਰੇ ਸਾਚੈ ਸਬਦਿ ਵੀਚਾਰਿ॥
ਭਉਜਲੁ ਪਾਰਿ ਉਤਾਰਿਅਨੁ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰ ਬੇੜੈ ਚਾੜਿ॥2॥
ਮਨੂਰੈ ਤੇ ਕੰਚਨ ਭਏ ਭਾਈ ਗੁਰੁ ਪਾਰਸੁ ਮੇਲਿ ਮਿਲਾਇ॥
ਆਪੁ ਛੋਡਿ ਨਾਉ ਮਨਿ ਵਸਿਆ ਭਾਈ ਜੋਤੀ ਜੋਤਿ ਮਿਲਾਇ॥3॥
ਹਉ ਵਾਰੀ ਹਉ ਵਾਰਣੈ ਭਾਈ ਸਤਿਗੁਰ ਕਉ ਸਦ ਬਲਿਹਾਰੈ ਜਾਉ॥
ਨਾਮੁ ਨਿਧਾਨੁ ਜਿਨਿ ਦਿਤਾ ਭਾਈ ਗੁਰਮਤਿ ਸਹਜਿ ਸਮਾਉ॥4॥
ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਸਹਜੁ ਨ ਊਪਜੈ ਭਾਈ ਪੂਛਹੁ ਗਿਆਨੀਆ ਜਾਇ॥
ਸਤਿਗੁਰ ਕੀ ਸੇਵਾ ਸਦਾ ਕਰਿ ਭਾਈ ਵਿਚਹੁ ਆਪੁ ਗਵਾਇ॥੫॥
ਗੁਰਮਤੀ ਭਉ ਊਪਜੈ ਭਾਈ ਭਉ ਕਰਣੀ ਸਚੁ ਸਾਰੁ॥
ਪ੍ਰੇਮ ਪਦਾਰਥੁ ਪਾਈਐ ਭਾਈ ਸਚੁ ਨਾਮੁ ਆਧਾਰੁ॥6॥
ਜੋ ਸਤਿਗੁਰੁ ਸੇਵਹਿ ਆਪਣਾ ਭਾਈ ਤਿਨ ਕੈ ਹਉ ਲਾਗਉ ਪਾਇ॥
ਜਨਮੁ ਸਵਾਰੀ ਆਪਣਾ ਭਾਈ ਕੁਲੁ ਭੀ ਲਈ ਬਖਸਾਇ॥7॥
ਸਚੁ ਬਾਣੀ ਸਚੁ ਸਬਦੁ ਹੈ ਭਾਈ ਗੁਰ ਕਿਰਪਾ ਤੇ ਹੋਇ॥
ਨਾਨਕ ਨਾਮੁ ਹਰਿ ਮਨਿ ਵਸੈ ਭਾਈ ਤਿਸੁ ਬਿਘਨੁ ਨ ਲਾਗੈ ਕੋਇ॥੮॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, ੬੩੬)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਅਖੌਤੀ ਨੀਚ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਉੱਚਾ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਮਿਲਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਉਪਰੋਕਤ ਵਾਕ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਨੇ ਅਖੌਤੀ ਅਛੂਤਾਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਦੀ ਦੇਗ਼ ਵਰਤਾਈ। ਇੱਥੋਂ ਇਹ ਸਮੂਹ ਸਿੰਘ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਲੈ ਕੇ ਪੁੱਜੇ ਤਾਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਪੁਜਾਰੀ ਸੇਵਾ ਛੱਡ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਸੰਗਤ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਰੋਸ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਪਰ ਸੰਜਮ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਮੁੱਚੀ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੂਝਬੂਝ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ। ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਵੇਲਾ ਸਿੰਘਾਂ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ। ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਭੁੱਚਰ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਥੇਦਾਰ ਥਾਪਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਦੀ ਸੇਵਾਸੰਭਾਲ ਲਈ 25 ਮੈਂਬਰੀ ਆਰਜ਼ੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦੇ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਇਕ ਨੌ ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਸਰਦਾਰ ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਭੁੱਚਰ ਇਸ ਦੇ ਵੀ ਮੈਂਬਰ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੂੰ ਪੱਕੇ ਪੈਰੀਂ ਕਰਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਜਥੇਦਾਰ ਨੇ 15 ਨਵੰਬਰ, 1920 ਈ. ਨੂੰ ਇਕ ਮੀਟਿੰਗ ਸੱਦੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਸਮੂਹ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ, ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੀਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦਿਨ ਹੋਏ ਇਕੱਠ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਜਿਹੜੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ।