ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਕਲਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ੍ਰੋਤੇ ਜਾਂ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਔਖੇ ਜਾਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਅਤੇ ਵਾਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖੈਨ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਟੀਕਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿਆਖਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦਾ ਬੋਧ ਕਰਾਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਿਆ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਾਧਾਰਨ ਰਚਨਾ ਦਾ ਟੀਕਾ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਰਚਨਾ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਰੰਗ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਕਾਰਜ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਇਕ-ਇਕ ਸ਼ਬਦ ਕਾਲਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅਜਿਹੀ ਰਚਨਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਮਨੋਰਥ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਟੀਕਾ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਅੰਤਰਆਤਮਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਕਿਸੇ ਰਚਨਾ ਦਾ ਟੀਕਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਟੀਕਾਕਾਰ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦੀ ਅਸਪਸ਼ਟਤਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖੈਨ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਟੀਕਾਕਾਰ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪਾਠਕ ਕਿਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਹੀ ਉਹ ਰਚਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਲਈ ਟੀਕੇ ਦੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਉਸ ਟੀਕੇ ਨਾਲੋਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਲੱਗ ਹੋਵੇਗੀ ਜਿਹੜੀ ਕਿਸੇ ਗੂੜ੍ਹ ਕਿਸਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸੇ ਮੁਹਾਵਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾਠਕ ਸੌਖੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝ ਸਕੇ। ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਟੀਕਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਟੀਕਾਕਾਰ ਰਚਨਾ ਦੀ ਮੂਲ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੀ ਉਸਤਤ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸੋਝੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਹਿਤ ਉਹ ਦੂਰ-ਦੁਰੇਡੇ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਗਏ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਉਹ ਗਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੌਖਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਚੇਤੰਨ ਕੀਤਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸੁਤੇ-ਸਿੱਧ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵੀ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਮੌਖਿਕ ਵਿਆਖਿਆ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਕੋਈ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਈ। ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਵਿਆਖਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਲਿਖਤ ਰੂਪ ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਟੀਕਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਆਰਤੀ, ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ, ਅਨੰਦ ਸਾਹਿਬ ਅਤੇ ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਦੇ ਕੀਤੇ ਟੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਡਾ. ਰਤਨ ਸਿੰਘ (ਜੱਗੀ) ਨੇ ਸੰਪਾਦਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੇ ਚਾਰ ਟੀਕੇ 1970 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਟੀਕਾ 1990 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਡਾ. ਤਾਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੁਆਮੀ ਸਦਾ ਨੰਦ ਨੂੰ ਵੀ ਉਦਾਸੀ ਸੰਪ੍ਰਦਾਇ ਦੇ ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਿਸ਼ਨ ਦਾਸ ਉਦਾਸੀ ਦੁਆਰਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ 1895 ਈਸਵੀ ਵਿਚ ਛਪਿਆ ‘ਕੋਸ਼ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ’ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਸੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸਨਾਤਨੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਨਵੈਮਈ ਬਿਰਤੀ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਸੀ ਸੰਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ-ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂ-ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹਵਾਲੇ ਦਿੱਤੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਆਲੋਚਨਾ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨ ਅਜਿਹੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂਤਿਕ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਲਿਖਤੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਮੁੱਢ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅੰਸ਼ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੁਆਰਾ ਮੌਖਿਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀਆਂ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ:

1. ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਦਾ ਮੂਲ ਉਦੇਸ਼ ਕੀ ਹੈ? ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਕਰਤਾ ਕੇ ਭਾਵ ਕੋ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਣਾ ਇਸੀ ਕਾ ਨਾਮ ਤੋ ‘ਅਰਥ’ ਹੈ। ਜੋ ਕਰਤਾ ਕੇ ਭਾਵ ਕੋ ਨ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰੇਗਾ ਤੋ ਉਸਕਾ ਕਹਿਣਾ ਬਕਬਾਦ ਹੀ ਰਹੇਗਾ।” ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਉਹ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ, ਯੁਕਤਿ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਆਦਿ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਜਿਸ ਵੀ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਵਿਚ ਉਹ ਕੋਈ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦੇਣ ਵਿਚ ਉਹ ਰੁਚੀ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਗੱਲ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ।

2. ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਪਾਠਕ ਨੂੰ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਲੱਗਿਆਂ ਕੋਈ ਦਿੱਕਤ ਨਾ ਆਵੇ। ਸ਼ਾਸਤਰ-ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਧੀ ਚਲੀ ਆਉਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਉਹ ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਸਤਰ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਸਰਬ ਸਾਸਤ੍ਰ ਕੀ ਇਹੀ ਰੀਤਿ ਹੈ - ਜਹਾਂ ਉਤਰ ਹੋਤਾ ਹੈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ, ਤਹਾਂ ਮੂਲਾਕਾਰ ਕੇ ਆਸ੍ਰੈ ਕੌ ਸਮਝ ਕਰ ਪ੍ਰਸਨ ਟੀਕਾਕਾਰ ਊਪਰ ਸੌ ਲਿਖਿਤਾ ਹੈ। ਯੁਕਤਿ, ਪ੍ਰਮਾਣ, ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾਂਤ ਜੋ ਕਛੁ ਜਹਾਂ ਚਾਹੀਤਾ ਹੈ ਸੋ ਉਪਰ ਸੌ ਲਿਖਿਤਾ ਹੈ, ਜਹਾਂ ਪੂਰਬ ਪਦੋ ਕਾ ਸੰਬੰਧ ਨਹੀ ਬਣਤਾ ਤਹਾ ਉਥਾਨਕਾ ਧਰ ਕਰ ਸੰਬੰਧ ਮਿਲਾਵਤਾ ਹੈ। ਜਹਾਂ ਅਰਥ ਮੋ ਵਿਰੋਧ ਪੜਤਾ ਹੈ ਤਹਾ ਬਿਵਸਥਾ ਕਰ-ਕਰ ਵਿਰੋਧ ਮਿਟਾਵਤਾ ਹੈ। ਸਰਬ ਸਾਸਤ੍ਰ ਕੀ ਇਹੀ ਰੀਤਿ ਹੈ।” ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰਥ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਸ਼ਬਦ ਕਾ ਅਰਥ ਪ੍ਰਕਰਣ ਤੇ ਹੋਤਾ ਹੈ, ਕੇਵਲ ਸ਼ਬਦ ਤੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਹੋਤਾ ਹੀ ਨਹੀ। ਪ੍ਰਕਰਣ, ਕਿਆ ਕਹੀਏ, ਪੂਰਬ-ਪਰ ਪਦੋ ਕੇ ਜੋ ਅਰਥ ਹੈ ਤਿਨ ਕੀ ਮਧ ਪਦੋਂ ਕੇ ਅਰਥੋਂ ਸਾਥ ਸੰਗਤ ਕਰਣੀ। ਆਦਿ ਵਿਖੇ ਕਿਆ ਲਿਖਾ ਹੈ, ਮਧ ਵਿਖੇ ਕਿਆ ਚਾਹੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਸ ਆਸ੍ਰੈ ਕੋ ਲੇ ਕਰ ਚਲਾ ਹੈ, ਮੂਲਾਕਾਰ ਕੇ ਆਸ੍ਰੈ ਕੋ ਪਛਾਨਣਾ ਅਰ ਆਦਿ ਅੰਤ ਸੋ ਮਿਲੀ ਹੂਈ ਬਾਤਿ ਕਹਿਣੀ - ਇਸੀ ਕਾ ਨਾਮ ਪ੍ਰਕਰਣ ਹੈ। ਮੂਲਾਕਾਰ ਕੇ ਆਸ੍ਰੈ ਕੋ ਪਛਾਣਤਾ ਨਹੀ, ਆਦਿ ਅੰਤ ਕੀ ਕਛੁ ਖਬਰ ਹੀ ਨਹੀ, ਐਸਾ ਪੁਰਖ ਜੋ ਕਛੂ ਕਹੈਗਾ, ਇਸ ਕਾ ਕਹਿਣਾ ਬਕਬਾਦ ਹੀ ਠਹਿਰੇਗਾ।”

3. ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ ਜੀ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤਕ ਜਾਣ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਟੀਕਾਕਾਰ ਅਰਥ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਰਚਨਾਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ ਅਰਥ ਕਰੇ। ਰਚਨਾਕਾਰ ਨੇ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਸਾਧਾਰਨ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਾਸ ਮਹੱਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖ਼ਾਸ ਪ੍ਰਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ਉਹ ਚਮਤਕਾਰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅਖਰ ਤੋ ਹੋਵਹਿ ਅਲਪ ਤੇ ਅਲਪ ਅਰ ਅਰਥ ਤਿਨ ਕਾ ਹੋਵੇ ਅਧਿਕ ਤੇ ਅਧਿਕ, ਇਸੀ ਕਾ ਨਾਮ ਚਮਤਕਾਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਕੋ ਤੈਨੇ ਅਸੰਗਤਿ ਕਹਾ ਹੈ ਦੇਖ ਤੋ ਇਨ ਅਖਰੋ ਕਾ ਕੇਤਾ ਬਡਾ ਅਰਥ ਹੋਤਾ ਹੈ।” ਸ਼ਬਦ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਅਭਿਧਾ, ਲਕਸ਼ਣਾ ਅਤੇ ਅਭਿਵਿਅੰਜਨਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ ਲਕਸ਼ਣਾ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਅਰਥਾਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਭਾਵ-ਅਰਥਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਆਰਤੀ ਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਸਾਸਤ੍ਰ ਕੀ ਰੀਤਿ ਹੈ ਜਹਾਂ ਸਾਖਿਆਤ ਅਖਰੋ ਕਾ ਅਰਥ ਨਹੀ ਹੋਇ ਸਕਤਾ ਤਹਾ ਸਾਸਤ੍ਰਕਾਰ ਲਖਣਾ ਦਵਾਰਾ ਅਰਥ ਕਰਤੇ ਹੈਂ। ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਨੇ ਭੀ ਈਹਾ ਲਖਣਾ ਧਰੀ ਹੈ।” ਲਖਣਾ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਲਖਣਾ ਕਿਆ ਕਹੀਏ, ਸਮੀਪ ਜੋ ਸੰਬੰਧ ਹੈ ਸੋ ਕਹੀਏ ਲਖਣਾ।”

4. ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰ ਧਰਮ-ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਕੀ, ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਵਸਾ ਕੇ ਸਚਾਈ ਤਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਹੀ ਅਰਥ ਤਕ ਪੁੱਜਣ ਦੀ ਚਿਣਗ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੌਰਾਨ ਏਸੇ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਜਿਸ ਵੀ ਧਰਮ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਕਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਜਾਣਨ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਵਾਦ ਹੁੰਦਾ। ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ‘ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ’ ਨੂੰ ਅਹਿਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਹੋਰਨਾਂ ਬਾਣੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ‘ਜਪੁ’ ਬਾਣੀ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਉਦੇਸ਼ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ - ‘ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ’ ਵਿਚਾਰ-ਵਟਾਂਦਰੇ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤਕ ਜਾਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ-ਟੀਕਾਕਾਰਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸੇ ਜੁਗਤ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਆਪਣੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ ‘ਨਨੁ’ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਰੋਧੀ ਪੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਇਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਧੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਪਾਠਕ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਨਾ ਕੇਵਲ ਜਾਣਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਰੌਚਿਕਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਠਕ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਨੂੰ ਉਹ ਇਕ ਠੋਸ ਵਿਧੀ ਮੰਨਦਾ ਹੋਇਆ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਅਰ ਵਾਦੀ, ਸਿਧਾਂਤੀ ਕੇ ਜੋ ਪ੍ਰਸਨ- ਉਤਰ ਹੈ ਤਿਨ ਕਾ ਤਾਤਪਰਯ ਏਤਾ ਹੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਸਨ-ਉਤਰ ਬਿਨਾ ਨਿਰਣੈ ਨਹੀ ਹੋਇ ਸਕਤਾ, ਨਿਰਣੈ ਬਿਨਾ ਸਤਿ ਅਸਤਿ ਕਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ ਹੋਤਾ; ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਬਿਨਾ ਇਸ ਕੀ ਕਲਿਆਣ ਹੀ ਨਹੀ। ਕਾਹੇ ਤੇ, ਜੋ ਸਤਿ ਅਸਤਿ ਕਾ ਯਥਾਰਥ ਗਿਆਨ ਹੋਵੈਗਾ, ਤੋ ਸਤਿ ਕੌ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕਰੇਗਾ, ਅਸਤਿ ਕੋ ਤਿਆਗੇਗਾ। ਇਹੀ ਤੌ ਇਸ ਕੀ ਕਲਿਆਣ ਕਾ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਅਰੁ ਜੋ ਸਤਿ ਅਸਤਿ ਮੋ ਸੰਦੇਹ ਹੀ ਰਹੇਗਾ ਤੋ ਸਤਿ ਕੀ ਜਾਗਾ ਅਸਤਿ ਮਾਨ ਬੈਠੇਗਾ ਅਰੁ ਅਸਤਿ ਕੀ ਜਾਗਾ ਸਤਿ ਮਾਨ ਬੈਠੇਗਾ। ਇਹੀ ਤੋ ਇਸੀ ਕੋ ਸਤਿਆ- ਨਾਸ ਕਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਨਿਰਸੰਦੇਹ ਗਿਆਨ ਪਾਇ ਕਰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋਵਹਿਗਾ। ਇਸ ਨਿਮਿਤਿ ਸਾਸਤ੍ਰ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਸਨ-ਉਤਰ ਰਚੇ ਹੈ।”

5. ਅਨੰਦਘਨ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਾਲਾ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਨਾਤਨੀ ਮੱਤ ਅਤੇ ਕੁਲ-ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨਾ ਉਹ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

6. ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਬਾਣੀ ਦਾ ਟੀਕਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਟੀਕਾ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਬਲਕਿ ਗੁਰਮਤਿ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਵੀ ਉਹ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ, ਗੁਰੂ ਆਦਿ। ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਰਚਣ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਅਨੰਦਘਨ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੋੜਨ, ਪ੍ਰਭੂ ਸੰਗ ਜੋੜਨ, ਭ੍ਰਮ ਜਾਲ ਫੋੜਨ, ਮੋਹ, ਪਾਖੰਡ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸਤਿਸੰਗ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਮਾਰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਭੂ ਸੰਗ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।1 ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਵੇਦਾਂ, ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ, ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਮਿਸਾਲਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀਆਂ ਗੁਰਮਤਿ-ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹੋਣ।

7. ਉਦਾਸੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਪੂਰਵਕ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ, ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ, ਭਗਤੀ, ਨਦਰਿ, ਕਰਮ ਅਤੇ ਪੁਨਰ-ਜਨਮ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਸਦਾਚਾਰਕ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ‘ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਤੋਂ ਬਗੈਰ ਪ੍ਰਭੂ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਸੰਭਵ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਇਸ ਜਨਮ ਵਿਚ ਅਤੇ ਇਸ ਜਨਮ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿਚ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਜਿਹੜੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦਾ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕਹਿਣ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਆਸਾ ਕੀ ਵਾਰ ਦੇ ਟੀਕੇ ਵਿਚ ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਿਨ ਪਰ ਪ੍ਰਮੇਸਵਰ ਨਦਰ ਕਰਤਾ ਹੈ ਤਿਨ ਕੋ ਸਵਾਰ ਭੀ ਲੇਤਾ ਹੈ - ਨਾਨਕ ਨਦਰੀ ਕਰਮੀ ਦਾਤਿ।…ਜਿਨੋ ਨੇ ਅਨੇਕ ਜਨਮੋ ਵਿਖੇ ਪ੍ਰਮੇਸਵਰ ਪ੍ਰੀਤਿ ਅਰਥ ਕਰਮ ਕੀਏ ਹੈ ਤਿਨ ਪਰ ਹੀ ਪ੍ਰਮੇਸਵਰ ਕੀ ਨਦਰ ਹੋਤੀ ਹੈ।”

8. ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨਾਲ ਸੀ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦਾ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਿਆਨ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਦਾਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਅਧਿਐਨ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਬਾਰੇ ਭਰਪੂਰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕੋਈ ਵਿਕੋਲਿਤ੍ਰੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੈ ਬਲਕਿ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਗੱਲ ਹੈ। ਇਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਭਿਆਚਾਰ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈ ਜਾਣਾ ਸੁਭਾਵਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਵਰਣ ਵਿਵਸਥਾ ਵਿਚ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

9. ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸਾਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਬਾਣੀ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਆਏ ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਨੂੰ ਜਪੁਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸਾਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਮੰਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵਿਖਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੇ ਨਾਮ ਸਿਮਰਨ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਉਸ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਇਸ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੁ ਦੇ ਮਹੱਤਵ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਥਾਂਈ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਧਾਰਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮਨੁੱਖ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ, ਗੁਰੂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸੂਰਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਗੁਰੂ ਕੌਣ ਹੈ? ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ‘ਸਤਿ ਪੁਰਖੁ ਜਿਨਿ ਜਾਨਿਆ ਸਤਿਗੁਰੁ ਤਿਸ ਕਾ ਨਾਉ॥ ਤਿਸ ਕੈ ਸੰਗਿ ਸਿਖੁ ਉਧਰੈ ਨਾਨਕ ਹਰਿ ਗੁਨ ਗਾਉ॥’ ਅਨੰਦਘਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ‘ਜੋ ਹਿਤ ਕਾ ਉਪਦੇਸ ਕਰੇ, ਸੋਈ ਗੁਰੂ। ਪਾਪ ਤੇ ਮੋੜਨਾ, ਹਰਿ ਨਾਮ ਮੋ ਜੋੜਨਾ, ਸਤ-ਸੰਗ ਕੋ ਲੋੜਨਾ, ਹਿਤ ਤੋ ਸਿਖੀ ਕੀ ਇਸੀ ਮੋ ਹੈ। ਐਸਾ ਉਪਦੇਸ ਕਰਣੇ ਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਪਾਇਆ।’

10. ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੰਦਘਨ ਜੀ ਆਪਣੀ ਕੁਲ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਮਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਦੀ 25ਵੀਂ ਪਉੜੀ ਵਿਚ ਉਹ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਜੈਸੀ ਕੁਲ ਪਰੰਪਰਾ ਹਮਾਰੀ ਹੈ ਐਸੀ ਔਰ ਕਿਸੀ ਕੀ ਭੀ ਤੋ ਨਹੀ। ਕਾਹੇ ਤੇ, ਬਾਬਾ ਨਾਨਕ ਕੇ ਮੁਖਾਰਵਿੰਦ ਤੇ ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰਵਣ ਕੀਆ। ਬਾਬਾ ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਜੀ ਕੇ ਮੁਖ ਕਮਲ ਤੇ ਬਾਬਾ ਧਰਮ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰਵਣ ਕੀਆ। ਬਾਬਾ ਧਰਮ ਚੰਦ ਜੀ ਕੇ ਮੁਖ ਪਦਮ ਤੇ ਬਾਬਾ ਮਾਣਕ ਚੰਦ ਤੇ ਮਿਹਰ ਚੰਦ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰਵਣ ਕੀਆ। ਇਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਚਲੀ ਆਈ। ਦੇਹਰੇ ਜੀ ਮੋ ਸਰਬ ਸਾਹਿਬਜਾਦਿਓ ਸੌ ਪੂਛ ਦੇਖੋ ਜਪੁਜੀ ਇਸੀ ਕੌ ਕਹਿਤੇ ਹੈ।” ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਜਿਹੇ ਹਵਾਲੇ ਟੀਕਾਕਾਰ ਦੇ ਪਿਛੋਕੜ, ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਵਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਅਨੰਦਘਨ ਨੇ ਇਸ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਕੇ ਰਚਨਾ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੀ ਸੰਪਰਦਾ ਦੀ ਪ੍ਰਪੱਕਤਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਕਰਵਾਇਆ ਹੈ।

11. ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਰਬੋਤਮ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਿੱਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਸਵਾਰਨਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜਗਿਆਸੂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਅੱਗੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਿੱਖ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਉਦੇਸ਼ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਉਹ ਸਰਬ-ਕਲਾ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਸਰਬ-ਗੁਣ ਸੰਪੰਨ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਸਿੱਖ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਨੰਦਘਨ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਦੇ ਜਗਿਆਸਾ ਭਰਪੂਰ ਸੰਵਾਦ ਤੋਂ ਜਗਤ ਲਾਹਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ “ਗੁਰੂ ਤੋ ਐਸਾ ਚਾਹੀਏ, ਜਿਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਿੱਖ ਸਮਝੇ ਤਿਸ ਕੋ ਤਿਸੀ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਮਝਾਵੇ, ਸਮਝਾਏ ਬਿਨਾ ਨ ਛੋਡੇ। ਅਰ ਸਿੱਖ ਭੀ ਐਸਾ ਚਾਹੀਏ ਜਬ ਤਕਰ ਨ ਸਮਝੇ ਤਬ ਤਕਰ ਗੁਰੋ ਕਾ ਪੀਛਾ ਨ ਛੋਡੇ, ਪ੍ਰਸਨ ਕਰਤਾ ਹੀ ਰਹੇ।”

12. ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵਿਦਵਤਾ ਸਹਿਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਪੁ ਬਾਣੀ ਦਾ ਟੀਕਾ 1852 ਬਿਕਰਮੀ (1795 ਈਸਵੀ) ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਵੀ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਟੀਕਿਆਂ ਤੇ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵਿਦਵਾਨ ਦੀ ਛਾਪ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ਤੇ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ ਦੇ ਟੀਕੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨ ਸਾਬਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

13.ਟੀਕਾਕਰੀ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਅਨੰਦਘਨ ਕਿਤੇ-ਕਿਤੇ ਵਾਧੂ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜਾ ਵਿਸਤਾਰ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਮੂਲ ਅਰਥ ਗਵਾਚਦਾ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

14. ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ ਨੇ ਕੁਝ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰੰਪਰਾਗਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਕੀਤੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ‘ਚਉਕੜਿ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਆਮ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ‘ਚਾਰ ਕੌਡੀਆਂ’ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰਥ ਚਾਰ ਮੁਖ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਇਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਚਾਰ ਮੁਖਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਭੰਡਿ’ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਇਸਤਰੀ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸੁਆਮੀ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਅਰਥ ‘ਵੇਮੁਖ’ ਕੀਤਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮੁੱਚੇ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

15. ਅਨੰਦਘਨ ਦੀ ਟੀਕਾਕਾਰੀ ਸਾਧ ਭਾਖਾ ਵਿਚ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲੇ ਪੜ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਟੀਕੇ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਾਇਆ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ :
1. ਪਾਪ ਹੂੰ ਤੇ ਮੋੜਨ ਅਰ ਜੋੜਨ ਹਰਿ ਨਾਮ ਹੂੰ ਮੋ,
ਲੋੜਨ ਸਤਸੰਗ ਤਬੀ ਗੁਰੂ ਨਾਮ ਪਾਏ ਹੈ।
ਫੋੜਨ ਭ੍ਰਮ ਜਾਲ ਅਰ ਮੋੜਨ ਮਹਾ ਮੋਹ ਹੂੰ ਕੇ,
ਤੋੜਨ ਤੋ ਅਨਕ ਤਬੀ ਨਾਨਕ ਕਹਾਏ ਹੈ।
ਜੋੜਨ ਸੁਭ ਕਰਮ ਮੋ ਵਿਛੋੜਨ ਅਪਕਰਮ ਹੂੰ ਤੇ,
ਬੋੜਨ ਪਾਖੰਡ ਤਬੀ ਸੰਤ ਮਨ ਭਾਏ ਹੈ।
ਕਹਿਤ ਹੈ ਆਨੰਦ ਘਨ ਸਮਝ ਬੂਝ ਦੇਖੇ ਮਨ,
ਐਸੇ ਗੁਰ ਨਾਨਕ ਤਬੀ ਜਪ ਜੀ ਬਨਾਏ ਹੈ।(ਸੁਆਮੀ ਅਨੰਦਘਨ, ਟੀਕਾ ਜਪੁਜੀ, ਕਵਿਤੁ)