ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਚਾਰ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ - ਜੈਨ ਧਰਮ, ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ, ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ’ਤੇ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸਾਈ ਅਤੇ ਇਸਲਾਮ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਵੀ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿਚ ਦੇਖੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ’ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੇਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰਨਾਂ ਧਰਮ-ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੋਂਦ ਵੀ ਵਿਭਿੰਨ ਭਾਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ ਦੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ-ਪਾਰਸੀ, ਯਹੂਦੀ ਆਦਿ। ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮੂਹ ਧਰਮਾਂ ਦੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਦਾ ਧੁਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਸਮੂਹ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਸਭ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਮਨੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਤੰਦਾਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇੰਨੀਆਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਚਲਾ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਇਕ ਪੜਾਅ ’ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਹ ਤੰਦਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਭਾਈਚਾਰਾ ਰੰਗ, ਨਸਲ, ਜਾਤੀ, ਭੂਗ਼ੋਲਿਕ ਖ਼ਿੱਤੇ ਆਦਿ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੰਡ ਕਈ ਵਾਰ ਇੰਨੀ ਵਧੇਰੇ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਨਫ਼ਰਤ ਅਤੇ ਕੁੜੱਤਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹ ਜਿੱਥੇ ਦੂਜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਤੀਆਂ ਕਰਨ ਵਿਚ ਰੁੱਝਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵੰਡ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜਾ ਇਕ ਵਾਰ ਤਾਕਤ ਦੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਉੱਤੇ ਆ ਗਿਆ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਉੱਪਰ ਉੱਠਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਜ਼ੋਰ ਇਸ ਗੱਲ ਵਿਚ ਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਵਾਰੀ ਹੇਠਾਂ ਆਇਆ ਉਪ-ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੀ ਰਹੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਨਿਮਨ ਵਰਗ ਵਿਚ ਸ਼ਾਮਲ ਉਪ-ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਦਾ ਸਥਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰਾ ਤਾਨ ਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਟਕਰਾਉ ਦੀ ਨੀਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਟਕਰਾਉ ਨਾਲ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਇਕ ਵਰਗ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਦੂਜਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਹਰੀ ਸਹਾਰੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜਿੱਥੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ’ਤੇ ਤਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਭਾਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਸਦੀਵੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਉਹ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਧੀਨਗੀ ਨਾਲ ਅਣਖ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮਨਫ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਸੂਤਰ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਅਲੋਪ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵੱਖੋ- ਵੱਖਰੇ ਮਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੂਹ ਮਤਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਮਤ ਹੀ ਸਹੀ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਗੱਲ ਆਪਣਾ ਮਤ ਸਹੀ ਮੰਨਣ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਕੁਝ ਹੱਦ ਤਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਗੜਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਸਮੱਸਿਆ ਉਸ ਸਮੇਂ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਆਪਣੇ ਮਤ ਨੂੰ ਸਹੀ ਮੰਨਣ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਤ ਨੂੰ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਦੇਖਣ ਅਤੇ ਛੁਟਿਆਉਣ ਦੀ ਬਿਰਤੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਭਰਮ ਅਧੀਨ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ:

ਭਈ ਗਿਲਾਨਿ ਜਗਤ੍ਰਿ ਵਿਚਿ ਚਾਰਿ ਵਰਨ ਆਸ੍ਰਮ ਉਪਾਏ।
ਦਸਿ ਨਾਮਿ ਸੰਨਿਆਸੀਆ ਜੋਗੀ ਬਾਰਹ ਪੰਥਿ ਚਲਾਏ।
ਜੰਗਮ ਅਤੇ ਸਰੇਵੜੇ ਦਗੇ ਦਿਗੰਬਰਿ ਵਾਦਿ ਕਰਾਏ।
ਬ੍ਰਹਮਣਿ ਬਹੁ ਪਰਕਾਰਿ ਕਰਿ ਸਾਸਤ੍ਰਿ ਵੇਦ ਪੁਰਾਣਿ ਲੜਾਏ।
ਖਟੁ ਦਰਸਨ ਬਹੁ ਵੈਰਿ ਕਰਿ ਨਾਲਿ ਛਤੀਸਿ ਪਖੰਡ ਰਲਾਏ।
ਤੰਤ ਮੰਤ ਰਾਸਾਇਣਾ ਕਰਾਮਾਤਿ ਕਾਲਖਿ ਲਪਟਾਏ।
ਇਕਸਿ ਤੇ ਬਹੁ ਰੂਪਿ ਕਰਿ ਰੂਪਿ ਕੁਰੂਪੀ ਘਣੇ ਦਿਖਾਏ।
ਕਲਿਜੁਗਿ ਅੰਦਰਿ ਭਰਮਿ ਭੁਲਾਏ॥ (ਵਾਰ 1:19)

ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਦੀ ਇਹ ਪਉੜੀ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਵਖਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਕਤ ਪਉੜੀ ਵਿੱਚੋਂ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ, ਚਾਰ ਅਸ਼ਰਮਾਂ, ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਦੇ ਦਸ ਪੰਥਾਂ, ਜੋਗੀਆਂ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਮਾਰਗਾਂ, ਜੈਨੀਆਂ ਦੇ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵਰਗ ਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਉਪ-ਵਰਗਾਂ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਫ਼ਰਜ਼ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਕਜੁੱਟ ਅਤੇ ਇਕਮੁੱਠ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰਨਾ ਸੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਭਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਮੂਹ ਧਾਰਮਿਕ ਫ਼ਿਰਕੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਦਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਬੌਧਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਰਬ-ਉੱਚਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੁਚੀ ਲੈ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਵੈਰ- ਵਿਰੋਧ, ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਕ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਣ ਤੋਂ ਅਸਮਰੱਥ ਸਾਬਿਤ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ। ਹਰ ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਤੋਂ ਸ੍ਰੇਸ਼ਟ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਵਿਚ ਫ਼ਖ਼ਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਦਾ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਅਧੀਨ ਨਿੱਜ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨਧਾਰਾ ਵਿਚ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਛੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਨਯਾਯ-ਵੈਸ਼ੇਸ਼ਿਕ, ਸਾਂਖਯ-ਯੋਗ, ਮੀਮਾਂਸਾ-ਵੇਦਾਂਤ ਦੋ-ਦੋ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾਵਾਂ ਦੇ ਜੁੱਟ ਹਨ। ਇਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੂਰਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਾਕੀ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿਚ ਚਾਰਵਾਕ, ਜੈਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਹੋਰ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵੀ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਹਾਲੇ ਤਕ ਭਾਰਤੀ ਦਰਸ਼ਨਧਾਰਾ ਦਾ ਅੰਗ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੀ, ਉਹ ਹੈ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ। ਇਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਅਤੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨਾਲ ਮੱਧਕਾਲ ਵਿਚ ਅਰੰਭ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ ਉਸ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਦੀਆਂ ਉਕਤ ਨੌਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਕੋਈ ਸਾਰਥਿਕ ਸਹਾਈ ਸਿੱਧ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੋ ਰਹੀਆਂ। ਮੁਸਲਾਮਨ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਾਕਮ ਸਨ, ਇਸਲਾਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਧਰਮ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ’ਤੇ ਭਾਰੂ ਸੀ ਜਿਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਗਊ ਬਿਰਾਹਮਣ ਕਉ ਕਰੁ ਲਾਵਹੁ ਗੋਬਰਿ ਤਰਣੁ ਨ ਜਾਈ॥
ਧੋਤੀ ਟਿਕਾ ਤੈ ਜਪਮਾਲੀ ਧਾਨੁ ਮਲੇਛਾਂ ਖਾਈ॥
ਅੰਤਰਿ ਪੂਜਾ ਪੜਹਿ ਕਤੇਬਾ ਸੰਜਮੁ ਤੁਰਕਾ ਭਾਈ॥
ਛੋਡੀਲੇ ਪਾਖੰਡਾ॥
ਨਾਮਿ ਲਇਐ ਜਾਹਿ ਤਰੰਦਾ॥1॥ (ਪੰਨਾ 471)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਪਤਨ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਬਸਰ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਅਧੂਰੀ ਅਤੇ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਅਣਖ ਅਤੇ ਸਵੈਮਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਅਲੋਪ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੀ ਉਸਾਰੂ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਰਨਾਮਈ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਵੱਲ ਖਿੱਚ ਪੈਦਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ, ਬਲਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਕੂੜ, ਬੇਈਮਾਨੀ, ਨਫ਼ਰਤ, ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਦਾ ਮਹੌਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਆਗਮਨ ਇਕ ਨਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਮੂਹ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸਤਿਗੁਰੁ ਨਾਨਕੁ ਪ੍ਰਗਟਿਆ ਮਿਟੀ ਧੁੰਧੁ ਜਗਿ ਚਾਨਣੁ ਹੋਆ।
ਜਿਉ ਕਰਿ ਸੂਰਜੁ ਨਿਕਲਿਆ ਤਾਰੇ ਛਪਿ ਅੰਧੇਰੁ ਪਲੋਆ।
ਗੁਰਮੁਖਿ ਕਲਿ ਵਿਚਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਆ॥ (ਵਾਰ 1:27)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਰਾਹੀਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਹਨ੍ਹੇਰਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ ਦੇ ਸੂਚਕ ਵਜੋਂ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਕੋਈ ਕਲਪਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ, ਬਲਕਿ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਰਹੇ ਸੱਚ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਦਾਰਸ਼ਨਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨਧਾਰਾ ਵਿਚ ਇਹ ਇਕ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਾਰਜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਜਾਗਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬਾਣੀ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਇਲਹਾਮ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਉਦਾਸੀਆਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਦਾਸੀਆਂ ਦੇ ਦੌਰਾਨ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀਆਂ ਉਪਰੰਤ ਕਰਤਾਰਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ-ਘਟਨਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਥਨੀ ਅਤੇ ਕਰਨੀ ਵਿਚ ਇਕਸੁਰਤਾ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬ ਦੁਆਰਾ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਇਸ ਸੁਮੇਲ ਨੇ ਹੀ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਾਲੇ ਮਾਰਗ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਆਗਮਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਬੋਲਬਾਲਾ ਸੀ। ਇਸ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚੋਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਇਕ ਵੱਡੇ ਹਿੱਸੇ ਨੂੰ ਵੈਦਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਉਪਨਿਸ਼ਦ, ਪੁਰਾਣ ਅਤੇ ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਮੂਹ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਗਿਆਨ ’ਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੈ। ਵੇਦਾਂ ਵਿਚ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਹੈ। ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਉਸਤਤਿ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਰੁਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੂਜੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਰੁਤੀ ਨੂੰ ਇਲਹਾਮ ਅਤੇ ਸਿਮ੍ਰਤੀ ਨੂੰ ਸ਼ਰੁਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀਆਂ ਸਮਾਜਿਕ ਰਹੁ-ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਉਕਤ ਸਮੂਹ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸ੍ਰੋਤ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਉਪਨਿਸ਼ਦਾਂ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿਚ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਸਿੱਧ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਜੀਵ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਇ ਉਸੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ‘ਅਹਮ ਬ੍ਰਹਮ ਅਸਮੀ’ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਵਿੱਚੋਂ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਿਮ੍ਰਤੀਆਂ ਨੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਸ਼ਰਮ-ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਵਰਣ-ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੇ ਉਕਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਪੱਖ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦਸ਼ਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਕ ਹੋਰ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸ੍ਰੋਤ ਗ੍ਰੰਥ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦੇ ਅਨਮੋਲ ਵਚਨਾਂ ਵਾਲੀ ਭਾਗਵਦ-ਗੀਤਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਵਿਚ ਪ੍ਰਭੂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਲਈ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਯੋਗ ਧਾਰਾਵਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ -ਗਿਆਨ, ਭਗਤੀ ਅਤੇ ਕਰਮ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਧਾਰਾਵਾਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀਆਂ ਪੂਰਕ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੇਵਲ ਇਕ ਧਾਰਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਸੰਪੂਰਨ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਮੱਸਿਆ ਉਸ ਸਮੇਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਕ ਧਾਰਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੂਜੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਗੂਣਾ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਆਖਿਆਵਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵਿਭਿੰਨ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਵਿਰੋਧ ਸੁਭਾਵਕ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਰੋਧ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਜੇਕਰ ਇੱਕੋ ਧੁਰੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਵਿਖਿਆਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇ ਤਾਂ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਵਿਚ ਕੋਈ ਤਬਦੀਲੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵਿਰੋਧ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੇਕਰ ਇਹ ਵਿਰੋਧ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਰਹੇ ਤਾਂ ਵੀ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਬਦੀਲੀ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ। ਜੇਕਰ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵਿਰੋਧੀ ਸੁਰਾਂ ਜਨ-ਸਧਾਰਨ ਤਕ ਨਿਰੰਤਰ ਪਹੁੰਚਣ ਲੱਗ ਪੈਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਰਮ-ਭੁਲੇਖੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੇ ਕਿ ਸਮਾਜਿਕ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਖਿੱਚੋਤਾਣ ਕਾਰਨ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਾਲਾ ਸੂਤਰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਕੇ ਕਿਸੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਟੁੱਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇਕਮੁੱਠ ਅਤੇ ਇਕਜੁੱਟ ਰੱਖਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਯਤਨ ਨਿਰੰਤਰ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇਖੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਣਖ਼ ਅਤੇ ਗ਼ੈਰਤ ਨੂੰ ਕੌਡੀਆਂ-ਘੱਟੇ ਰੋਲ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਕਸੁਰਤਾ ਪ੍ਰਤੀ ਕਾਰਜ ਅਰੰਭ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਇਸ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਸੀ:

ਕਾਦੀ ਕੂੜੁ ਬੋਲਿ ਮਲੁ ਖਾਇ॥
ਬ੍ਰਾਹਮਣੁ ਨਾਵੈ ਜੀਆ ਘਾਇ॥
ਜੋਗੀ ਜੁਗਤਿ ਨ ਜਾਣੈ ਅੰਧੁ॥
ਤੀਨੇ ਓਜਾੜੇ ਕਾ ਬੰਧੁ॥ (ਪੰਨਾ 662)

ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਜ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਚਿਆਰ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਮਾਰਗ ਚੁਣਦੇ ਹਨ ਆਮ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰੀ ਇਹ ਮਾਰਗ ਇਤਨਾ ਕਠਿਨ ਸਾਬਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਆਮ ਲੋਕ ਇਸ ਨੂੰ ਧਰਮ-ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸਮਝ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਦੁਨਿਆਵੀ ਦੁੱਖਾਂ-ਸੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਉਹ ਆਪਣੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦਾ ਮਾਰਗ ਵੀ ਉਹ ਆਪ ਹੀ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਤਕ ਲੈ ਕੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਕਰਮ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਧਰਮ-ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਹੁਤੇ ਪੁਰਖ ਵੀ ਸੁਆਰਥ ਅਤੇ ਦਿਖਾਵੇ ਵਾਲੀ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੁਆਰਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਕਾਰਜ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖੜ੍ਹੋਤ ਵਿਚ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਪਰਮਸਤਿ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਹੜੀ ਸਾਧਕ ਨੂੰ ਸਾਧਨਾ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਤ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮਸਤਿ ਤਕ ਲਿਜਾਣ ਵਿਚ ਮਨਫ਼ੀ ਸਾਬਿਤ ਹੋਵੇ:

ਸੋਚੈ ਸੋਚਿ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਸੋਚੀ ਲਖ ਵਾਰ॥
ਚੁਪੈ ਚੁਪ ਨ ਹੋਵਈ ਜੇ ਲਾਇ ਰਹਾ ਲਿਵ ਤਾਰ॥
ਭੁਖਿਆ ਭੁਖ ਨ ਉਤਰੀ ਜੇ ਬੰਨਾ ਪੁਰੀਆ ਭਾਰ॥
ਸਹਸ ਸਿਆਣਪਾ ਲਖ ਹੋਹਿ ਤ ਇਕ ਨ ਚਲੈ ਨਾਲਿ॥
ਕਿਵ ਸਚਿਆਰਾ ਹੋਈਐ ਕਿਵ ਕੂੜੈ ਤੁਟੈ ਪਾਲਿ॥ (ਪੰਨਾ 1)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਅਜਿਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣਾਤਮਿਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਬਲਕਿ ਆਦਰਸ਼ਮਈ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਣਥੱਕ ਯਤਨ ਵੀ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਆਸ਼ੀਲ ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਮੌਜੂਦਾ ਸਮੇਂ ਵਿਚ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਨਿਆਂ- ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਪ੍ਰਤੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਲਾਮਬੰਦ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਉਸ ਸਮੇਂ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਦਲੀਲ ਜਾਂ ਅਪੀਲ ਦਾ ਕੋਈ ਮੁੱਲ ਨਹੀਂ ਸੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਵਸਥਾ ਰਾਜਨੀਤਕ ਮਨੋਰਥ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਰਾਜਾ ਰਾਜਗੱਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਧੀਨ ਆਮ-ਖ਼ਾਸ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀ ਬਲੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਸੀ। ਦੂਜੇ ਧਰਮ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਿਚ ਖ਼ੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਲੋੜ ਪੈਣ ’ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਟੈਕਸ ਥੋਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੀ ਬਜਾਇ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਕੁਚਲਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵੱਲ ਰੁਚਿਤ ਸਨ। ਇਕ ਧਾਰਮਿਕ ਫ਼ਿਰਕਾ ਅੱਗੇ ਹੋਰਨਾਂ ਕਈ ਫ਼ਿਰਕਿਆਂ ਵਿਚ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਦੀ ਕੋਈ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਸੀ ਦਿੰਦੀ। ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ ਅਤੇ ਭੂਗੋਲਿਕ ਆਧਾਰ ’ਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫ਼ੁੱਟ ਸਪੱਸ਼ਟ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿਚ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰ ਕੇ ਸਾਂਝੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮੁਹਾਜ਼ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਕੋਈ ਸੌਖਾ ਕਾਰਜ ਨਹੀਂ ਸੀ ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸੱਚ ਕਰ ਦਿਖਾਇਆ ਸੀ। ਸਮੁੱਚੀ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਇਕ ਸੂਤਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋਣ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ-ਮੁਖੀ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਸਮੂਹ ਜਾਤਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਨਸਲਾਂ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹਾਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਾਫ਼ੀ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕੀਤੇ ਇਸ ਸੂਤਰ ਨੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਲਿਆਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫ਼ੁਲਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਸੂਤਰ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧੇਰੇ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਪੰਗਤ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਜਿਹੜੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਫ਼ਿਰਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਦੇ ਸਨ ਜਾਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਉਣ ਵਿਚ ਹੀਣ-ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਪ੍ਰਗਟਾਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਉਹ ਮਾਣ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਸਨ। ਇਸ ਦਾ ਇਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸੁਆਰਥੀ ਅਤੇ ਪਦਾਰਥਕ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲੋਂ ਪਰਮਾਰਥਕ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਰੁਚੀ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਅਧਿਆਤਮਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉੱਚੇ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਸਮੂਹ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਰਤੀਆਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਕੋ ਸੂਤਰ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਚਿਆਰ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਮਨੋਰਥ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ‘ਆਦਿ ਸਾਖੀਆਂ’ ਦਾ ਕਰਤਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ:

“ਜਿਥੇ ਦਰੀਆਉ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਬਾਬਾ ਬੈਠਾ ਰਹਿੰਦਾ ਉਥੇ ਲੋਕ ਝੁਬਿ ਗਏ॥ ਹਿੰਦੂ ਮੁਸਲਮਾਨ ਜੋਗੀ ਸੰਨਿਆਸੀ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਤਪੈ ਤਪੀਸਰ ਦਿਗੰਬਰ ਬੈਸਨੋ ਉਦਾਸੀ ਬੈਰਾਗੀ ਗਿਰਹੀ ਖਾਨ ਖਵਾਨੀ (ਨ) ਉਮਰਾਉ ਕਰੋੜੀਆ ਜੁ ਕੋਈ ਪਰਮੇਸਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਸਾ ਸੋ ਉਸਤਤਿ ਲੈ ਉਠਿਆ॥ ਬਾਬੇ ਨਾਨਕ ਕੀ॥”

ਜੋਗੀ, ਜਤੀ, ਤਪੀ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਸ਼ਮਣ ਭਾਰਤੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਧਿਆਤਮਕ ਉਥਾਨ ਵਿਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ ਸੀ। ਇਸ ਅਧਿਆਤਮਕ ਵਿਕਾਸ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਤਮ ਅਨੁਭਵ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਾਂ ਤਰਜੀਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ ਪਰੰਤੂ ਇਸ ਨਾਲ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਗਠਨ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਇਸ ਖੜੋਤ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿੱਜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਬਜਾਇ ਸਮੂਹ ਵਿਚ ਧਾਰਮਿਕ ਅਨੁਭਵ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਲੋਕਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦੀ ਰੁਚੀ ਨੂੰ ਸੰਗਤ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਗਠਿਤ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦਾ ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਗਿਣਾਤਮਿਕਤਾ ਨਾਲੋਂ ਗੁਣਾਤਮਿਕਤਾ ’ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚੋਂ ਭਾਈ ਲਹਿਣਾ ਜੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅੰਗਦ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਏ ਸਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਦਕਾ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਬੂਟਾ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਹੋਣ ਲੱਗਿਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਾਏ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਸਚਿਆਰ ਦੇ ਇਸ ਬੂਟੇ ਵਿੱਚੋਂ ਪੰਜ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕੀਤੀ ਸੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਬੁਨਿਆਦ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਗਿਆਨੀ ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਪੰਥ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ:

ਆਦਿ ਗੁਰੂ ਜਬ ਸਿੱਖੀ ਪਰਖੀ।
ਥੀ ਸਭ ਸਿੱਖਨ ਕੀ ਮਤਿ ਧਰਖੀ।
ਅੰਗਦ ਕਾਂਇਮ ਏਕ ਰਹਾਂਨਾ।
ਤਿਹ ਪਰਤਾਪ ਸਿਖ ਬਢੇ ਮਹਾਂਨਾ।
ਜੇਤਕ ਅਬ ਗੁਰ ਸਿਖੀ ਆਹੀ।
ਹੈ ਪਰਤਾਪ ਸਬ ਇਕ ਉਸ ਕਾ ਹੀ।
ਅਬ ਹਮ ਸਿਖੀ ਪਰਖਨ ਹੇਤੈਂ।
ਕੀਨੋ ਥਾ ਇਹੁ ਕਠਨ ਸੰਕੇਤੈਂ।
ਅਬ ਤੋ ਪੰਚ ਸਿਦਕ ਯੁਤ ਨਿਕਸੇ।
ਪੰਥ ਅਧਕ ਅਬ ਇਨ ਤੇ ਬਿਕਸੇ।
ਜਾਂਨ ਲਯੋ ਅਬ ਹਮ ਨਿਸਚੇ ਹੈਂ।
ਸਿਦਕੀ ਸਿੱਖ ਔਰ ਬਹੁਤੇ ਹੈਂ।

ਖ਼ਾਲਸੇ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਦਾ ਮੁੱਢ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਬੰਨਿਆ ਸੀ ਜਿਸ ਦੇ ਵੱਧਣ-ਫੁੱਲਣ ਅਤੇ ਸ਼ਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿਚ ਬਾਕੀ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਭਰਪੂਰ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਲਾਏ ਇਸ ਬੂਟੇ ਨੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿਚ ਵਿਲੱਖਣ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਂਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਭਾਰਤੀ ਧਰਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਵਿਚ ਪਾਏ ਇਸ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੋੜ ਸੀ ਤਾਂ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਲੋਕ ਭਾਰਤ ਦੀ ਇਸ ਮਹਾਨ ਦਰਸ਼ਨਧਾਰਾ ਤੋਂ ਅਗਵਾਈ ਲੈ ਸਕਦੇ। ਧਾਰਮਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਰਮਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਅਕਾਦਮਿਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਹਾਲੇ ਤਕ ਇਹ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਗੁਰਮਤਿ ਦਰਸ਼ਨ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਬੇਰੁਖ਼ੀ ਜਾਂ ਚੇਤੰਨਤਾ ਦੀ ਘਾਟ ਨੂੰ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।