ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਲਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸੁਧਾਰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਮ ਲੋਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਆਸਵੰਦ ਹੋ ਗਏ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਆਸ਼ੇ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਭਾਵਨਾ ਅਧੀਨ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਲੱਗੇ ਸਨ ਜਿਵੇਂ :

1. ਜਗ੍ਹਾ-ਜਗ੍ਹਾ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਨ।

2. ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਹਰ ਇਕ ਸਹਾਇਕ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰੀ ਹੋਵਨ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਅਪਨਾ ਕਰਤਵ ਸਮਝਣ।

3. ਸੱਚੇ ਧਾਰਮਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੋਵੇ।

4. ਸਾਰੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਸਾਧੂ ਬਿਹੰਗਮ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਗੁਰੰਸ (ਗੁਰੂ-ਅੰਸ਼) ਦੇ ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦੇ ਅਪਨੇ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਪਿਤਾਮਾ ਦੇ ਧਰਮ ਸੰਸਾਰ ਪਰ ਫੈਲਾਉਣਾ ਅਪਨਾ ਮੁ ਧਰਮ ਸਮਝਣ।

5. ਹਰ ਇਕ ਪੁਰਖ ਜੋ ਅਪਨੇ ਤਾਈਂ ਪੰਥ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਸੋ ਮਾਨ ਵਡਾਈ ਈਰਖਾ ਮਤਸਰ ਛੱਡ ਕੇ ਸੱਚੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰੇ ਅਰ ਨਿਰਭੈ ਰਹੇ।

6. ਜੋ ਪੰਥ ਦਾ ਲੀਡਰ ਕਹਾ ਕੇ ਅਨਮਤੀ ਗੁਲਾਮੀ ਕਰੇ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤ ਵਿਰੁੱਧ ਸਿੱਖ੍ਯਾ ਦੇਵੇ ਉਸਦਾ ਤ੍ਰਿਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਏ।

7. ਹਰ ਇਕ ਜਗ੍ਹਾ ਪਰ ਗੁਰ ਰੀਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਅਨਮਤੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤੇ ਇਨਕਾਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਜਾਏ।

8. ਹਰ ਇਕ ਸਭਾ ਇਕ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਰੱਖੇ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਫਿਰੇ।

9. ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਯਤਨ ਹੋਵੇ ਅਰ ਹਰ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਿਡਲ ਅਤੇ ਐਂਟਰੰਸ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਲਵੇ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰੇ।

10. ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਟਤ ਸਿੰਘਾਂ ਦਾ ਇਕ ਝੁੰਡ ਹੋਵੇ ਜੋ ਪੰਥ ਅਤੇ ਗਵਰਨਮਿੰਟ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਰਸਪਰ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਰਾਜ ਭਗਤੀ ਦਾ ਵਰਧਕ ਹੋਵੇ।

11. ਨਗਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਂ ਵਿਚ ਭਾਈ ਧਰਮਾਤਮਾਂ ਹੋਨ ਜੋ ਦੋ ਵੇਲੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਨਿੱਤਨੇਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਦੇ ਲੋਗ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲ ਅਪਨੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਧਰਮਸਾਲਾ ਵਿਚ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜ੍ਹਨ ਲਈ ਭੇਜਨ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸਦਾਚਾਰਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵਿਚ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਅਤੇ 11 ਅਪ੍ਰੈਲ, 1880 ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵੇਂ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਇਕ ਪਲੇਟਫਾਰਮ 'ਤੇ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਇਕ ਨਵਾਂ ਨਾਂ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਜਨਰਲ' ਰੱਖ ਲਿਆ ਸੀ ਪਰ ਤਿੰਨ ਸਾਲ ਬਾਅਦ ਇਹ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ' ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ 36 ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਦੱਸੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਲੈਫ਼ਟੀਨੈਂਟ ਗਵਰਨਰ ਅਤੇ ਫ਼ਰੀਦਕੋਟ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਇਸ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਸਨ। ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਇਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਮੁੱਖ ਸਕੱਤਰ ਸਨ। ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਦੋ ਧਰਮ ਸਕੱਤਰ, ਦੋ ਪ੍ਰੈਸ ਸਕੱਤਰ, ਦੋ ਵਿੱਦਿਆ ਸਕੱਤਰ, ਦੋ ਖ਼ਜ਼ਾਨਚੀ, ਦੋ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨਾਲ ਲਿਖਤ ਪੜ੍ਹਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੋ ਚੀਫ਼ ਸਕੱਤਰ ਹੋਰ ਇਸ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਦੋਵੇਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਕ-ਇਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।” ਇਕ ਸਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਪਰ ਅਗਲੇ ਸਾਲ ਅਪ੍ਰੈਲ 1884 ਵਿਚ ਹੋਈ ਮੀਟਿੰਗ ਦੌਰਾਨ ਦੋਵੇਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵਿਚ ਤਿੱਖੇ ਮੱਤਭੇਦ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ :

1. ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਲਾਹੌਰ ਨੂੰ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ’ਤੇ ਇਹ ਇਤਰਾਜ਼ ਸੀ ਕਿ ਇਕ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਗਦੈਲਾ ਲਗਾ ਕੇ ਬੈਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸ ਨੇ ਸਹਿਜਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ’ ਦਾ ਨਾਂ ਬਦਲ ਕੇ ‘ਸਿੱਖ ਸਿੰਘ ਸਭਾ” ਰੱਖ ਲਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਬਹੁਤ ਹੋਰ ਕਈ ਮੱਤਭੇਦ ਉੱਭਰ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋਵੇਂ ਦੀਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

2. ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਮਹਾਰਾਜਾ ਬਿਕਰਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਇਕ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਬਾਵਾ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਨੇ ਖ਼ੁਰਸ਼ੀਦ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ 1885 ਈ. ਵਿਚ ਇਕ ਕਿਤਾਬ ਲਿਖੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਜਲਾਵਤਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਰਕਾਰ ਤਕ ਵੀ ਪੁੱਜ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਲਾਹੌਰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਦੀ ਮੁਖ਼ਾਲਫ਼ਤ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਲਾਹੌਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁੱਸਾ ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਭੜਕ ਗਿਆ ਜਦੋਂ ਇਸੇ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਮਹਾਰਾਜਾ ਦਲੀਪ ਸਿੰਘ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਰੱਖ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ। ਅਕਤੂਬਰ 1885 ਵਿਚ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਕੱਤਰ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਪੱਤਰ ਜਾਰੀ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਿਤਾਬ ਨਾਲ ਕੋਈ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀਂ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਲੇਖਕ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ’ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ।

ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਅਤੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਲੱਗ ਹੋਣਾ ਲਗਪਗ ਨਿਸਚਿਤ ਸੀ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਜੋੜਨੀਆਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ 36 ਵਿੱਚੋਂ 30 ਸਭਾਵਾਂ ਦਾ ਝੁਕਾਅ ਇਸੇ ਸਭਾ ਵੱਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਖਰੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ ਸੀ ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਦੀਵਾਨਾਂ ਦਾ ਇਕੋ ਆਸ਼ਾ ਸਿੱਖ ਪੰਥ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਦੋਵੇਂ ਦੀਵਾਨ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ 30 ਅਕਤੂਬਰ, 1902 ਨੂੰ ਦੀਵਾਲੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਭਾਈ ਅਰਜਨ ਸਿੰਘ ਬਾਗੜੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿਚ ਫਿਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।

ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਯਤਨ: ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਾ ਵਰਤਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਇਕ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ :

ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ: ਲਾਹੌਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਕਈ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈਆਂ ਸਭਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਹੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਦੀਆਂ ਸਾਖੀਆਂ ਦੀ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿਚ ਇਹ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵੀ ਤਾਲਮੇਲ ਰੱਖਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਕਰਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂਆਸ਼ੇ ' ਅਨੁਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੀਆਂ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲਗਪਗ ਹਰ ਵੱਡੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਵਿਚ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਖੁੱਲਣ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਮਥੁਰਾ ਵਿਖੇ ਨੌਵੇਂ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਉਸਾਰੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਡਿਉੜ੍ਹੀ 'ਤੇ ਉਕਰੇ ਹੋਏ ‘ਗੁਰਦੁਵਾਰਾ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ’ ਨੂੰ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਨਵੰਬਰ 1888 ਈ. ਤਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈਆਂ ਕੁਝ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸੂਚੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ: ਅਜਮੇਰ, ਅੰਬਾਲਾ, ਸਲੌਦੀ, ਸੱਖਰ, ਸਿਆਲਕੋਟ, ਸ਼ਿਮਲਾ, ਹੁਸ਼ਿਆਰਪੁਰ, ਕਾਲਕਾ, ਕੁਇਟਾ, ਖੰਨਾ, ਖਮਾਣੋ, ਚਮਕੌਰ ਸਾਹਿਬ, ਜਲੰਧਰ, ਤਰਨਤਾਰਨ, ਦਾਊਦਪੁਰ, ਨਰਦੇਈ, ਪਟਿਆਲਾ, ਫੀਰੋਜ਼ਪੁਰ, ਭਿੰਡਰਾਂ, ਮਘਿਆਨਾ, ਮੋਦੇ, ਰਾਜਪੁਰਾ, ਰੋਪੜ, ਲਾਹੌਰ, ਲਿਧੜਾਂ, ਲੁਦਿਹਾਣਾ।“ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀਹਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਦਹਾਕੇ ਤਕ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਈਆਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਕਤ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਸਭਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ ਅਟਾਰੀ, ਅੰਬਾਲਾ ਕੈਂਟ, ਈਪੂ ਟਾਪੂ (ਮਲਾਇਆ), ਸਹਾਰਨਪੁਰ, ਸੰਗਰੂਰ, ਸਮਾਟਰਾ, ਸੈਦਪੁਰ, ਸ਼ੰਘਾਈ, ਹਰੀਪੁਰ, ਹਾਫ਼ਿਜ਼ਾਬਾਦ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਕਦੋਂ, ਕਪੂਰਥਲਾ, ਕਰਨਾਲ, ਕਲਕੱਤਾ, ਕਾਜਲਾ, ਕਾਦਿਰਾਬਾਦ, ਕਹੂਟਾ, ਕੋਹਾਟ, ਗੁਜ਼ਰਾਂਵਾਲਾ, ਘਨੌਰ, ਚਨਾਰਥਲ, ਜਾਮਨੀਪੁਰ, ਜੇਹਲਮ, ਜੱਲੋਪੁਰ ਖੇੜਾ, ਝਾਂਸੀ, ਡਿੰਗਾ, ਤਿਸਕਾ, ਦਾਊਂ (ਸਾਹਿਬਜ਼ਾਦਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨਗਰ), ਦੇਹਰਾਦੂਨ, ਧਮਿਆਲ, ਧਾਰੀਵਾਲ, ਪਿਸ਼ਾਵਰ, ਪੰਜੋਖਰਾ, ਪੁੰਛ, ਬਠਿੰਡਾ, ਬਰਨਾਲੀ (ਗੁਜਰਾਤ), ਬਾਹੋਵਾਲ, ਬਾਗੜੀਆਂ, ਬੰਗਾ, ਬੁਤਾਲਾ, ਬੁਲ ਬੁਲ ਪੜੀ (ਜੇਹਲਮ), ਭਸੌੜ, ਮਸੂਰੀ, ਮੁਕਤਸਰ, ਰਟੈਂਡਾ (ਨਵਾਂ ਸ਼ਹਿਰ), ਰੰਗੂਨ, ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਲੋਰਾ ਲਾਈ (ਸਰਹੱਦੀ ਖੇਤਰ), ਵਿਛੋਆ ਆਦਿ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖਾਲਸਾ ਜਥਾ ਲੰਡਨ, ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਭਾ, ਗੁਰਮਤਿ ਗ੍ਰੰਥ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਭਾ, ਖਾਲਸਾ ਭੁਜੰਗੀ ਸਭਾ, ਗੁਰਮਤ ਗ੍ਰੰਥ ਸੁਧਾਰਕ ਕਮੇਟੀ, ਖਾਲਸਾ ਬਰਾਦਰੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਦਿ ਸਭਾਵਾਂ ਵੀ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆ ਗਈਆਂ ਸਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਣ ਲੱਗੀਆਂ ਸਨ।

ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ: ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗੁਰਧਾਮ ਲਗਪਗ ਹਰ ਵੱਡੇ-ਛੋਟੇ ਨਗਰ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਆਏ ਨਿਘਾਰ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਲਈ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ’ਤੇ ਮਹੰਤ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸਿੱਖੀ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗੁਰਮਤਿ ਆਸ਼ੇ ਅਨੁਸਾਰ ਆਧੁਨਿਕ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਮਹੰਤ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਟਕਰਾਉ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਨਵੇਂ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਦੀ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ' ਦੇ ਨਾਂ ਹੇਠ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਗੁਰਧਾਮਾਂ ਵਿਚ ਗ੍ਰੰਥੀ, ਰਾਗੀ, ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਰੱਖੇ ਗਏ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਿਭਾਉਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀਵਾਨ ਲਗਾ ਕੇ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ: ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਵਿਭਿੰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਨਗਰਾਂ ਵਿਖੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਪਹਿਲਾ ਸਕੂਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇ ਸੁਚੱਜੇ ਲਿਖਾਰੀ ਲਾਲਾ ਬਿਹਾਰੀ ਲਾਲ ਪੁਰੀ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦਿੱਤੀ ਜਾਣ ਲੱਗੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਸਰਕਾਰ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਾਠ-ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਕੂਲਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਡੇਰੀ ਉਮਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਅਤੇ ਸਿਖਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਵੀ ਅਰੰਭਿਆ ਗਿਆ ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਸਕਣ। ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਭਿੰਨ ਨਗਰਾਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ, ਜਲਸੇ ਆਦਿ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿਚ ਸਕੂਲ ਖੋਲਣ ਲਈ ਮਾਇਆ ਇਕੱਤਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਰਾਜਿਆਂ, ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ, ਰਈਸਾਂ, ਸਰਦਾਰਾਂ ਆਦਿ ਨੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰੇ ਖੋਲਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਬਾ ਖੇਮ ਸਿੰਘ ਬੇਦੀ ਦਾ ਨਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਰਾਵਲਪਿੰਡੀ, ਪੋਠੋਹਾਰ, ਗੁਜਰਾਤ ਆਦਿ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ 5-6 ਸਕੂਲ ਖੋਲੇ ਗਏ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਲੜਕੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਵੱਖਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ 'ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੜਕੀਆਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮੋਢੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚ-ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ 1892 ਈ. ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਖੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਕਾਲਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਅਸਰ ਹੋਇਆ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ 1908 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕਾਨਫ਼ਰੰਸਾਂ ਅਰੰਭ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ।

ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ: ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਨੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਸਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਵਿਚ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਜਿਹੜੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਕੋਈ ਰੁਝਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਨਾਲ ਇਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭ ਹੋਇਆ। ਬਿਹਾਰ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਸਰਹੱਦ 'ਤੇ ਬਿਹਾਰ ਵਿਚ ਲੱਛਮੀਪੁਰ ਵਿਖੇ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਿੱਖ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਦਾਰ ਮੰਗਲ ਸਿੰਘ ਅਜਿਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ ਤਕ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਦਾ ਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ’ਤੇ ਸਥਾਨਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਨ ਦਾ ਰੁਝਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਘੱਟ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਇੱਥੇ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਸਿੱਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮ ਫਿਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਇਸ ਇਲਾਕੇ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵੱਲੋਂ 1889 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਖੀ ਇਕ ਚਿੱਠੀ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ :

ਸ੍ਰੀ ਯੁਤ ਭਾਈ ਕੁੰਜ ਲਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵਾ ਸ੍ਰੀ ਤਿਲਕ ਸਿੰਘ ਵਾ ਸ੍ਰੀ ਬਾਵਨ ਸਿੰਘ ਵਾ ਸ੍ਰੀ ਦੌਲਤ ਸਿੰਘ ਵਾ ਕਾਕੂ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਗਤ ਆਦਿਕ ਲਛਮੀਪੁਰ ਨਿਵਾਸੀ ਜਿਲਾ ਪੂਰਨੀਆਂ ਹਾਤਾ ਬੰਗਾਲ ਦੀ ਪਤ੍ਰਿਕਾ ਸਮੇਤ 25/- ਮਨੀਆਡਰ ਦੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵਿਚ ਆਈ ਕਿ ਲਛਮੀਪੁਰ ਦੇ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਔਰ ਇਸ ਸਭਾ ਮੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਕਾ ਭੋਗ ਪਾਇਆ ਹੈ।... ਪਹਿਲੇ ਸੇ ਦੋ ਲੜਕਾ ਹੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਪੜਤਾ ਸੀ ਸੋ ਅਬ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਚੂਕਾ ਹੈ, ਜੋ ਏ ਲੋਗ ਬਡਾ ਪ੍ਰੇਮ ਸੇ ਸੰਗਤ ਕਾ ਪਾਠ ਪੂਜਾ ਕਰਤੇ ਹੈ ਜੀ। ਅਗੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਇਥੇ ਕੋਈ ਨਹੀ ਪੜਦਾ ਸੀ ਸੋ ਅਬ ਗੁਰੂ ਜੀ ਕੀ ਮੇਹਰਬਾਨੀ ਸੇ ਅਗਿਆਨ ਅੰਧੇਰ ਦੂਰ ਹੋਨੇ ਚਲਾ॥

ਪੰਜਾਬੀ ਮਾਧਿਅਮ ਰਾਹੀਂ ਸਮਕਾਲੀ ਗਿਆਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਨੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਅਤੇ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ, ਰਸਾਲਿਆਂ, ਪੈਂਫਲਿਟਾਂ ਅਤੇ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਅਨੁਸਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਮਿਲਿਆ ਉ ਦਾ ਨਾਂ ਸ੍ਰੀ ਦਰਬਾਰ ਸਾਹਿਬ ਸੀ ਤੇ ਇਹ ਅਖ਼ਬਾਰ ਸੰਨ 1866 ਈ. ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਸੀ। ਅਸਲ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰ ਕਲਾ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ 1873 ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਖਬਾਰ, ਖ਼ਾਲਾਸਾ ਅਖਬਾਰ, ਭਾਰਤ ਸੁਧਾਰ, ਆਫਤਾਬਿ ਪੰਜਾਬ, ਸੁਧਾਰਕ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ 1901 ਤੋਂ 1919 ਤਕ ਦੂਜਾ ਸਮਾਂ, 1920 ਤੋਂ 1935 ਤਕ ਤੀਜਾ ਸਮਾਂ, 1936 ਤੋਂ 1947 ਤਕ ਚੌਥਾ ਸਮਾਂ ਤੇ 1947 ਦੇ ਅੱਧੇ ਅਗਸਤ ਤੋਂ ਹੁਣ ਤਕ ਪੰਜਾਬੀ ਪੱਤਰ ਕਲਾ ਦਾ ਵਰਤਮਾਨ ਕਾਲ ਹੈ। 22 ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਦੇ ਜੋ ਸਮਾਚਾਰ ਪੱਤਰ ਤੇ ਰਸਾਲੇ ਛਪਦੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 380 ਤਕ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ ਹੈ।

ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਵਿਚ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੇਜਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਕਾਇਮੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਅਖ਼ਬਾਰ ਅਕਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜੂਨ 1876 ਵਿਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ। ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਪਰਚਾ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਦੇ ਸੰਪਾਦਨ ਹੇਠ 10 ਨਵੰਬਰ, 1880 ਈ. ਨੂੰ ਨਿਕਲਿਆ। ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਲਾਹੌਰ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ 13 ਜੂਨ, 1886 ਈ. ਤੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਜਿਸ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ ਸਨ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਗਜ਼ਟ 1886, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਗਜ਼ਟ ਅਗਸਤ 1893 ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸਾ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮਈ 1894 ਵਿਚ ਨਿਕਲਣ ਲੱਗੇ। ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ ਦੁਆਰਾ ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਮਾਚਾਰ 25 ਨਵੰਬਰ, 1899 ਈ. ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਗਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਲਾਹੌਰ ਤੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਖ਼ਬਾਰ ਦੀ ਖ਼ਾਲਸਾ 4 ਜਨਵਰੀ, 1899 ਈ. ਨੂੰ ਕੱਢਿਆ। ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਦਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ 1885 ਵਿਚ, ਲਾਹੌਰ ਦੀਵਾਨ ਦਾ ਸੁਧਾਰਕ 1886 ਵਿਚ ਅਤੇ ਕਪੂਰਥਲੇ ਤੋਂ ਨਾਨਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ 1888 ਵਿਚ ਨਿਕਲਿਆ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਟ੍ਰੈਕਟ ਸੁਸਾਇਟੀ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਭਿੰਨ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਲਗਪਗ 500 ਟ੍ਰੈਕਟ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਿਚ ਪੰਡਤ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਨਰੋਤਮ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁਮਤ ਨਿਰਣਯ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੀਰਥ ਸੰਗ੍ਰਹਿ, ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਤਵਾਰੀਖ਼ ਗੁਰੂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਅਤੇ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੀ ਹਮ ਹਿੰਦੂ ਨਹੀਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਭਿੰਨ ਸਰੋਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਨੇ ਨਿਭਾਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦੇ ਹਮਲਿਆਂ ਦਾ ਜੁਆਬ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧ ਸਰੂਪ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ ਅਧਿਐਨ ਪਾਠਕਾਂ ਤਕ ਪੁੱਜਦਾ ਸੀ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਨਵੀਂ ਊਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਸਥਾਨਿਕ ਸਭਾਵਾਂ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨ ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਫੈਲਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਭਰਮ ਜਾਲ ਦਾ ਪਰਦਾ ਦੂਰ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਚਾਰ: ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਇਹ ਨਵਾਂ ਢੰਗ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਤਤਕਾਲੀ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਫ਼ਰਕ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿਚ ਸਹਾਇਤਾ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨੁੱਖ ਜਟਾਜੂਟ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੇਸ ਸਵਾਰ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵਿਖਿਆਨ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਪਹਿਲੇ ਪਹਿਲ ਤਸਵੀਰਾਂ ਵਾਲਾ ਵਿਖਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਪਰ ਭਾਈ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਹ ਰੀਤ ਅਰੰਭ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਖਿਆਨ ਦੇਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੇ ਸਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਭਾਈ ਬਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਵੀ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਵਿਖਿਆਨ ਦੇਣੇ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਪਿੱਛੋਂ ਹੁਣ ਤੀਸਰੇ ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਸਿੰਘ ਜੀ ਵੀ ਇਸੇ ਰਸਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ।

ਉੱਚ-ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਪਾਰਟੀਆਂ: ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਨਾਲ ਇਕ ਪਾਸੇ ਨੌਕਰੀ ਮਿਲਣ ਦੀ ਆਸ ਬੱਝ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਆਪਣੇ ਵਡੇਰਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਆਸਥਾ ਪ੍ਰਪੱਕ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਵੱਡੇ ਸਮਾਗਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਅਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਸਿੱਖ ਹਾਜ਼ਰੀਆਂ ਭਰਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਨੌਜਵਾਨ ਬੀ.ਏ. ਪੱਧਰ ਦੀ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਪਾਸ ਕਰਦਾ ਸੀ ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਵਿਚ ਪਾਰਟੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਨ ਤਾਂ ਕਿ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦੀ ਚੇਟਕ ਹੋਰਨਾਂ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਜ਼ੋਰ ਫੜ ਲਵੇ। ਖਾਲਸਾ ਅਖਬਾਰ ਵਿਚ ਇਕ ਪਾਰਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ “ਸਨਿਚਰਵਾਰ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਛੇ ਬਜੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਾਹੌਰ ਨੇ ਜੋ ਈਵਨਿੰਗ ਪਾਰਟੀ ਉਨਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਪਾਸ ਹੋਣੇ ਪਰ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜੋ ਇਸ ਸਾਲ ਬੀ.ਏ. ਦੇ ਇਮਤਿਹਾਨ ਵਿਚ ਪਾਸ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੋ ਸਿਖਯਾ ਸਭਾ ਹਾਲ ਵਿਚ ਵਡੀ ਧੂਮ ਧਾਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ ਕਾਲਜ ਦੇ ਸੰਪੂਰਨ ਰਾਜ ਕੁਮਾਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਈਸ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇਕੱਤ੍ਰ ਹੋਏ।” ਅਜਿਹੀਆਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਜੀਵਨਜਾਚ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਸ਼ਣ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਲੰਗਰ ਵਰਤਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਇਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ‘ਸੰਗਤੀ ਕਾਨਵੋਕੇਸ਼ਨ' ਵਾਲਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਿ ਪਾਸ ਹੋਏ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ-ਵਾਸੀਆਂ ਲਈ ਮਾਣ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਸਨ।

ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖ ਗੌਰਵਤਾ ਨਾਲ ਦੇਖਦੇ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਦਿਨ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਜਾਂ ਇਸ ਦੇ ਆਗੂਆਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਲਈ ਕਾਰਜਸ਼ੀਲ ਹੋਈ ਇਸ ਸਭਾ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸਾਰੂ ਸੰਵੇਦਨਾ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। 1973 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਈ ਗਈ। ਸਮੁੱਚੇ ਸਿੱਖ ਜਗਤ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵੱਡੇ ਮੀਲ ਪੱਥਰ ਵਾਂਗ ਦੇਖਿਆ ਗਿਆ। ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਉਹੀ ਭਾਵਨਾ ਪੁਨਰ-ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਮੇਟੀ’ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਸਭਾ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਮੀਟਿੰਗ 23 ਮਾਰਚ, 1973 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਮਤੇ ਪਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਗਤ ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੀ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ :

1. ਹਰ ਪਿੰਡ, ਨਗਰ ਤੇ ਕਸਬੇ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।

2. ਹਰੇਕ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਸਾਲਾਨਾ ਜੋੜ ਮੇਲ ਕਰਨ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਰੇ।

3. ਹਰੇਕ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਵਿਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦਾ ਪਠਨ ਪਾਠ ਹੋਵੇ।

4. ਹਰੇਕ ਦੇਸ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਮੇਟੀ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

5. ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਹਰੇਕ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਜ਼ਿਲਾ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਮੇਟੀਆਂ ਕਾਇਮ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।

6. ਸਕੂਲਾਂ ਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਬਾਰੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਭਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਜਾਰੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

7. ਸਕੂਲਾਂ ਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਬਾਣੀ ਦੇ ਪਾਠ, ਸ਼ਬਦ ਗਾਇਨ, ਬਾਣੀ ਕੰਠਾਗਰ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਬਾਰੇ ਭਾਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਲਈ ਇਨਾਮ ਰਖੇ ਜਾਣ।

8. ਵਾਧੂ ਰਸਮਾਂ, ਭੰਗੜਾ, ਜੈ ਮਾਲਾ, ਪਿੰਡ ਪੱਤਲ, ਫੂਹੜੀ ਆਦਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਰੀਤਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ।

9. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਹਜ਼ੂਰੀ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਤੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਨਾ ਲਗਾਏ ਜਾਣ।

10. ਸਮੂਹ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਸਬੰਧੀ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀਆਂ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ।

11. ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਲਈ ਸ਼ਿਖਸ਼ਤ ਗ੍ਰੰਥੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤੇ ਤੇ ਕਰਾਏ ਜਾਣ।

12. ਸਾਰੀਆਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਤੇ ਇਸ ਲਹਿਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦਾ ਰਿਕਾਰਡ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾਵੇ।

13. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ‘ਗੁਰਿਆਈ ਪੁਰਬ’ ਹਰ ਸਾਲ, ਹਰ ਥਾਂ ਧੂਮ ਧਾਮ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਇਆ ਕਰੇ।

14. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪਾਠ, ਕਥਾ ਕੀਰਤਨ ਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਜ ਆਪ ਹੀ ਕੀਤੇ ਤੇ ਕਰਾਏ ਜਾਇਆ ਕਰਨ।

15. ਸਿੱਖੀ ਸਰੂਪ - ਕੇਸ ਦਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਲਈ ਪ੍ਰੇਮ-ਮਈ ਲਹਿਰ ਚਲਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਵਜੂਦ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਬਾਰੇ ਚੇਤਨਤਾ ਜਾਗ੍ਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

16. ਖ਼ਾਲਸਾ ਸਕੂਲਾਂ ਤੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਚਲਾਏ ਜਾਣ।

ਇਸ ਸਾਲ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦਾ 150-ਸਾਲਾ ਸਥਾਪਨਾ ਦਿਵਸ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹਨ ਪਰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਪਰਤੀਏ ਅਤੇ ਇਕ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਈਏ। ਇੱਕੀਵੀਂ ਸਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਲਹਿਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਜ ਦੇ ਮੌਜੂਦਾ ਵਿੱਦਿਅਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਿਚਲੀ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਸਦਾਚਾਰ ਮਨਫ਼ੀ ਹੈ। ਹਰ ਇਕ ਨੌਕਰੀ ਦਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਪੈਮਾਨਾ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕੋਨੇ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਾਸ ਕਰ ਜਾਣ, ਆਰਥਿਕ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਅਯੋਗ ਢੰਗ ਲੱਭਣ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੁਆਰਥਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਕੀਤੇ ਗਏ ਯਤਨ ਨਿਸਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਆਦਰਸ਼ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਤਾਬਦੀ ਨੂੰ ਮਨਾਉਂਦਿਆਂ ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕੁੱਝ ਨੁਕਤਿਆਂ ਪ੍ਰਤਿ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੀ ਹੈ :

1. ਪਿਛਲੇ 150 ਸਾਲ ਦੌਰਾਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾਵਾਂ ਦਾ ਸਰਵੇਖਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕਾਰਜਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਨਾ।

2. ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿਚ ਅਨੁਵਾਦ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨਾ।

3. ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੁਆਰਾ ਪਾਸ ਕੀਤੇ ਗਏ ਮਤਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਤਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਸੰਪਾਦਨ ਕਰਨਾ।

4. ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਅਤੇ ਤਾਲਮੇਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ।

5. ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਕਿੱਤਾ-ਮੁਖੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨਾ।