ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਉੱਘੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹੋਏ ਹਨ। 13 ਸਤੰਬਰ 1888 ਈ: ਨੂੰ ਲੁਧਿਆਣਾ ਜ਼ਿਲੇ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾਖਾ ਵਿਖੇ ਜ਼ਿੰਮੀਂਦਾਰ ਸ. ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੇ ਸ. ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵਿਦਵਤਾ ਦੀਆਂ ਸਿਖ਼ਰਾਂ ਨੂੰ ਛੁਹਿਆ ਜਿਸ ਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵੱਜੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਿਤਯਾਚਾਰਯ, ਦਰਸ਼ਨਾਚਾਰਯ, ਵਿੱਦਿਆ ਵਾਚਸਪਤੀ, ਨਿਰੁਕਤਾਕਾਰ ਆਦਿ ਉਪਾਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ। ਆਪਣੀ ਵਿਦਵਤਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਸ਼ੀ-ਵਿਦਵਾਨ, ਪਿਰਤ-ਪਾਊ ਹੀਰਾ, ਪੰਡਤਾਈ ਅਤੇ ਜੱਟਤਾਈ ਦਾ ਸੰਗਮ, ਭੇੜੂ ਪੰਡਤ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।1 ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹੇ ਤੇ ਗੁੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਵਿਦਵਾਨ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾਖਾ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਤੇ ਆਖ਼ਰੀ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਾਹਿਤ, ਪਿੰਗਲ, ਅਲੰਕਾਰ, ਵੈਦਿਕ ਵਾਙਮਯ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਬਾਰੇ ਬੜੀ ਗਹਿਰੀ ਖੋਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਉੱਚ ਪਾਏ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਮਪਲ ਹੋਣ ਕਰ ਕੇ ਆਪ ਦਾ ਦਿਲੀ ਸਨੇਹ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਹੈ ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਆਪ ਨੇ ਤਿੰਨ ਦਰਜਨ ਤੋਂ ਵਧੀਕ ਸਦੀਵੀਂ ਕੀਮਤ ਦੀਆਂ ਬਹੁ-ਮੁੱਲੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਲਿਖੀਆਂ ਹਨ।”2 ਪੰਡਤ ਜੀ ਦੀ ਬਹੁਪੱਖੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸੰਬੰਧੀ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਆਤਮ ਹਮਰਾਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਉਹ ਤ੍ਰੈਕਾਲੀ ਸਿੱਖ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਵਿਚ ਜੁਟਿਆ ਹੋਇਆ ਅਮੋੜ ਤੇ ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਸੀ। ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਤਰਕ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਦਾ ਮੀਰੀ ਗੁਣ ਸੀ। ਸਾਡੀ ਜਾਚੇ ਉਸ ਵਰਗਾ ਸਿੱਖ-ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥੀ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਸ਼ਾਇਦ ਹੀ ਕੋਈ ਦੂਜਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦੀ ਭਾਈ-ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦਾ ਗਿਆਨ, ਨਿਰਮਲ ਸੰਪ੍ਰਦਾ ਦੀ ਪੰਡਤਾਊ ਪ੍ਰਤਿਭਾ ਅਤੇ ਗ੍ਰਿਹਸਤੀ ਹੁੰਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਵਰਗੀ ਮਹਾਂ-ਮੰਡਲੇਸ਼ਵਰਤਾ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਵਿਦਮਾਨ ਸਨ।”3

ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਨੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾਈ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਦਿਖਾਈ। ਉਹ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਅਤੇ ਨਿਰਪੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸਨ। ਉਹ ਕਿਸੇ ਦੀ ਲੋੜੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸੰਸਾ ਦੇ ਪੂਰਨ ਅਭਾਵ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਸਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਮੰਨਦੇ। ਉਹ ਸਹੀ ਰਾਏ ਦੇ ਕੇ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿਚ ਸਨ। ਉਹ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖ ਕੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੱਥ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੇ ਮੁਦੱਈ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੋਸਤਾਂ ਦੇ ਔਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧੀ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰ-ਅੰਦਾਜ਼ ਕਰਨ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਰਚੀ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਲਿਖੀ ਤਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿਚ ਨਿਰਪੱਖ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਚੇਤਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਲਿਖ ਦਿੱਤਾ ਕਿ “ਆਲੋਚਨਾ ਜਾਂ ਸਮਾਲੋਚਨਾ ਓਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਲੇਖਕ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਸਾਰ ਗ੍ਰਾਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਓਸਦੀ ਲਿਖਤ ਦੇ ਗੁਣ-ਅਉਗਣ ਦਿਖਾ ਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਗੁਣ ਨੂੰ ਅਉਗਣ ਬਣਾ ਦੇਣਾ ‘ਨਿੰਦਾ’ ਹੈ ਅਤੇ ਅਉਗਣ ਨੂੰ ਅੱਖੋਂ ਓਹਲੇ ਕਰ ਕੇ ਨਿਰਾ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸੰਕੀਰਤਨ ਕਰੀ ਜਾਣਾ ‘ਪ੍ਰਸੰਸਾ’ ਹੈ, ਜੋ ਨਿੰਦਾ ਦੇ ਤੁੱਲ ਹੀ ਹੈ। ਪਰੰਤੂ ਸਾਰਗ੍ਰਾਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨਿਬੰਧ ਦੀ ਨਿਰੋਲ ਯਥਾਰਥਕਤਾ ਦਾ ਯੁਕਤੀ (ਤਰਕ) ਨਾਲ ਉਪਮਾਦਨ ਕਰਨ ਨੂੰ ‘ਸਮੀਖਿਆ’ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”4

ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ ਜਿਹੜੇ ਗੁਰਮੁਖੀ ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ-ਲਿਖਾਈ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ-ਉਚਾਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਇਸ ਗੱਲ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਔਖੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣ ਕੇ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਜਗਿਆਸੂ ਜਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਬਣ ਕੇ ਸਮਝੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਜਾਣਦੇ ਸਨ ਕਿ ਵਿਆਕਰਣ ਇਕ ਔਖਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅਲਪ ਸੋਝੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਜਾਂ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਤੱਥ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤਕ ਨਾ ਜਾ ਸਕਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ। ਆਮ ਲੋਕ ਵਿਆਕਰਣ ਨੂੰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੁਚੀ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤਕ ਜਾਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਚਾਰਨ ਨੂੰ ਉਹ ਕੋਈ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਰਧਾ ਮਨ ’ਤੇ ਭਾਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਇਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸ਼ਬਦ ਦਾ ਸਹੀ ਅਰਥ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਵਾਲੀ ਭਾਵਨਾ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਉੱਥੇ ਅਰਥ-ਉਕਾਈ, ਅੰਨੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਅੰਧ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਵਿਆਕਰਣ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਕਰਣ ਜਿਹੇ ਔਖੇ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਪੁਣ-ਛਾਣ ਕਰਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਭਾਵ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਦਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਘਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਆਕਰਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਪ੍ਰਤੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਚੇਤ ਰੂਪ ਵਿਚ ਕਾਰਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਧਾਰਮਿਕ ਰੂਹ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਹੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਇਸ ਦੀ ਰੂਹ ਲਈ ਘਾਤਕ ਸਿੱਧ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।5 ਉਹ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਸਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਨ। ਉਹ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਬਹੁਤ ਸੂਖਮ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਸਨ। ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਤਕ ਜਾ ਕੇ ਅਧਿਐਨ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਰੁਚੀ ਵਾਲੇ ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪ੍ਰਚਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਅਕਸ ਨੂੰ ਧੁੰਦਲਾ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੇ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ “ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਸੱਤਾ ਅਤੇ ਲੱਛਣ ਪਰਾਇਣ ਓਸ ਦੀਆਂ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਈ ਖਾਸ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਪਰ ਈਰਖਾਲੂ ਸੰਸਾਰ ਏਸ ਨੂੰ ਭੋਰਾ ਭਰ ਭੀ ਜਾਣੇ ਬਿਨਾਂ ‘ਪੰਜਾਬੀ ਕੋਈ ਭਾਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ, ਪੰਜਾਬੀ ਗੰਵਾਰੀ ਬੋਲੀ ਹੈ’, ਅਜੇਹੀਆਂ ਮਿਥਿਆ ਧਾਰਨਾਂ ਬਣਾ ਕੇ ਬੇ- ਬੁਨਿਆਦ ਰਟ ਲਗਾਈ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੇਸਮਝੀ ਅਤੇ ਮਿਥਿਆ ਪੰਡਤਾਈ ਉਤੇ ਹਾਸਾ ਭੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਭੁੱਲੜਪਣੇ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਭੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਲੇਖਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਵਿਚ ਸੰਖੇਪ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦੱਸਣਾ, ਕਿੰਤੂ ਸਿੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜੈਸੀ ਮਾਂਜੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਦੇਵ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਨਾਨੀ, ਸਗੋਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਅਤੇ ਮਾਨਵੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪੁੰਗਰੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਸਭ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲੋਂ ਪਹਿਲੀ ਜਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ ਬਲਕਿ ਈਸ਼ਰੀ ਬੋਲੀ ਹੈ।”6

ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਮਾਂਜਣ ਤੇ ਸਵਾਰਨ ਵਿਚ ਇਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵਿਧੀਆਂ, ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਵਾਰਤਕ ਕਾਵਿਤਾ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸੁਖਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਵਿਤਾ ਵਿਚ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਹਰ ਇਕ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਵੱਸ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਪਰੀਤ ਵਾਰਤਕ ਰਾਹੀਂ ਕਥਾ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸੌਖਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਕਵਿਤਾ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ’ਤੇ ਚਾਨਣਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ – ਥੋੜ੍ਹੇ ਪਦਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤਾ ਤਾਤਪ੍ਰਯ ਆ ਜਾਣਾ, ਸੁਆਦਲੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਵਿਚ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਛੇਤੀ ਹੋਣੀ, ਰਾਗਾਂ ਵਿਚ ਗਾਇਆ ਜਾਣਾ, ਜ਼ਬਾਨੀ ਕੰਠ ਕਰਨ ਲਈ ਸੌਖ ਹੋਣਾ।7 ਕਵਿਤਾ ਅਤੇ ਵਾਰਤਕ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਰਤਕ ਜਿੱਥੇ ਸਰਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਕਵਿਤਾ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਨ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਲੇਖਕ ਆਪਣੀ ਲੇਖਣੀ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦਾ ਯਤਨ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਪਾਠਕਾਂ ਤਕ ਲਿਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਾਠਕ ਆਪਣੀ ਰੁਚੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੀ ਕੁ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਸੋਝੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨੀ ਕੁ ਗੱਲ ਉਹ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਸੋਝੀ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਤੱਥ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇ ਤੋਂ ਨਿਖੇੜ ਕੇ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮੱਸਿਆ ਖੜੀ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੱਥ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਦਾ ਗਿਆਨ ਸਮੁੱਚੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਦੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੱਥ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿਚ ਜਾਣ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਸਮਝਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿਸੇ ਤੱਥ ਦੀ ਆਦਿ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤਕ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਉਦੋਂ ਤਕ ਕੋਈ ਵੀ ਨਿਰਣਾ ਨਹੀਂ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਦੇ ਦੋ ਫਾਇਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਕ ਤਾਂ ਦੱਸੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੱਥਾਂ ਦਾ ਪੂਰਾ ਇਤਿਹਾਸ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਇਹ ਕਿ ਰੁੱਖਾ ਵਿਸ਼ਾ ਵੀ ਰੌਚਿਕ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਏਸੇ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਪੰਡਤ ਜੀ ਪਿੰਗਲ ਬਾਰੇ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਪਿੰਗਲ ਬਾਰੇ ਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ ਬਲਕਿ ਪਿੰਗਲ ਦੇ ਅਰੰਭ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਪਿੰਗਲ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲੇ ਕਰਤਾ ਮਹਾਂਰਿਸ਼ੀ ਪਿੰਗਲਾਚਾਰਯ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਬੋਲੀ ਵਿਚ ਛੰਦ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਉਂ ’ਤੇ ਏਸ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰ ਦਾ ਨਾਉਂ ਭੀ ਪਿੰਗਲ ਪੈ ਗਿਆ।8 ਏਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸੌਖੀ ਭਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਸਦਾਚਾਰਿਕ ਜੀਵਨਜਾਚ ਦਾ ਹਵਾਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਤੇ ਜੋਬਨ ਵਾਲੀ ਮਗਰ ਗਹਿਣੇ ਬਸਤਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਸ਼ਣ (ਅਲੰਕਾਰਾਂ) ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ‘ਕਾਵਯ’ ਭੀ ਭਾਵੇਂ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ। ਪ੍ਰੰਤੂ ਦੋਸ਼ ਵਾਲੀ ਨਾ ਹੋਣਾ ਕੋਈ ਵਡਿਆਈ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਬੇਸੱਜ ਅਤੇ ਨੰਗੀ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਆਦਰਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਸੋ ਕਾਵਯ ਰੂਪੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦਾ ਨੰਗੇਜ ਢੱਕ ਕੇ ਉਹਦੀ ਸੋਭਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਅਲੰਕਾਰ ਹੀ ਹਨ।”9

ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਸੀ। ਦਸ ਦੋਹਿਰੇ ਅਤੇ ਵੀਹ ਸਵੱਈਏ, ਗੁਰੂ ਕਾਵਯ ਦਰਸ਼ਨ, ਅਲੰਕਾਰ ਨਿਰਣਯ, ਗੁਰੂ ਪਦਾਰਥ ਨਿਰਣੈ, ਖੜਗ ਖ਼ਾਲਸਾ, ਸ੍ਰੀ ਜਪੁ-ਨਿਸਾਣ (ਕਾਮਧੇਨੁ ਵਿਆਖਿਆ ਸਹਿਤ), ਓਮ ਓਅੰ, ਓਅੰਕਾਰ ਤੇ ਓਨਮ ਦਾ ਨਿਰਣਾ, ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਧਰਮ, ਰਾਗਮਾਲਾ ਵਿਵਾਦ ਸਬੰਧੀ ਆਦਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਪੁਸਤਕਾਂ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਕਟ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਤੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਸਾਹਿਤ ਗੁਰੂ-ਪ੍ਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਕੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਪੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਵਾਰਤਕ ਰਾਹੀਂ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ ਉੱਥੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਮੰਗਲਾਚਰਨ ਉਹ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਨਾਲ ਅਰੰਭ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਇਸ਼ਟ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਸਤਿਗੁਰ ਨਾਨਕ ਜਗਤ ਗੁਰਿ ਚਰਨ ਕਮਲ ਸਰਣਾਇ।
ਅਲੰਕਾਰ ਨਿਰਣਯ ਰਚਾਂ ਕਵਿ ਜਨ ਕਰੇ ਸਹਾਇ। (ਅਲੰਕਾਰ ਨਿਰਣਯ, ਬੰਦ 1)

ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਉਸਤਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤਾਲ ਹੈ ਚੁਫੇਰੇ ਹਰਿਮੰਦਰ, ਦੇ ਸੋਨੇ ਰੰਗਾ ਰੰਗ ਕਰੇ ਸੁੰਦਰ ਅਕਸ਼ ਨੂੰ।
ਸੱਜਦੀ ਪ੍ਰਕਰਮਾ ਹੈ ਸੰਗ ਸੰਗਮਰਮਰ, ਬਿਜਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇਵੇ ਆਨੰਦ ਹੁਲਾਸ ਨੂੰ।
ਰਾਤ ਦਿਨ ਅੱਠੇ ਜਾਮ (ਪਹਿਰ) ਕੀਰਤੀ ਅਖੰਡ ਸੁਣੇ, ‘ਵਾਹਿਗੁਰੂ’ ਸਤਿ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਦੇ ਬਿਲਾਸ ਨੂੰ।
ਜਾਪੀ ਤਾਪੀ ਪਾਪੀ ਤੇ ਸਰਾਪੀ ਕਵਿ ‘ਕੇਹਿਰ’ ਸੁ, ਲੱਖਾਂ ਹੀ ਜਗਿਆਸੂ ਪੌਣ ਆਤਮ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ। (ਅਲੰਕਾਰ ਨਿਰਣਯ, ਬੰਦ 83.)

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਤ ਸਾਹਿਤ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਂਦੀ ਗੁਰਮੁਖੀ ਲਿਪੀ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਅਤੇ ਯੁੱਧਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਜ਼ੁਲਮ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਕ੍ਰਿਪਾਨ ਕੇਵਲ ਜ਼ੁਲਮ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਹੈ:

ਖੜਗ ਨਹੀਂ ਬਿਖ ਬੇਲ ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਦਸਮੇਸ਼ ਕ੍ਰਿਪਾਨ।
ਪਾਪੀ ਡਿੱਗਣ ਪਰਸਦੇ ਉਠਣ ਨ ਧਰਿ ਔਸਾਨ। (ਅਲੰਕਾਰ ਨਿਰਣਯ, ਬੰਦ 1)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਅਤੇ ਪੰਥਕ ਸੋਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਗ ਬਣੀ ਰਹੀ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਇਹ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਇਕ ਸਿੱਖ ਦੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਸਤਾਵੇਜ਼ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਿਚ ਲੱਗਭਗ 13- 14 ਸਾਲ (1932-1945) ਦਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੰਝੀ ਮੈਂਬਰੀ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪੰਥ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਗਹਿਨ ਅਧਿਐਨ ਰਾਹੀਂ ਇਕ ਪੰਥ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਸੀ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਛਾਪ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਥ ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਖਰੜਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ ਅਤੇ ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਯੋਗ ਸੁਝਾਅ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਸੱਜਣਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਉਸ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿਚ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਹੈ ਜਿਸ ਤੋਂ ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਦੇ ਪੰਥਕ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿਚ ਪਾਏ ਯੋਗਦਾਨ ਸੰਬੰਧੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਾਣਕਾਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਧਰਮ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਤੋਂ ਅਵੇਸਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਦਾ ਨਿਘਾਰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਲਾਹਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਥੇਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜੀਆਂ ਪੂਰਨ ਕਰੜਾਈ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਅਸੂਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵਿਚ ਲੱਗੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਦੇ ਆਗੂ ਜਾਗਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰੀ ਹਿੰਸਕ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵੀ ਜਨਮ ਲੈ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਪ੍ਰਾਂਤਾਂ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀਆਂ ਦੇ ਖ਼ਿਲਾਫ਼ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਇਕ ਮਿਸਾਲ ਉੜੀਸਾ ਪ੍ਰਾਂਤ ਦੇ ਕਿਉਂਝਰ ਜ਼ਿਲੇ ਵਿਚ ਪੈਂਦੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਮਨੋਹਰਪੁਰ ਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਜਨਵਰੀ 23, 1999 ਨੂੰ ਇਕ ਈਸਾਈ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਗ੍ਰਾਹਮ ਸਟੇਨਜ਼ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਤਿਮੋਥੀ ਅਤੇ ਫਿਲਿਪ, ਨੂੰ ਇਕ ਭੜਕੀ ਹੋਈ ਭੀੜ ਨੇ ਇਹ ਇਲਜ਼ਾਮ ਲਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਜੀਊਂਦੇ ਜਲਾ ਦਿੱਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਦਿ-ਵਾਸੀ ਕਬੀਲਿਆਂ ਵਿਚ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਵਿਚ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਹਿੰਸਕ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਕਰਨ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪਿਆ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਦਰਸਾਏ ਸੰਵਾਦ ਦੇ ਮਾਰਗ ਦਾ ਪੱਲਾ ਫੜ੍ਹਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਚਾਰ ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਈਸਾਈ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਆਗੂਆਂ ਅਤੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਾਰ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਇਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਹੁਣ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਰਾਜਸੀ ਲਹਿਰ ਵੱਲ ਇਕਦਮ ਉੱਲਰ ਪੈਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਉੱਕਾ ਹੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਹਾਸ਼ਯ-ਚੌਕੜੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵੱਲੋਂ ਅਵੇਸਲੇ ਦੇਖ ਕੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਵੰਗਾਰਦੀ ਅਤੇ ਚਿੜਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਐਵੇਂ ਕੁਸੱਤ ਹੀ ਅਲਾਪੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਵਿੱਦਿਅਕ ਪੱਖ ਵਿਚ ਬਿਲਕੁਲ ਨਿਰੁੱਤਰ ਤੇ ਝੂਠੇ ਸਾਬਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।”10 ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਪ੍ਰਪੱਕ ਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਗਲਤ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਅਸਰ ਪਿਆ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿਚ ਗਿਆਨੀ ਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਸਰਦਾਰ ਗੁਰਮੁਖ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਵੀਰ ਸਿੰਘ, ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਖੜੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਣਾ ਅਰੰਭ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨ ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਚਾਰ-ਚਰਚਾ ਵਿਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣ ਲੱਗ ਪਏ ਸਨ ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਹਿਤ ਰਚਨਾ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਪੱਖ ਨੂੰ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਲੱਗ ਗਏ ਸਨ।

ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀ ਇਸ ਰੁਚੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਪਰਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ, “ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਲੇਖਕ ਵੱਲੋਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਧੁੰਦਲੀ, ਅਸੰਤੁਲਿਤ ਅਤੇ ਪੱਖਪਾਤੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਕੀਤੀ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਦਾ ਬੜੀ ਹੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਖੜਕਵੀਂ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਜਵਾਬ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਨਿਆਇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਹਿਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਸਮਰੱਥ ਸੀ। ਇਸ ਮੰਤਵ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਪੁਸਤਕੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੰਡਨ-ਮੰਡਨੀ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅਸੂਲਾਂ ਨੂੰ ਨਿਖ਼ਾਰ ਕੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਸ਼ਾਸਤ੍ਰਾਰਥ ਕਰਨ ਵੀ ਗਿਆ।”11

ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਜਿੱਥੇ ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਚਰਚਾ ਕਰ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੋਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਭਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰੀ ਦੀਆਂ ਊਣਤਾਈਆਂ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰ ਕਰ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਯਤਨਸ਼ੀਲ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇਕ ਪੁਸਤਕ ‘ਭਗਉਤੀ ਮੰਡਨ’ ਏਸੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਲਿਖੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਉਹ ਪੰਚ ਖਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਪੰਚ ਖੰਡ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ ‘ਭਗਉਤੀ ਪ੍ਰਬੋਧ’ ਸਿਰਲੇਖ ਅਧੀਨ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਉਠਾਏ ਗਏ ਨੁਕਤਿਆਂ ਦਾ ਵਿਦਵਤਾ ਭਰਪੂਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਜਵਾਬ ਵਿਚ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਗਉਤੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਲੋਹਾ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਦੀਆਂ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਖ਼ਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਰਸਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪ ਵੀ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਲਈ ਮਾਸਿਕ ‘ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਪੱਤਰ’ ਕੱਢਿਆ ਅਤੇ ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਮਹਾਂਵਿਦਿਆਲਯ’12 ਖੋਲ੍ਹਿਆ। ਉਹ ਇਹ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਸਨ ਕਰਦੇ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਤ੍ਰੈਕਾਲੀ ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੁਤਬੇ ਦਾ ਹੋਵੇ, ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਜਾਂ ਨਕਾਰਾਤਮਿਕ ਟਿੱਪਣੀ ਕਰਨ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰੇ। ਹੈਦਰਾਬਾਦ (ਸਿੰਧ) ਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੇਠ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ “ਪਿੰਡ ਹਾਲਾਨਵਾਂ ਜ਼ਿਲਾ ਹੈਦਰਾਬਾਦ (ਸਿੰਧ) ਵਿਚ ਕੁਝ ਚਿਰ ਤੋਂ ਸਨਾਤਨੀ ਅਤੇ ਸਾਧ ਬੇਲੇ ਵਾਲੇ ਉਦਾਸੀ ਮਿਲ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਰੌਲਾ ਪਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਸਾਂ ਯਥਾ ਯੋਗਯ ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਗੁਰਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਾਰ ਅਤੇ ਸਨਾਤਨੀਆਂ ਦੇ ਅਯੋਗ ਹਮਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।…ਏਸ ਪਰਚਾਰ ਦਾ ਅਸਰ ਹਿੰਦੂ ਜਨਤਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਬੁਰਾ ਹੋਯਾ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਅੰਮਰਤਸਰ (ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ) ਦੇ ਪਰੋਫੈਸਰ ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਯਾ ਜੋ ਕਿ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਸਾਹਿਤਯ ਦੇ ਆਚਾਰਯ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ 16-17 ਮਾਰਚ (1930) ਨੂੰ ਦੋ ਦਿਨ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਸਭਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਕਾਇਦਾ ਬਹਿਸ ਹੋਈ।”13 ਜਦੋਂ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਦੀ ਵਿਚਾਰ ਦਾ ਕੋਈ ਢੁੱਕਵਾਂ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ ਤਾਂ ਪੰਡਤ ਜੀ ਦੇ “ਪੱਖੀਆਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਭ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ ਕਿ ਪੰਡਤ ਗੁਰੂ ਦੱਤ ਨੂੰ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ। ਇਸੇ ਲਈ ਬਹਿਸ ਬੰਦ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੋ ਵਕਤ ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਦੇ ਖੰਡਨ ਅਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਮੰਡਨ ਵਿਸ਼ਯ ’ਤੇ ਲੈਕਚਰ ਹੁੰਦੇ ਰਹੇ। ਸਾਰੇ ਢੰਡੋਰਾ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਤੇ ਸ਼ੰਕਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਆਵੇ।”14 ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ “22 ਜਨਵਰੀ 1930 ਨੂੰ ਪਰਯਾਗ ਰਾਜ ਵਿਖੇ ਕੁੰਭ ਦੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ‘ਸ੍ਰੀ ਚੰਦ ਉਦੇਸ਼ਕ ਸਭਾ’ ਵੱਲੋਂ ਹੋ ਰਹੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ‘ਸਨਾਤਨ ਧਰਮ ਸਭਾ’ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਸੁਖ ਲਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੂੰ ਹਿੰਦੂ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾਖਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਦਾਅਵੇ ਨੂੰ ਚੈਲਿੰਜ ਕੀਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਤਰਾਰਥ ਲਈ ਵੰਗਾਰਿਆ ਪਰ ਉਹ ਟਾਲ-ਮਟੋਲ ਕਰ ਗਏ। ਪੰਡਤ ਜੀ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਬਹਿਸ ਕਰਨ ਦਾ ਹੌਂਸਲਾ ਨਾ ਪਿਆ।”15

ਗੁਰਬਾਣੀ ਸਿਧਾਂਤ ’ਤੇ ਪਹਿਰਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਜੀ ਦਾ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਗੁਰਮਤਿ ਦੇ ਪਾਂਧੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਜਿਸ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਸੰਸਥਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਚੀ ਹੋ ਗਈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਉਹ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਸੰਸਥਾ ਵਿਚ ਵੱਡਾ ਖਲਾਅ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇਗਾ।

ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਛਪ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਕਈ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਖਰੜੇ ਹਾਲੇ ਲੱਭੇ ਜਾਣੇ ਬਾਕੀ ਹਨ, ਸਮੂਹ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦੇ ਖਰੜਿਆਂ ਨੂੰ ਲੱਭ ਕੇ ਸੰਭਾਲੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਗੁਰਮਤਿ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਇਹ ਵਿਦਵਾਨ ਹਾਲੇ ਤਕ ਅਣਗੌਲਿਆ ਹੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਪੰਡਤ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਇਕ ਸਮਾਗਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੰਡ ਦਾਖਾ ਵਿਖੇ ਆਯੋਜਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਪਰ ਰਾਜ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਹਵਾਲੇ ਅਤੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ

1. ਸ੍ਰੀ ਆਤਮ ਹਮਰਾਹੀ, ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਪਰਾ, ਸਾਹਿਤ ਆਚਾਰੀਆ ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ, ਸਫੇ 13-16.
2. ਸ. ਸ਼ਮਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਅਸ਼ੋਕ, ਜਾਣ-ਪਛਾਣ, ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ, ਸ੍ਰੀ ਜਪੁ- ਨਿਸਾਣ (ਕਾਮਧੇਨੁ ਵਿਆਖਿਆ ਸਹਿਤ), ਸਫਾ ੳ-27.
3. ਸ੍ਰੀ ਆਤਮ ਹਮਰਾਹੀ, ਗੁਰੂ ਕਾਸ਼ੀ ਸੰਕਲਪ ਦਾ ਪ੍ਰਵਰਤਕ, ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਪਰਾ, ਸਾਹਿਤ ਆਚਾਰੀਆ ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ, ਸਫਾ 14.
4. ਭਾਈ ਰਣਧੀਰ ਸਿੰਘ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਗਾਂਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਸਫਾ 10.
5. ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਕਾਸ, ਸਫਾ 24. 6. ਉਹੀ, ਸਫੇ 272-73.
6. ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ, ਗੁਰੂ ਕਾਵਯ ਦਰਸ਼ਨ, ਸਫਾ 2.
7. ਉਹੀ
8. ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ, ਅਲੰਕਾਰ ਨਿਰਣਯ, ਸਫਾ 3.
9. ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ, ਖੜਗ ਖਾਲਸਾ, ਅਨੁਬੰਧ, ਸਫਾ ਓ.
10. ਪ੍ਰੋ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਸਪਰਾ, ਸਾਹਿਤ ਆਚਾਰੀਆ ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ, ਸਫਾ 36.
11. ਗੁਰਮਤਿ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਾਲਜ ਬੜੀਆਂ ਆਸ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੱਲਿਆ। ਸ਼ੋਕ ਸ੍ਰਦਾਰ ਬਹਾਦਰ ਧਰਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕੈਂਸਰ ਦੀ ਬਿਮਾਰੀ ਨਾਲ ਛੇਤੀ ਹੀ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਕੋਈ ਤਕੜੀ ਧਿਰ ਅਤੇ ਕਦਰਦਾਨ ਸੰਸਥਾ, ਕਾਲਜ ਲਈ ਸਹਾਇਕ ਸਿੱਧ ਨਾ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਕਾਲਜ ਚਾਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਚੱਲਦਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਇੱਥੇ ਤਿਆਰ ਹੋਏ ਉਤਨੀ ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ ਨੇ ਘੱਟ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਹੋਣੇਗੇ। ਗਿਆਨੀ ਗੁਰਦਿੱਤ ਸਿੰਘ, ਅਰੰਭਕ ਬੇਨਤੀ, ਗੁਰੂ ਕਾਵਯ ਦਰਸ਼ਨ ਕ੍ਰਿਤ ਪੰਡਤ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦਾਖਾ, ਸਫਾ ਸ। ਏਸੇ ਕਾਲਜ ’ਚੋਂ ਵਿੱਦਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਸ. ਸੋਹਨ ਸਿੰਘ ਮਲਾਇਆ ਤੋਂ ਆਏ ਸਨ ਅਤੇ ‘ਕਵੀ ਕਾਵਯ ਮਹਾਂ-ਗਿਆਨੀ’ ਦਾ ਕੋਰਸ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਰਮ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ ਸੀ। ਸ. ਮੇਹਰਵਾਨ ਸਿੰਘ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੰਬੰਧੀ ਲਿਖਦੇ ਹਨ,“When Sohan Singh left for India on 29th of October 1932, his mind was made up to join Gurmat College, Damdama Sahib (also known as Guru Kanshi), managed by Pandit Kartar Singh Dakha, a famous scholar of Sikh scriptures. Here he not only acquired the degree of ‘Giani’ but also was conferred the title of Kawi Kawya Mahan Giani. With this he returned to Malacca on 10th June 1934.” Mehervan Singh, Sikhism - East and West, pp. 77-78.
12. ਅਸਲੀ ਕੌਮੀ ਦਰਦ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, 2 ਅਪ੍ਰੈਲ 1930.
13. ਉਹੀ
14. ਉਹੀ,
15 ਫ਼ਰਵਰੀ 1930.