ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਗੁਰੂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਨਰੋਈ ਜੀਵਨ-ਜਾਚ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਨਿਭਾਉਣ ਹਿੱਤ ਦਿਲੀ ਧਰਮ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਬੰਧੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਪ੍ਰਮਾਣ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰਿਤ ਵੇਰਵਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਰਜ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਮੌਜੂਦ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਅਮੋਲਕ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰਬੋਤਮ ਵੀ, ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਹੀ ਹਰ ਧਰਮ ਦਾ ਆਪਣਾ ਇਕ ਸਿਧਾਂਤਕ ਪਰਿਪੇਖ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪੱਖ ਇਹ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਵੱਸੋਂ ਦੇਹ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਅਪਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇਹ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਕਲਿਆਣ ਕੀਤਾ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਅਤੇ ਹੁਣ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ” ਸਾਡੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਸਵੇਰੇ, ਦੁਪਹਿਰੇ, ਸ਼ਾਮ, ਦੁਖ-ਸੁਖ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਦਾ ਪੂਰਨ ਓਟ ਆਸਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਹੀ ਹਨ। ਸਿੱਖ ਦੀਆਂ ਜੀਵਨ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਮੌਤ ਤਕ ਸੰਪੂਰਨ ਕਾਰਜ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੜੀਆਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਲਈ ਸਰਬ ਸਾਂਝਾ, ਸਰਬ ਪ੍ਰਮਾਣਿਤ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਸਥਾਨ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਆਖਦੇ ਹਾਂ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਕੁਝ ਸੰਕੇਤਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਹਰ ਕੋਈ ਬਿਨਾਂ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਊਚ-ਨੀਚ, ਭੇਦ-ਭਾਵ ਦੇ ਅਤੇ ਨਿਰਭਉ-ਨਿਰਵੈਰ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵਿਚਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਮਲ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ ਹੀ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ਦੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹੋਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਿੱਖ ਤੋਂ ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ ਤਾਂ ਇਹ ਪੜ੍ਹਚੋਲਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਕਮੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਸ਼ਬਦੀ ਅਰਥ “ਗੁਰੂ ਦਾ ਘਰ” ਜਾਂ “ਗੁਰੂ ਦਾ ਦੁਆਰਾ” ਹੈ। “ਗੁਰਦੁਆਰਾ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਮੁੱਢ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਦੇ ‘ਮਹਾਨ ਕੋਸ਼’ (ਪੰਨਾ-417) ਅਤੇ ਇਨਸਾਈਕਲੋਪੀਡੀਆ ਆਫ਼ ਸਿੱਖਇਜ਼ਮ (ਪੰਨਾ-146 ਤੋਂ 148) ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੌਖਿਆਂ ਹੀ ਸਮਝ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਭਾਵ ਗੁਰੂ ਦੀ ਮਾਰਫਤ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਰਹਿਣ ਜਗ੍ਹਾ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦਾ ਘਰ ਆਦਿ। ਪਰੰਤੂ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚੋ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਤਕ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਧਰਮ ਦਾ ਅਸਥਾਨ (ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਸੀ) ਨੂੰ “ਧਰਮਸਾਲਾ” ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ “ਧਰਮਸਾਲਾ” ਦੀ ਇਕ ਹੋਰ ਸੰਗਯਾ ਹਰਿਮੰਦਿਰ ਵੀ ਬਣੀ ਜੋ ਕਿ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਚ “ਧਰਮਸਾਲਾ’” ਤੋਂ “ਗੁਰਦੁਆਰਾ” ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਹੀ ਸਥਾਈ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਜਾਂ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਹਰ ਉਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਧਰਮ ਪ੍ਰਚਾਰ ਲਈ ਜਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਚਰਚਾ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ” ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਇਹ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਹੈ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੰਕੇਤ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਜਿਵੇਂ ਮੁਢਲਾ ਸੰਕੇਤ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਇਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਘਰ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ “ਗੁਰਦੁਆਰਾ" ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਯੋਜਕ ਹਨ ਭਾਵ ਇਕ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨਹੀਂ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ “ਹਰਿਮੰਦਰ” ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਤਾਂ ਇਸ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਸੰਕੇਤਕ ਹਨ “ਖਤ੍ਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਸੂਦ ਵੈਸ ਉਪਦੇਸੁ ਚਹੁ ਵਰਨਾ ਕੋ ਸਾਝਾ” ਇੱਥੋਂ ਹੀ ਮੁੱਢ ਬੱਝਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ।

“ਗੁਰਦੁਆਰਾ” ਗੁਰੂ ਦੇ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਧਰਮ ਚਰਚਾ ਦਾ ਸਥਾਨ, ਧਰਮ-ਪ੍ਰਚਾਰ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਆਤਮ ਜਿਗਿਆਸਾ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਸਿਖਿਆਰਥੀਆਂ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਕੇਂਦਰ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਸੋਮਾ, ਰੋਗੀਆਂ ਲਈ ਸ਼ਫਾਖਾਨਾ, ਭੁੱਖਿਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਅੰਨ-ਸਰੋਤ, ਮੁਸਾਫ਼ਿਰਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਜਗ੍ਹਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ 'ਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰਾਂ ਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਪਤ ਦਾ ਲੋਹਮਈ ਦੁਰਗ। ਭਾਵ ਇਹ ਕਿ ਇਸ ਸਮਾਜ ਦੇ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਵਰਗ ਅਤੇ ਪਹਿਲੂ ਲਈ ਲੋੜੀਂਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਸਥਾਪਤੀ ਦਾ ਸੋਮਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਢਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਲਈ, ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ “ਗੁਰਦੁਆਰੇ" ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਬਹੁਤ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਹੁਣ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕੀ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਰ ਅਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਚਲਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਖੁਦ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਰੂਹਾਨੀਆਤ, ਫ਼ਲਸਫ਼ੇ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੂਆਂ ਉੱਪਰ ਬਹੁਤ ਤਾਕੀਦ ਨਾਲ ਹਰ ਸੁਨੇਹਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਬਿਨਾਂ ਧਰਮ, ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਹੀ ਧਾਰਨਾ ਬਦਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਉੱਨਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ ਤੋਂ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਸਿੱਖਿਅਤ ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਸਿਹਤ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੀ ਚੰਗੇ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਨੂੰ ਸਿਰਜ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਿੱਖੀ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਗੁਰ-ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਸੰਕੇਤਕ ਪੂਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗਾਂਹ ਚੱਲਣ ਹਿੱਤ ਸੋਝੀ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਹੋਂਦ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਗੱਲ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ, ਸਿਹਤ ਦੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਚਲਾਉਣੀ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇਸ ਦਾ ਅਸਲ ਸਰੋਤ ਹੈ। ਭਾਈ ਕਾਨ੍ਹ ਸਿੰਘ ਨਾਭਾ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਨੂੰ ਸ਼ਫਾਖਾਨੇ ਦੇ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ ਭਾਵ ਜਿੱਥੇ ਰੋਗੀ ਜਾਂ ਰੋਗ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸਮੂਹ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪਿਆਰ ਤੇ ਸਨੇਹ ਨਾਲ ਦਵਾ-ਦਾਰੂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਲਾਜ਼ਮੀ ਤੌਰ 'ਤੇ ਹੋਣਾ ਵੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ “ਸਿਹਤ” ਨੂੰ ਵੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਿ ਸਿਹਤ ਕੀ ਹੈ? ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਹਤ ਇਕ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਸਲਾਮਤੀ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ। ਕਿਸੇ ਦਾ ਰੋਗੀ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਅਪੰਗ ਹੋਣਾ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣਾ ਹੀ ਅਧੂਰੀ ਸਿਹਤ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾਉਂਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰਕ ਸਿਹਤ, ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਿਹਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਿਹਤ ਵੱਖੋਵੱਖਰੇ ਹਨ ਤੇ ਸੰਪੂਰਨ ਖਿੱਤੇ ਵੀ ਹਨ ਜੋ ਪੂਰਨ ਸਲਾਮਤੀ (ਸਿਹਤਯਾਬੀ) ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਇਕੱਲਿਆਂ-ਇਕੱਲਿਆਂ ਇਹ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਰਸਾ ਸਕਦੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰੋੜਤਾ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ ਤੋਂ ਸਦੀਆਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੀਤੀ :

ਹੋਵਹਿ ਲਿੰਕ ਲਿੰਕ ਨਹ ਹੋਵਹਿ ਐਸੀ ਕਹੀਐ ਸੁਰਤਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1245)

ਭਾਵ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੂਰਨ ਹੋਵੇ ਅੰਗਾਂ ਪੱਖੋਂ, ਦਿੱਖ ਪੱਖੋਂ, ਅਕਲ ਪੱਖੋਂ ਅਤੇ ਵਿਚਾਰ ਵਿਹਾਰ ਪੱਖੋਂ। ਇਸ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ 'ਤੇ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਇੱਕ ਜੀਵਨ ਜਾਚ, ਜੀਵਨ ਸੇਧਿਤ ਸੰਪੂਰਨ ਵਿਖਿਆਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਲਈ ਸਥਾਪਿਤ ਕੇਂਦਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਅਤੇ ਆਸਥਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੈ ਤਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਸਲ ਵਿਚ ਹੀ ਸਰਬ-ਪੱਖੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੱਥ ਗਵਾਹੀ ਭਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਅਜਿਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਹਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੈ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸਮਾਂ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਜਾਂ ਫਿਰ ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਵੇਲੇ ਦਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਜਾਂ ਵਿਸ਼ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਰੀਰ ਬਾਰੇ, ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਬਾਰੇ, ਸੁਭਾਅ ਬਾਰੇ, ਇਸ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ, ਖੁਰਾਕ ਬਾਰੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਰਤਾਰੇ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਅੰਕਿਤ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਜਿਹਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੱਚੀ-ਮੁੱਚੀ ਵੀ ਹੈ।

ਸਿਹਤ ਸਿੱਖਿਆ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦਿਆਂ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਵਿਚ ਸਰੀਰ ਦੀ, ਸਰੀਰਕ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀ, ਖੁਰਾਕ ਦੀ, ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਦੀ, ਇਲਾਜ ਦੀ, ਬਚਾਅ ਦੀ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਇਸ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸਮਿਆਂ 'ਤੇ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਕੀਤੀ ਪ੍ਰੋੜ੍ਹਤਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾਵੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਉਦਾਸੀਆਂ ਦਾ ਸਫ਼ਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਰੋਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜਨ ਦੀ ਪਕਿਆਈ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਰਮਸਾਲਾ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖ ਕੇ ਲੋਕਾਈ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਜਨੇਊ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਦਇਆ ਕਪਾਹ ਸੰਤੋਖੁ ਸੂਤੁ ਜਤੁ ਗੰਢੀ ਸਤੁ ਵਟੁ॥
ਏਹੁ ਜਨੇਊ ਜੀਅ ਕਾ ਹਈ ਤ ਪਾਡੇ ਘਤੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 471)

ਕੋਈ ਭਰਮ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਕਿ ਇਹ ਪੰਥ ਕਿਵੇਂ ਦਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ? ਇਹ ਕਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੁਮਾਇੰਦਗੀ ਕਰੇਗਾ? ਇਸ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਸੇਧ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਆਦਿ। ਜਦੋਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਹਿ ਰਹੀ ਹੈ

ਕਰਿ ਇਸਨਾਨੁ ਸਿਮਰਿ ਪ੍ਰਭੁ ਅਪਨਾ ਮਨ ਤਨ ਭਏ ਅਰੋਗਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 611)

ਅਰੋਗ ਰਹਿਣ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਫਾਈ ਰੱਖੀ ਜਾਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਸਰੀਰ ਦੀ, ਦਿਮਾਗ ਦੀ, ਮਨ ਦੀ, ਸਮਾਜ ਦੀ। ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਪਾਣੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਪਹਿਲਾ ਪਾਣੀ ਜੀਉ ਹੈ ਜਿਤੁ ਹਰਿਆ ਸਭੁ ਕੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 472)

ਪਵਣੁ ਗੁਰੂ ਪਾਣੀ ਪਿਤਾ ਮਾਤਾ ਧਰਤਿ ਮਹਤੁ.... (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ 8)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਮੰਨ ਕੇ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਸਿਹਤ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ 'ਤੇ ਗੱਲ ਹੋਵੇਗੀ। ਸਿਹਤ ਵੀ ਉਹ ਜੋ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਵੇ ਭਾਵ ਸਰੀਰਕ, ਮਾਨਸਿਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ। ਇਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਾਗਰ ਵਿਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਨਾਲ ਅਨਮੋਲ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੀ ਟੋਹ ਲਾਈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ:

ਗੁਰੁ ਸਾਗਰੁ ਰਤਨੀ ਭਰਪੂਰੇ॥
ਅੰਮ੍ਰਿਤੁ ਸੰਤ ਚੁਗਹਿ ਨਹੀ ਦੂਰੇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 685)

ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਸਿਹਤ ਦੇ ਹਾਂ ਪੱਖੀ ਅਰੋਗ ਅਤੇ ਨਾਂਹ ਪੱਖੀ ਰੋਗ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਮੰਨ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਮਿੱਥ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਕਿ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਚਲਾਇਆ ਜਾਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਕੋਈ ਕਠਿਨਾਈ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਵੀ ਨਹੀਂ। ਬਾਸ਼ਰਤੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਹੋਵੇ। ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੈ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਉੱਦਮ ਨਹੀਂ ਹੋਏ ਬਲਕਿ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿਣਗੇ ਕਿਉਂਕਿ ਨੀਅਤ ਤੇ ਚੇਤੰਨਤਾ ਵਿੱਚੋਂ ਹੀ ਨਵੇਂ ਫੁਟਾਰੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਮੋਲਕ ਦੇਹ ਅਜਾਈਂ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਅਰੋਗ ਰਹੇ ਅਤੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਮੂਲ ਮੰਨ ਕੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਣ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ, ਖੁਰਾਕ, ਵਿਚਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਾਂਝ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਾਂਭ-ਸੰਭਾਲ, ਦਵਾ-ਦਾਰੂ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਲੋੜ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਸਹਿਤ ਛੂਹਣਾ ਅਤੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੱਤ ਬਣ ਸਕਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿਹਤਮੁਖੀ ਕਿਹੜਾ ਹੈ? ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਅਪਣਾਉਣਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ। ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਿਹਤ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਮਾਡਰਨ ਇਲਾਜ ਵਿਧੀ, ਆਯੁਰਵੈਦਿਕ ਵਿਧੀ, ਯੂਨਾਨੀ ਇਲਾਜ ਵਿਧੀ, ਹੋਮਿਓਪੈਥਿਕ ਵਿਧੀ ਆਦਿ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਰੋਗ ਦੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹਨ? ਮੌਤ ਦੇ ਕੀ ਕਾਰਨ ਹਨ? ਅਰੋਗ ਰਹਿਣ ਦੀ ਯੁਕਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਤਰੀਕਾ ਅਤੇ ਪਹੁੰਚ ਵੱਖੋ-ਵੱਖਰੀ ਹੈ ਪਰ ਮਕਸਦ ਇੱਕੋ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਅਰੋਗ ਰਹਿ ਸਕੇ ਅਤੇ ਤਹਿ ਜੀਵਨ ਕਾਰਜ ਕਰ ਸਕੇ। ਹੁਣ ਤਕ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮੌਤ ਦੇ ਤਿੰਨ ਕਾਰਨ ਹਨ; ਪਹਿਲਾ ਹੈ ਰੋਗ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋਣਾ, ਦੂਜਾ ਹੈ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਘਾਟ ਅਤੇ ਤੀਜਾ ਹੈ ਜੀਵਨ ਵਿਧੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਪਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਗੁਰ-ਵਿਚਾਰ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਦੇ ਚਾਰ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਹੀਂ ਹਨ ਸਗੋਂ ਇਹ ਸੰਸਥਾ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਅੰਗ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ: ਸੰਗਤ, ਪੰਗਤ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਸ਼ਫਾਖਾਨਾ ਅਤੇ ਸਿੱਖਿਆ (ਬਲਵਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼)। ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਤੋਂ ਸ਼ਫਾਖਾਨਾ ਦੀ ਰੀਤ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲੀ ਉਦਾਸੀ ’ਤੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਤਰਨਤਾਰਨ ਦੇ ਨਾਲ ਲਗਦੇ ਪਿੰਡ ਦੀਪਾਲਪੁਰ ਵਿਖੇ ਨੂਰੀ ਨਾਮ ਦੇ ਕੋਹੜੀ ਦਾ ਹੱਥੀਂ ਇਲਾਜ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਗ ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ (ਸਾਧੂ ਟੀ. ਐਲ. ਵਾਸਵਾਨੀ)। ਉਤਰਾਖੰਡ ਦੇ ਬਬਨਪੁਰ ਪਿੰਡ ਵਿਚ ਵੀ ਇੱਕ ਕੋਹੜੀ ਫਕੀਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਿੱਥੋਂ ਅੱਗੇ ਉਹ ਨਾਨਕ ਮਤੇ ਸਿਧ ਗੋਸਟਿ ਵਾਲੇ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਗਏ।

ਇਹ ਪਰੰਪਰਾ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਚਲਦੀ ਰਹੀ ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਰੂ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ “ਧਰਮਸਾਲਾ” (ਗੁਰਦੁਆਰਾ) ਵਿਚ ਸ਼ਫਾਖਾਨਾ ਹੋਣਾ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਦਵਾ-ਦਾਰੂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕੇ। ਸੱਤਵੇਂ ਗੁਰੂ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਰਾਇ ਜੀ ਦੇ ਵਕਤ ਕੀਰਤਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ “ਨੌ ਲੱਖਾ” ਬਾਗ਼ ਵੀ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਬਾਗ ਵਿਚ ਦਵਾ-ਦਾਰੂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਜੜੀ-ਬੂਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵੀ ਸੀ। ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਆਇਆ ਜਦੋਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਦਵਾਖਾਨੇ ਨੂੰ ਵੀ ਲੋੜ ਪੈਣ 'ਤੇ ਲੋੜੀਂਦੀ ਦਵਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸ਼ਫਾਖਾਨੇ ਤੋਂ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਦਾਰਾ ਸ਼ਿਕੋਹ ਦਾ ਇਲਾਜ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਿਆ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ, ਗੁਰੂ, ਸਿੱਖਿਆ, ਵਿਚਾਰ, ਅਧਿਆਤਮ, ਅਧਿਆਪਨ ਆਦਿ ਸਭ ਨਾਮਕਰਣ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਜੁੜਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਕੇਤ ਸਮਝਣੇ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਦੀ ਦਿੱਤੀ ਬਾਣੀ ਰੂਪੀ ਸਿੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਵਿਚਾਰਿਆ ਜਾ ਸਕੇ ਸਿਖੀ ਸਿਖਿਆ ਗੁਰ ਵੀਚਾਰਿ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਜਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਵਿੱਚੋਂ ਲਾਇਨ-ਬ-ਲਾਇਨ, ਸ਼ਬਦ-ਬ-ਸ਼ਬਦ ਸਰੋਤ ਲੱਭਣੇ ਪੈਣੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੋਗ ਅਤੇ ਅਰੋਗ ਦਾ ਸੰਕਲਪ ਸਮਝ ਵਿਚ ਆ ਸਕੇ।

ਜੇਕਰ ਅਰੋਗਤਾ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਕਿਰਤ, ਸੰਜਮ, ਨਾਮ-ਜਪਣਾ, ਸਿਮਰਨ ਕਰਨਾ, ਵੰਡ-ਛਕਣਾ, ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨਾ, ਚੇਤੰਨਤਾ ਦਾ ਹੋਣਾ, ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵੇਲੇ ਦਾ ਜਾਗਣਾ, ਸਬਰ-ਸੰਤੋਖ, ਦਇਆ, ਗਿਆਨ, ਨਿਮਰਤਾ, ਅਚਾਰ, ਸੇਵਾ, ਸੰਗਤ, ਸਰਬਤ ਦਾ ਭਲਾ, ਗੁਰਮੁਖ, ਉੱਦਮ, ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਅਰੋਗਤਾ ਦੀਆਂ ਸੰਕੇਤਕ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ, ਲੋਭ, ਮੋਹ, ਚਿੰਤਾ, ਪਾਪ, ਹਉਮੈਂ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ, ਈਰਖਾ, ਅਗਿਆਨਤਾ, ਪਛਤਾਵਾ, ਮਾਇਆ, ਵਿਕਾਰ, ਆਲਸ, ਮਨਮੁਖ, ਢਹਿੰਦੀ ਕਲਾ ਆਦਿ ਰੋਗ ਗ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ਦੀਆਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿਚ ਅੰਕਿਤ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀਆਂ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣਾ, ਅਪਣਾਉਣਾ ਤੇ ਵਿਚਾਰਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਸਿੱਖਿਅਤ ਹੋ ਸਕੀਏ ਅਤੇ ਸਿਹਤਯਾਬ ਰਹੀਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਗਿਆਨ ਰੂਪ ਗੁਰੂ ਹੈ। ਸਿੱਖਿਆ ਉਪਦੇਸ਼ ਰੂਪ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਸਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਫਰਜ਼ ਪੂਰਨ ਲਾਇਕ ਹੀ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਜਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਫਿਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਤੇ ਮਾਨਣਾ ਬਰਾਬਰ ਹੈ :

-ਭਾਂਡਾ ਹਛਾ ਸੋਇ ਜੋ ਤਿਸੁ ਭਾਵਸੀ॥
ਭਾਂਡਾ ਅਤਿ ਮਲੀਣੁ ਧੋਤਾ ਹਛਾ ਨ ਹੋਇਸੀ॥
ਗੁਰੂ ਦੁਆਰੈ ਹੋਇ ਸੋਝੀ ਪਾਇਸੀ॥
ਏਤੁ ਦੁਆਰੈ ਧੋਇ ਹਛਾ ਹੋਇਸੀ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 730)

-ਹੁਕਮਿ ਰਜਾਈ ਚਲਣਾ ਨਾਨਕ ਲਿਖਿਆ ਨਾਲਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1)

-ਭਰੀਐ ਮਤਿ ਪਾਪਾ ਕੈ ਸੰਗਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 4)

-ਜਿਨੀ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇਆ ਗਏ ਮਸਕਤਿ ਘਾਲਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 8)

-ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਖਾਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ .......॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 16)

-ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਪੈਨਣੁ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ......॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 16)

-ਬਾਬਾ ਹੋਰੁ ਸਉਣਾ ਖੁਸੀ ਖੁਆਰੁ........॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 17)

-ਖੋਟੈ ਵਣਜਿ ਵਣੰਜਿਐ ਮਨੁ ਤਨੁ ਖੋਟਾ ਹੋਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 23)

-ਭਾਈ ਰੇ ਇਸੁ ਮਨ ਕਉ ਸਮਝਾਇ........॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 28)

-ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਰੋਗੁ ਨ ਤੁਟਈ ਹਉਮੈ ਪੀੜ ਨ ਜਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 36)

ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦੀ ਘੜਤ, ਬਣਤਰ ਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਨ ਪਰੰਤੂ ਵਰਤਾਰਾ ਆਪੋ-ਆਪਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਰਤਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਹੋਵੇ? ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੋਵੇ? ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੋਝੀ ਉੱਪਰ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਝ ਦਾ ਧੁਰਾ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ, ਗਿਆਨ ਲਈ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਗੁਰੂ ਸੇਧ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਜੋ ਗਿਆਨ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਸਕੇ ਜਿਸ ਨਾਲ ਕਾਰਜ ਵਿਧੀ ਸੁਧਰ ਸਕੇ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਤੇ ਯਤਨਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਸਮਝ ਦੀ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸਮਝ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਨਿਖਾਰ ਕਰਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਵਿੱਚੋਂ ਆਵੇਗਾ। ਬਹੁਤੇ ਜਨਮਾਂ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਝੀ ਹੀ ਸੰਪੂਰਨਤਾ ਦੀਆਂ ਮੰਜ਼ਿਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਨ ਦਾ ਰਾਹ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਸ਼ਬਦ ਹਨ ਕਿ ਸਮਝ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਕਿ ਅਬ ਕੀ ਬਾਰ ਬਖਸਿ ਬੰਦੇ ਕਉ ਬਹੁਰਿ ਨ ਭਉਜਲਿ ਫੇਰਾ ॥ ਇਹ ਜਨਮ ਅਮੁਲਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਵਾਨ ਚੜਦੀ ਹੈ:

ਦੇਹੀ ਮਾਟੀ ਬੋਲੈ ਪਉਣੁ॥
ਬੁਝੁ ਰੇ ਗਿਆਨੀ ਮੂਆ ਹੈ ਕਉਣੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 152)

ਸਿੱਖੀ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਪਹਿਲੋਂ ਹੀ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਸਬਦੁ ਗੁਰੂ ਸੁਰਤਿ ਧੁਨਿ ਚੇਲਾ॥ ਭਾਵ ਸਾਡਾ ਗੁਰੂ ਸ਼ਬਦ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਣਨ, ਸਮਝਣ, ਸੁਰਤਿ ਵਿਚ ਟਿਕਾਉਣ ਲਈ ਅਮਲ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

ਹਰਿ ਜੀਉ ਗੁਫਾ ਅੰਦਰਿ ਰਖਿ ਕੈ ਵਾਜਾ ਪਵਣੁ ਵਜਾਇਆ॥
ਵਜਾਇਆ ਵਾਜਾ ਪਉਣ ਨਉ ਦੁਆਰੇ ਪਰਗਟੁ ਕੀਏ ਦਸਵਾ ਗੁਪਤੁ ਰਖਾਇਆ॥
ਗੁਰਦੁਆਰੈ ਲਾਇ ਭਾਵਨੀ ਇਕਨਾ ਦਸਵਾ ਦੁਆਰੁ ਦਿਖਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 922)

ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇਲਾਜ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ (ਪੁਰਾਤਨ ਅਤੇ ਅਜੋਕੀਆਂ) ਦੀ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਉੱਤਮ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਗ ਰਹਿਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਤਰੀਕਾ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਹੈ। ਕਹਾਵਤ ਵੀ ਹੈ— “ਇਲਾਜ ਨਾਲੋਂ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਚੰਗਾ”। ਭਾਵ ਪ੍ਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਸੌਖਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰੋਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਗ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਕੰਮਕਾਜੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਰੋਗ-ਗ੍ਰਸਤ ਹੋਣ ’ਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਚੱਲਣਾ, ਬੈਠਣਾ, ਉੱਠਣਾ, ਸੌਣਾ, ਖਾਣਾ ਆਦਿ ਆਮ ਵਰਗਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ ਸਗੋਂ ਅਟਪਟਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਨਾ ਵਾਪਰੇ ਉਸ ਲਈ ਕੁਝ ਆਮ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਹਿਤਾਦ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕੀਤਿਆਂ ਸਰੀਰ ਸਹਿਜੇ ਹੀ ਮੁੜ ਆਪਣੀ ਪਹਿਲੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੋਗ ਵਾਪਰਨ ਦੇ ਸਰੀਰਕ ਕਾਰਨ ਜਿਵੇਂ- ਉਠਦਿਆਂ, ਬੈਠਦਿਆਂ ਤੇ ਚੱਲਦਿਆਂ, ਬੈਠਣ, ਚੱਲਣ ਵਿਚ, ਜੋੜਾਂ ਵਿਚ, ਸਾਹ ਵਿਚ ਤੇ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਵਿਚ ਤਕਲੀਫ ਦਾ ਹੋਣਾ। ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗ ਜਿਵੇਂ- ਬੇਚੈਨੀ, ਬੇਸਮਝੀ, ਘਬਰਾਹਟ, ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਾ ਰਹਿਣਾ ਆਦਿ। ਭਾਵਨਾਤਮਿਕ ਰੋਗ ਹਨ ਜਿਵੇਂ- ਸੰਤੁਲਿਨ ਨਾ ਬਣਨਾ, ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਕ੍ਰੋਧ ਆਉਣਾ, ਮਨ ਉੱਪਰ ਦਬਾਅ ਬਣਨਾ, ਕਾਬੂ ਨਾ ਰਹਿਣਾ ਆਦਿ। ਸਮਾਜਿਕ ਰੋਗ ਹਨ ਜਿਵੇਂਦੂਸਰੇ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਭੈਅ ਖਾਣਾ, ਸੰਗਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕਣਾ, ਸਮਾਜ ਤੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਣਾ ਆਦਿ। ਜੇਕਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਵਾਪਰਣ ਵਾਲੇ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਗਿਆਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਅਜਿਹੇ ਉਪਾਅ ਕੀਤੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਨਾ ਵਾਪਰਨ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ। ਭਾਵ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਰੋਗ-ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨ ਦਾ ਪਤਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਉਸ ਕੋਲ ਪਰਹੇਜ਼ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਰੋਗ ਦੇ ਕਾਰਨਾਂ ਨੂੰ ਜਾਨਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਪਰਹੇਜ਼ ਜਾਂ ਇਲਾਜ ਦਾ ਗਿਆਨ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਇਹ ਸਮਝਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਬਣਾਉਣੀ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ- ਹਰਿ ਮੰਦਰੁ ਏਹੁ ਸਰੀਰੁ ਹੈ ਗਿਆਨਿ ਰਤਨਿ ਪਰਗਟੁ ਹੋਇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਸਰੀਰ (ਆਪੋ-ਆਪਣਾ) ਨੂੰ ਸਮਝੀਏ, ਪੜਚੋਲੀਏ ਅਤੇ ਫੇਰ ਵਰਤੋਂ ਵਿਚ ਲਿਆਈਏ।

ਗੁਰਬਾਣੀ, ਵਿਚਾਰ, ਸਿਹਤ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸਿਹਤ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ (ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਲਈ), ਖੋਜ-ਭਰਪੂਰ ਸੇਧਾਂ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਸੌਖਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਲੋਕੀ ਆਮ ਵੈਦਾਂ ਕੋਲ ਫਸ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੰਨਣਾ ਅਤੇ ਅਪਣਾਉਣ ਵਿਚ ਕੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਖੋਜਾਂ ਮੰਨਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਰੋਗਾਂ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ ਤੇ ਰੋਗ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਰੱਥਾ ਮਾਨਸਿਕ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ, ਖੁਰਾਕ ਸੰਬੰਧੀ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦੀ ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ :

ਮਨਮੁਖੁ ਰੋਗੀ ਹੈ ਸੰਸਾਰਾ ॥ ਸੁਖਦਾਤਾ ਵਿਸਰਿਆ ਅਗਮ ਅਪਾਰਾ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 118)

ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਖੁਰਾਕ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਹੀ ਮਨੁੱਖੀ ਸਿਹਤ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਸ਼ੇ ’ਤੇ ਗੁਰਬਾਣੀ ਖੁੱਲੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਸਾਨੂੰ ਸੇਧ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਨਿਤਾਰਾ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਖਾਣਾ, ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਹਿਨਣਾ ਅਤੇ ਲੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੌਣਾ ਸਰੀਰ ਲਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਹੈ। ਘੱਟ ਖਾਣਾ (ਪਰ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ), ਘੱਟ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਘੱਟ ਸੌਣਾ (ਆਲਸੀ ਨਾ ਹੋਣਾ) ਕਦੇ ਵੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ। ਚੁਸਤ-ਦਰੁਸਤ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਸਰੀਰ ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਨਰੋਆ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ :

-ਅਧਿਕ ਸੁਆਦ ਰੋਗ ਅਧਿਕਾਈ ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਸਹਜੁ ਨਾ ਪਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1255)

-ਏ ਮਨ ਆਲਸੁ ਕਿਆ ਕਰਹਿ ਗੁਰਮੁਖਿ ਨਾਮੁ ਧਿਆਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 28)

-ਸੰਤਸੰਗਿ ਮਿਲਿ ਹਰਿ ਹਰਿ ਜਪਿਆ ਬਿਨਸੇ ਆਲਸ ਰੋਗਾ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 108)

-ਮਿਠਾ ਕਰਿ ਕੈ ਖਾਇਆ ਕਉੜਾ ਉਪਜਿਆ ਸਾਦੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 50)

-ਖਾਇ ਖਾਇ ਕਰੇ ਬਦਫੈਲੀ ਜਾਣੁ ਵਿਸੂ ਕੀ ਵਾੜੀ ਜੀਉ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 105)

-ਮਿਠਾ ਕਰਿ ਕੈ ਖਾਇਆ ਬਹੁ ਸਾਦਹੁ ਵਧਿਆ ਰੋਗੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 785)

-ਫਿਟੁ ਇਵੇਹਾ ਜੀਵਿਆ ਜਿਤੁ ਖਾਇ ਵਧਾਇਆ ਪੇਟੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 790)

-ਮਿਠਾ ਕਉੜਾ ਦੋਵੈ ਰੋਗ॥ ਨਾਨਕ ਅੰਤਿ ਵਿਗੂਤੇ ਭੋਗ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1243)

-ਮਿਠਾ ਕਰਿ ਕੈ ਕਉੜਾ ਖਾਇਆ॥ਤਿਨਿ ਕਉੜੇ ਤਨਿ ਰੋਗੁ ਜਮਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1243)

ਭੋਜਨ ਦਾ ਸੁਆਦ ਜੀਭ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੇ ਨਕਾਰਤਮਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਰੀਰ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਵਿਗਿਆਨ ਦੀਆਂ ਖੋਜਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਕੱਦ-ਕਾਠ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਭਾਰ ਇਕ ਖਾਸ ਅਨੁਪਾਤ ਵਿਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਢੰਗ-ਤਰੀਕੇ ਵੀ ਹਨ ਪਰ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦਾ ਫ਼ਲਸਫ਼ਾ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਖਾਸ ਹੱਦ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਮੂਹ ਸੁਆਦ ਵਿਕਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਿਹਤਰ ਇਹੀ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਸਰੀਰ ਦਾ ਖਿਆਲ ਚੇਤੰਨ ਹੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਖੁਰਾਕ ਪੱਖੋਂ ਤੇ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਪੱਖੋਂ ਸਰੀਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ।

ਮਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਰੂਪ ਹਨ ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਝੰਜੋੜ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਚਿੰਤਾ, ਹਉਮੈਂ, ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਵਿਕਾਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ-ਅੰਦਰੀ ਘੁਣ ਵਾਂਗ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਇੱਕੋ-ਇਕ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇਕਾਗਰ ਕਰਨਾ, ਟਿਕਾਉਣਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਰੱਖਣਾ ਤਾਂ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਫੁਰਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਮਨਿ ਜੀਤੈ ਜਗੁ ਜੀਤੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 6)

ਮਨ ਦੀ ਜਿੱਤ ਜਗਤ ਦੇ ਜਿੱਤਣ ਵਾਂਗ ਹੈ। ਮਨੁੱਖੀ ਮਨ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤਿ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਉਹ ਭਾਵੇਂ ਨਿੱਜੀ ਹੋਣ, ਪਰਵਾਰਿਕ ਹੋਣ ਤੇ ਚਾਹੇ ਸਮਾਜਿਕ ਹੋਣ। ਚੰਗੀ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਹੀ ਚੰਗੇ ਚਰਿੱਤਰ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਚੰਗੇ ਚਰਿੱਤਰ ਨਰੋਏ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਤਿਆਰ ਵੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੰਤੁਲਿਤ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਨਾਲ ਜੀਉ ਸਕੀਏ :

-ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਤਨਿ ਵਸਹਿ ਚੰਡਾਲੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 24)

-ਮਨਮੁਖ ਮੈਲੇ ਮਲੁ ਭਰੇ ਹਉਮੈ ਤ੍ਰਿਸਨਾ ਵਿਕਾਰੁ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 29)

-ਜਾ ਕਉ ਚਿੰਤਾ ਬਹੁਤੁ ਬਹੁਤੁ ਦੇਹੀ ਵਿਆਪੈ ਰੋਗੁ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 70)

-ਹੁਕਮੁ ਨ ਜਾਣੈ ਬਹੁਤਾ ਰੋਵੈ॥ ਅੰਦਰਿ ਧੋਖਾ ਨੀਦ ਨ ਸੋਵੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 85)

-ਵਡੇ ਵਡੇ ਜੋ ਦੀਸਹਿ ਲੋਗ॥ਤਿਨ ਕਉ ਬਿਆਪੈ ਚਿੰਤਾ ਰੋਗ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 188)

-ਖੁਦੀ ਮਿਟੀ ਤਬ ਸੁਖ ਭਏ ਮਨ ਤਨ ਭਏ ਅਰੋਗ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 260)

-ਹਉਮੈ ਦੀਰਘ ਰੋਗੁ ਹੈ ਦਾਰੂ ਭੀ ਇਸੁ ਮਾਹਿ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 466)

-ਰੋਗ ਸੋਗ ਸਭਿ ਦੂਖ ਬਿਨਾਸੇ ਉਤਰੇ ਸਗਲ ਕਲੇਸਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 531)

-ਪੰਚ ਦੋਖ ਅਰੁ ਅਹੰ ਰੋਗ ਇਹ ਤਨ ਤੇ ਸਗਲ ਦੂਰਿ ਕੀਨ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 716)

-ਕਾਮੁ ਕ੍ਰੋਧੁ ਕਾਇਆ ਕਉ ਗਾਲੈ॥ ਜਿਉ ਕੰਚਨ ਸੋਹਾਗਾ ਢਾਲੈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 932)

-ਨਾ ਕਰਿ ਚਿੰਤ ਚਿੰਤਾ ਹੈ ਕਰਤੇ॥ ਹਰਿ ਦੇਵੈ ਜਲਿ ਥਲਿ ਜੰਤਾ ਸਭਤੈ॥(ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1070)

-ਹਉਮੈ ਰੋਗੀ ਜਗਤੁ ਉਪਾਇਆ ਬਿਨੁ ਸਬਦੈ ਰੋਗੁ ਨ ਜਾਈ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 1130)

ਇਹ ਵਿਸ਼ੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਗੁਣਾਤਮਿਕ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਸਮਾਜ ਵਿਚ ਚੰਗੀ ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਸਿਹਤ-ਮੁਖੀ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਦਾ ਵੀ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਇੱਕ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਹਿੱਤ ਪ੍ਰੇਰਨਾਤਮਕ ਸੰਸਥਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਰਾਹੀਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਗਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਸਿਧਾਂਤਕ ਮਤ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਅਭਿਆਸੀ ਅਨੁਭਵ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਜਗਾ, ਇੱਕੋ ਧਰਾਤਲ, ਇੱਕ ਤਰੀਕੇ, ਇੱਕੋ ਜਿਹਾ, ਇੱਕੋ ਜਿੰਨਾ ਤਜ਼ਰਬਾ ਹਾਸਿਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫ਼ਰਕ ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਰੁਚੀ ਦਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿੰਨ ਮੁੱਢਲੇ ਅਸੂਲ ਹਨ- ਨਾਮ ਜਪੋ, ਕਿਰਤ ਕਰੋ ਤੇ ਵੰਡ ਛਕੋ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੇ ਫੁਰਮਾਨ- ਖਾਵਹਿ ਖਰਚਹਿ ਰਲਿ ਮਿਲਿ ਭਾਈ॥ ਤੋਟਿ ਨ ਆਵੈ ਵਧਦੋ ਜਾਈ॥ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇਮਾਂ ਉੱਪਰ ਪਹਿਰਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਕੇਵਲ ਰੋਗ, ਅਰੋਗ, ਚਿੰਤਾ, ਹਊਮੈਂ, ਖੁਸ਼ੀ, ਗਮੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਇਸ ਦੇ ਠੋਸ ਸਥੂਲ ਤਰੀਕੇ, ਤਰੀਕੇ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਤਰਕੀਬ ਆਦਿ ਸਭ ਦੱਸੇ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਜੀਵਨ ਦੇ ਹਰ ਕਾਲ (ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ, ਬੁਢਾਪਾ) ਹਰ ਸਲੀਕੇ (ਨਰ ਅਤੇ ਨਾਰੀ), ਹਰ ਵੰਨਗੀ ਰਾਹੀਂ ਚੇਤਨਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲੋੜ ਤਾਂ ਇਸ ਹੀਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਣ ਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸੰਤ ਦੀ ਅਤੇ ਦੋਖੀ ਦੀ, ਸਾਧੂ ਦੀ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਅਤੇ ਚੇਲੇ ਦੀ ਆਦਿ ਗੱਲ ਚਰਿੱਤਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਰੀਰ ਦੀਆਂ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦੀਆਂ, ਘਾਲਣਾਵਾਂ ਦੀਆਂ, ਆਸਥਾਵਾਂ ਦੀਆਂ, ਉੱਦਮਾਂ ਦੀਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ, ਬਨਸਪਤੀ ਦੀਆਂ, ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਤਾਲ-ਮੇਲ, ਸੰਬੰਧਾਂ, ਲੋੜਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਦਾ ਸੁਝਾਅ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਗੱਲ ਉਪਾਅ ਦੀ ਜਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਦੀ ਕਰਨੀ ਹੈ ਤਾਂ ਗੁਰੂ, ਅਧਿਆਪਕ, ਵੈਦ, ਡਾਕਟਰ ਤੇ ਡਾਕਟਰੀ ਸਮੂਹ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਵੱਸ ਸਰੀਰ ’ਤੇ ਰੋਗ ਆ ਹੀ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਇਲਾਜ, ਹੱਲ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲੋੜ ਰਹੇਗੀ ਹੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਬਾਬਤ ਗੁਰਬਾਣੀ ਅੰਦਰ ਕਈ ਫੁਰਮਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਕੁ ਇੱਥੇ ਵਿਚਾਰਦੇ ਹਨ:

-ਬਿਨੁ ਗੁਰ ਮੈਲੁ ਨ ਉਤਰੈ ਬਿਨੁ ਹਰਿ ਕਿਉ ਘਰ ਵਾਸੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 18)

-ਹਉਮੈ ਕਰਤਾ ਜਗੁ ਮੁਆ ਗੁਰ ਬਿਨੁ ਘੋਰ ਅੰਧਾਰੁ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 334)

-ਬਿਨ ਗੁਰ ਰੋਗੁ ਨ ਤੁਟਈ ਹਉਮੈ ਪੀੜ ਨ ਜਾਇ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 36)

-ਸਰਬ ਰੋਗ ਕਾ ਅਉਖਦੁ ਨਾਮੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 274)

-ਜਿਸੁ ਗੁਰ ਪ੍ਰਸਾਦਿ ਤੂਟੈ ਹਉ ਰੋਗ ॥ ਨਾਨਕ ਸੋ ਜਨੁ ਸਦਾ ਅਰੋਗੁ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ, 282)

ਗੁਰਬਾਣੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਿਰਮਾਣਤਾ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਕਾਇਨਾਤ ਕਾਦਰ ਦੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਇੱਕੋ ਕਰਤੇ ਦੀ ਕਿਰਤ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਗੁਰੂ ਦਾ ਦਰਜਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਗੁਰੂ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ ਜਾਂ ਥਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਕੋਈ ਉੱਚਾ ਨਹੀਂ, ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ, ਅਮੀਰ ਨਹੀਂ, ਗਰੀਬ ਨਹੀਂ, ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ, ਬੁਰਾ ਨਹੀਂ। ਸਭ ਹੀ ਸੰਗਤ ਰੂਪ ਹਨ। ਉਪਦੇਸ਼ ੴ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਲਈ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿਹਤਯਾਬੀ ਦੇ ਸਿਹਤ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਜੋਂ ਅਤੇ ਭਾਈ ਘਨੱਈਆ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਚਾਰੀ ਸੇਵਾ ਸੰਸਥਾ ਦਾ ਸੋਮਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।