ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸ਼ਬਦ ਉਸ ਵਿਅਕਤੀ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਮਿਸ਼ਨ ਅਧੀਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਲਈ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਲਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਸ਼ਬਦ ਰੂੜ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਿਖਲਾਈ ਕੇਂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਇੱਥੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਇਕ ਵਿਸ਼ੇਸ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਔਖ-ਸੌਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਹੀ ਕੁਰਬਾਨ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਨੀ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਮ ਅਤੇ ਖਾਸ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਗਏ ਸਨ। ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਖਾਸ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚ ਦਾ ਮਾਰਗ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣ ਅਤੇ ਉਸ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਿਸ਼ਨ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਤੋਰਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਪੂਰਬਕ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼ਹਾਦਤਾਂ ਵੀ ਦਿੱਤੀਆਂ ਸਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣਾ ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਲੋੜ ਹੈ।

ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਾਹਮਣੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਕੜਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਖ਼ਸੀ ਤੇ ਪੰਥਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਪੜਚੋਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਭਟਕਦਾ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਤੋਂ ਸੰਕੋਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਬਾਉ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਦਬਾਉ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰੀ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਡੋਲ ਵੀ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸਮਾਜ ’ਤੇ ਦੂਰਗਾਮੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਪਰਵਾਰ, ਸਮਾਜ, ਦੇਸ਼ ਤੇ ਕੌਮ ਦਾ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰਵਾਰ ਵਿਚ ਸਮਾਜਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਜਾਣੂ ਕਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਹਰ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਾ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦਾ ਮੁੱਢਲਾ ਫ਼ਰਜ਼ ਹੈ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੁਚਾਰੂ ਕਾਰੋਬਾਰ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਭਰਪੂਰ ਵਿੱਦਿਆ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਹੋਣੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਯੋਗ ਦੁਨਿਆਵੀ ਵਿੱਦਿਆ ਦੇਣ ਜਾਂ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ ਵਚਨਬੱਧ ਹਨ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਦਾਚਾਰਕ ਵਿੱਦਿਆ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਕਰਾਉਣਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਵਿਧਾਨ ਦੇਸ਼-ਕੌਮ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਵਾਲਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੀ ਲੋੜ:

ਹਰ ਇਕ ਧਰਮ ਕਿਸੇ ਇੱਕੋ ਰੌਂਅ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੱਲਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਉਸ ਵਿਚ ਨਿਰੰਤਰ ਉਤਰਾਅ-ਚੜਾਅ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਜਿਹੜੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਅਲੋਪ ਹੁੰਦੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਦੈਵੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਨਵੇਂ ਧਰਮ ਦੀ ਬੁਨਿਆਦ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਉਸ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਧੂੜ ਜੰਮਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਧੁੰਦਲੇ ਪੈਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਲਿਜਾਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦਾ ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਜਮਾਤ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਸੂਝਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੇ ਨਿਘਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਅਕਸਰ ਚਿੰਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਪੁਨਰ-ਉਥਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਪੱਖ ਹੋ ਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ-ਪਰੋਖੇ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਰੁਸਤ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਵਿਉਂਤਾਂ ਘੜਦੇ ਅਤੇ ਕਾਰਜ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਕ ਇਹ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ’ਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਕਾਰਜ-ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਸੁਆਰਥੀ ਬਿਰਤੀ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਚਕਾਚੌਂਧ ਧਾਰਮਿਕ ਕਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਹਰ ਧਰਮ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਇਸ ਗੱਲ ਪ੍ਰਤੀ ਚਿੰਤਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਕੌਮ ਦੇ ਆਗੂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇਹ ਗ਼ਿਲਾ ਜਾਇਜ਼ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ “ਆਪਨੜੇ ਗਿਰੀਵਾਨ ਮਹਿ ਸਿਰੁ ਨੀਂਵਾਂ ਕਰਿ ਦੇਖੁ” ਵਾਲੇ ਭਗਤ ਸ਼ੇਖ ਫਰੀਦ ਜੀ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਵੀ ਮੁਨਕਰ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦਾ ਇਹ ਭਾਵ ਲੈਣਾ ਵੀ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ’ਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ ਕੌਮੀ ਆਗੂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰਕ ਵਿੱਦਿਆ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੋਵੇ, ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਕਿਹੜੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਧੇਰੇ ਯੋਗ ਅਤੇ ਕਾਰਦਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕੌਮੀ ਆਗੂਆਂ ਨੇ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੇ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਕਾਰਜ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਨ-ਚੇਤਨਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਕੌਮੀ ਆਗੂ ਆਪਣੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਫੇਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਰੂਪ-ਰੇਖਾ ਹੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਯੋਗ ਆਗੂ ਅਤੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਯਤਨਾਂ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਜਿਹੜੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ:

1. ਜਿਹੜੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਦਿੱਤੇ ਸੰਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਲਿਜਾਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਬਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
2. ਕੁਝ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੁਨਿਆਵੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਵਿਚ ਰੁੱਝੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ- ਗ੍ਰੰਥ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿਚ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
3. ਜਿਹੜੇ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾ ਵੱਲੋਂ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਮੁਖੀ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਕਰ ਕੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਨਿਰੰਤਰ ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੀਆਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਸਾਂ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਈ ਧਾਰਮਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ Back to Religion or Religious Values ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਜੋਂ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹਾਸਲ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਥੇ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਗੱਲਾਂ:

1. ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਾਹਮਣੇ ਦੋ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਾਲੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਸ ਨੇ ਇਸ ਘੇਰੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਗੰਢ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

2. ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਅੰਗ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਜਿਹੜੇ ਵੀ ਕਾਰਜ ਕਰਨੇ ਹਨ, ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਇਕ ਵਿਧੀਵਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਮੂਹ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਸਮੂਹ ਦਫ਼ਤਰਾਂ, ਵਿੱਦਿਅਕ ਅਦਾਰਿਆਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਦਿ ਦਾ ਕੋਈ ਨਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਵਿਧਾਨ ਜ਼ਰੂਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਉੱਥੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਨਿਯਮ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਸਿਵਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਰਾਹੀਂ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਜਾਂ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਵਿਚ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਪਾਲਣ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਚੱਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਾਰਮਿਕ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਅਤੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਦਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਰਾਹੀਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਅਕਤੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਬਗ਼ੈਰ ਧਰਮ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇਣ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਜੇਕਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸ ਦੇ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਲਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪੈਗ਼ੰਬਰ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਾਲਾ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਤੋਂ ਧਰਮ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿਚ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸਾ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਜੇਕਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਤੋਂ ਡੋਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

3. ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਰ ਇਕ ਵਰਗ ਸ਼ਾਮਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕ, ਵਪਾਰੀ, ਦੁਕਾਨਦਾਰ, ਕਿਰਤੀ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਸਮਾਜ-ਸੇਵੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰ ਇਕ ਵਿਅਕਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਤਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਮਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸਰਲ ਅਤੇ ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਪਹਿਰਾਵਾ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਤਰਜਮਾਨੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਸਥਾਨਕ ਵਸੋਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ।

4. ਜਦੋਂ ਇਕ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦੱਸੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਫ਼ਿਲਾਸਫ਼ੀ, ਸਦਾਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇਗਾ।

5. ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਲੋਕ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਇਸ ਕਾਰਜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਜਿਸ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨੂੰ ਰਾਜਸੱਤਾ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋੜ ਪੈਂਦੀ ਸੀ, ਰਾਜਸੱਤਾ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਵਰਤ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਬਹੁਤੇ ਮੁਲਕਾਂ ਵਿਚ ਹੁਣ ਲੋਕਤੰਤਰ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮੂਹ ਧਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਖ਼ਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਪੁਰਾਤਨ ਤਰੀਕਾ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਨਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਬਰੀ ਧਰਮ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਕਾਇਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਕੋਲ ਹੁਣ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਕੰਮ ਪਹਿਲਾਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਸੀ ਹੁਣ ਉਸ ਲਈ ਸੂਖ਼ਮ ਤਰੀਕੇ ਵਰਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵੀ ਆਧੁਨਿਕ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਮੋਬਾਇਲ, ਕੰਪਿਊਟਰ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਆਦਿ ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਦੇ ਸੋਮਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਲੋਕ-ਪੱਖੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵੱਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਸੂਖ਼ਮ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਸ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕੇ। ਜਿਹੜੀਆਂ ਕੌਮਾਂ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਚਾਰ ਜੁਗਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਪੱਛੜ ਜਾਣਗੀਆਂ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਨਹੀਂ ਰੱਖ ਸਕਣਗੀਆਂ। ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਲਈ ਆਧੁਨਿਕ ਸੰਚਾਰ ਸਾਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮੁੱਖ ਲੋੜ ਬਣ ਗਈ ਹੈ।

6. ਹਰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਦੱਸੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਸੁਖਾਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧੇਰੇ ਅਸਰਦਾਇਕ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਵਿਚ ਤਾਂ ਹੀ ਕਾਮਯਾਬ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਥਾਨਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਸਥਾਨਕ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਸਥਾਨਕ ਕਥਾ-ਕਹਾਣੀਆਂ, ਰੂੜੀਆਂ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜਾਂ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇਗਾ।

7. ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਲਿਜਾਣ ਵਿਚ ਵਧੇਰੇ ਸਫ਼ਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕਾਂ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਖੁੱਲ੍ਹਦਿਲਾ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਰਚ-ਮਿਚ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਧਾਰਮਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਪਰੋਖੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।

8. ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਬੋਲ ਹਉਮੈਂ-ਭਾਵ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ’ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਲੀਲ ਦੀ ਬਜਾਏ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੋਈ ਵੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠੇ ਸਰੋਤੇ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਸੋਝੀ ਨੂੰ ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ।

9. ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਨਿਮਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮਝੀ ਜਾਂ ਸਮਝਾਈ ਜਾਵੇ, ਉਹੀ ਮਨ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਸਾਰਥਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਨਿਮਰਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਰਉਪਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਹੜੀ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਮਨ ਬਦਲਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

10. ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨੂੰ ਖ਼ਰਗੋਸ਼ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕੱਛੂ ਦੀ ਚਾਲ ਚੱਲਣ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਲੋੜ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਅਤੇ ਸੁਲਝਾਉਣ ਲਈ ਯੋਗ ਸਮਾਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

11. ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਭੂਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖਮੁਖੀ ਮਸਲਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨਾਲ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਧਰਮ ਜਾਂ ਸਮਾਜ ਉੁਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਪ੍ਰਤੀ ਝੁਕਾਅ ਰੱਖਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ ਰਹੇ ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਤੋਂ ਨਿਜਾਤ ਪਾਉਣ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਿਹੜੇ ਧਰਮ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਾਣੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨਫ਼ੀ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਖੋਰਾ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

12. ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਤਿਆਰ-ਬਰ-ਤਿਆਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਔਕੜਾਂ, ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਅਤੇ ਘਰ ਤੋਂ ਦੂਰੀ ਕਈ ਵਾਰ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

13. ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਤਾਂ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਛੋਟੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਰਹੇ। ਸਿਹਤ, ਸਿੱਖਿਆ, ਤਿਉਹਾਰ, ਰੀਤੀ-ਰਿਵਾਜ, ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ, ਜੰਮਣ-ਮਰਣ ਆਦਿ ਮੌਕੇ ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧੇਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦਾ ਜੀਵਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜਿੰਨਾ ਨੇੜੇ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਤਨਾ ਹੀ ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਸਮਝਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫ਼ਲ ਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।

14. ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੀ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਰਾਖਵਾਂ ਰੱਖੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਟਿਕਾਉ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕੇ।

ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਖੜੋਤ:

1. ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਸਫ਼ਲਤਾ ਲਈ ਪੁਰਜ਼ੋਰ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਿਚ ਖੜੋਤ ਆਉਣ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਿਉਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ? ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ? ਹਰ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਦੇ ਨਾ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦਾ ਮਿਸ਼ਨ ਜਾਂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਨੰਦ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

2. ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੀ ਨੁਕਤਾਚੀਨੀ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਦੁਫ਼ੇੜ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਮਾਣ ਕਰਨ ਯੋਗ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਜ਼ਰੂਰ ਹੋਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹੋਣ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰ ਕੇ ਕੇਵਲ ਅਤੀਤ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਜੀਵਨ ਬਸਰ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਦੇ ਮਹੌਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

3. ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਕਾਰਜਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ, ਸੁਚਾਰੂ ਰੂਪ ਵਿਚ ਚਲਾਉਣ ਅਤੇ ਹਰ ਵਰਗ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਯਤਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ ਵਰਗ, ਫ਼ਿਰਕੇ ਜਾਂ ਸਮੁਦਾਇ ਤਕ ਸੀਮਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਖੜੋਤ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਦਾ ਹਰ ਇਕ ਵਰਗ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਵਰਗ ਵਿਚ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਤੋਂ ਬਗ਼ੈਰ ਧਰਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਮੈਕਸ ਵੈਬਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਵਿਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਕੋਈ ਭੂਮਿਕਾ ਅਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਰਤੁਸਤ ਅਤੇ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਧਰਮ ਦੇ ਅਰੰਭ ਤੋਂ ਭਿੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। (Where women played no role in the missionary expansion of a religion, as was the case in Zoroastrianism and judaism, the situ- ation was different from the very start.--- Max Weber, Economy and society, p. 605)

ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦਾ ਜੀਵਨ ਲੋਕ-ਸੇਵਾ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਉਹ ਤਾਂ ਹੀ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤਕ ਅਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ-ਪੂਰਬਕ ਕਾਰਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇਕਰ ਉਸ ਦੇ ਨਿੱਜੀ ਜੀਵਨ ਦੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇ। ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਲੋੜਾਂ ਲਈ ਸਾਧਨ ਜੁਟਾਉਣੇ ਪੈਣ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਵੀ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਕੋਈ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿਖੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਦੀ ਪੂਰਨ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਿਸ਼ਨ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ-ਪੂਰਬਕ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ।ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸੰਸਥਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਮੁਫ਼ਾਦ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਨਾ ਕੇਵਲ ਮਨ ਵਿਚ ਉਦਾਸੀ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਬਲਕਿ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਵੀ ਖੜੋਤ ਆਉਣੀ ਅਰੰਭ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।