ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਤੇ ਸੁਤੰਤਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ ਝੰਡੇ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦਬ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਝੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸਰਕਾਰੀ ਝੰਡਿਆਂ ਦੇ ਝੂਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ-ਸੀਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਝੂਲਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਝੰਡੇ ਆਪਣੀ ਸੀਮਾ ਵਿਚ ਝੁਲਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਮ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਾਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨੇਤਾ ਦੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣੇ, ਕੁਦਰਤੀ ਕਰੋਪੀ ਜਾਂ ਵੱਡੀ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ’ਤੇ ਵੀ ਝੰਡੇ ਝੁਕਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦਾ ਕੇਸਰੀ ਪਰਚਮ ਹਰਖ ਸੋਗ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਭਾਵੇਂ ਕਿਤਨੀ ਵੀ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰ ਜਾਏ, ਚਾਹੇ ਘੱਲੂਘਾਰੇ ਵਾਪਰਨ, ਕੌਮੀ ਸ਼ਾਨ-ਮਾਨ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਪਾਤਸ਼ਾਹੀ ਝੰਡੇ ਝੁਕਾਏ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੇ। ਪੰਥਕ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ ਦੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਲੇਖ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ (ਝੰਡੇ) ਦੇ ਸੰਕਲਪ, ਸਿਧਾਂਤ, ਸਰੂਪ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਬਾਰੇ ਸਮਝਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਵਿਚ ਝੰਡੇ ਤੋਂ ਅਰਥ ਭਾਵ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਹੈ।

‘ਨਿਸ਼ਾਨ’ ਸ਼ਬਦ ਫ਼ਾਰਸੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਝੰਡਾ, ਧਵਜ, ਧੁਜਾ। ‘ਸਾਹਿਬ’ ਸ਼ਬਦ ਸਤਿਕਾਰ-ਵਾਚਕ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ’ਤੇ ਝੂਲਦੇ ਕੇਸਰੀ ਪਰਚਮ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ। ਗੁਰੂ ਸਰਬ- ਸਮਰੱਥ ਸਭ ਦਾ ਸਾਂਝਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵੀ ਸਭ ਦੇ ਸਾਂਝੇ ਹਨ ਸਰਬੱਤ ਦੇ ਭਲੇ ਵਾਸਤੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਵਿਚ ਸਮੇਂ ਸੀਮਾ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਲਾਉਣ ਦੀ ਸਾਡੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਝੂਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਤੇ ਸ਼ਾਨ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਰਹਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਇਕ ਗੁਰਦੁਆਰੇ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਕਿਸੇ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਲੱਗਾ ਹੋਵੇ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਸ਼ਾਕੇ ਦਾ ਰੰਗ ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਸੁਰਮਈ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਸਰਬਲੋਹ ਦਾ ਭਾਲਾ ਜਾਂ ਖੰਡਾ ਹੋਵੇ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨਦੇਹੀ ਵਜੋਂ ਹਰ ਸਮੇਂ ਹਰ ਪਲ ਝੂਲਦਾ ਕੇਸਰੀ ਪਰਚਮ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਮੀਟਰ ਕੱਪੜਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਹਰ ਸਮੇਂ-ਪੁਕਾਰ-ਪੁਕਾਰ ਕਿ ਇਹੀ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਆਇ ਮਿਲੁ ਗੁਰਸਿਖ ਆਇ ਮਿਲੁ ਤੂ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਕੇ ਪਿਆਰੇ॥ ਜਾਤ-ਪਾਤ, ਧਰਮ, ਨਸਲ, ਖਿੱਤੇ ਭਾਸ਼ਾ, ਪਹਿਰਾਵੇ, ਖਾਣ-ਪੀਣ ਦੀਆਂ ਪਬੰਦੀਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ, ਕੇਸਰੀ ਪਰਚਮ ਬੁਲੰਦ ਅਵਾਜ਼ ਵਿਚ ਇਹ ਪੁਕਾਰ ਨਿਰੰਤਰ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਓ! ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਭੁੱਖੇ-ਪਿਆਸੇ ਹੋ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੀ ਭੁੱਖ-ਪਿਆਸ ਦੂਰ ਹੋਵੇਗੀ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਾਸਤੇ ਦਵਾ-ਦਾਰੂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਥੱਕ ਚੁੱਕੇ ਰਾਹੀ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਅਰਾਮ ਫਰਮਾ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਮਜ਼ਲੂਮ, ਲਤਾੜੇ, ਨਿਮਾਣੇ ਹੋ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਰੂਹਾਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਲੋਹਮਈ ਦੁਰਗ (ਕਿਲ੍ਹਾ) ਮਿਲੇਗਾ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਅਧਿਆਤਮਕ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਆਤਮਕ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਭਾਵ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਜਿਸ ਜਗ੍ਹਾ ਵੀ ਝੁਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਕ ਅਜਿਹੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਸੰਪੰਨ ਖੁਦਮੁਖਤਾਰ ਸੰਸਥਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਜਗਿਆਸੂ ਦੀ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਹੋਵੇਗੀ ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਅਧਿਆਤਮਿਕ। ਇਸ ਨੂੰ ਉੱਚੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਝੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਇਸ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ, ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਹੇ। ਉੱਚੀ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਇਸ ਕਰਕੇ ਵੀ ਝੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਲੋੜਵੰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਤੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕੇ।
ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਨੀਸਾਣ, ਝੰਡਾ, ਧਵੱਜ, ਧੁਜਾ, ਕੇਤ ਆਦਿ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ‘ਅਕਾਲੀ ਧੁਜਾ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਲੱਗਾ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ (ਝੰਡੇ) ਦਾ ਬਾਂਸ, ਬੱਲੀ, ਲੋਹੇ, ਤਾਂਬੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੱਤਰਿਆਂ ਵਾਲਾ ਪਾਈਪ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਹਨੇਰੀਆਂ- ਹਾਲਤਾਂ ਦਾ ਝੱਖੜਾਂ ਦਾ ਡਟ ਕੇ ਮੁਕਾਬਲਾ ਕਰ ਸਕੇ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਥੜੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਕੌਮੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੂਲਣ ਬਾਰੇ ਇਸ ਦਾ ਅਰੰਭਕ ਨਾਂ ਅਕਾਲ ਧੁਜਾ ਜਾਂ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸੀ। ਜਿਸ ਬੁੰਗੇ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇਹ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਉਸ ਜਗ੍ਹਾ ਦਾ ਨਾਂ ‘ਝੰਡਾ ਬੁੰਗਾ’ ਡਿਉੜੀ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਜਾਂ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਝੰਡੇ ਦੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕਤਾ, ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਅਰਦਾਸ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਹਰ ਗੁਰਸਿੱਖ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ:

“ਚੌਂਕੀਆਂ ਝੰਡੇ ਬੁੰਗੇ ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਅਟੱਲ”

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪੁਸ਼ਾਕੇ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਸਮੇਂ ਪੁਸ਼ਾਕੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਦੀ ਉਡੀਕ ਬਾਰੇ ਜੋ ਉਤਸੁਕਤਾ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪੇ੍ਰਮੀਆਂ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਦਾ ਪਤਾ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਜਾਂ ਉਚਾਈ ਕਿਤਨੀ ਹੋਵੇ? ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੂਰੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ

ਤਾਂ ਜੋ ਜਗਿਆਸੂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੀਕ ਪਹੁੰਚਣ ਦੀ ਸੇਧ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਲੱਗਭਗ 101 ਅਤੇ 100 ਫੁੱਟ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਬਸੰਤੀ ਜਾਂ ਸੁਰਮਈ ਰੰਗ ਪਿੱਛੇ ਵੀ ਇਹੋ ਕਾਰਨ ਹੋਵੇ ਕਿ ਇਹ ਦੂਰ ਤੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿਰੇ ’ਤੇ ਖੰਡੇ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਖੰਡਾ ਇਕ ਸ਼ਸਤਰ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਖੰਡੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਿਰੇ ’ਤੇ ਹੋਣਾ ਇਸ ਦੇ ਰੂਹਾਨੀ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦਾ ਸੂਚਕ ਹੈ। ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਰਾਜ ਜੋਗ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਵਜੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਚੁਫੇਰੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਚੱਕਰ ਤੇ ਦਰਮਿਆਨ ਅਕਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਖੰਡਾ ਲਗਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਖੰਡਾ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਨ ਲਈ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਹੈ:

ਖੰਡਾ ਪ੍ਰਿਥਮੈ ਸਾਜ ਕੈ ਜਿਨ ਸਭ ਸੰਸਾਰ ਉਪਾਇਆ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੇ ਦੋ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੂਲਦੇ ਦੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ, (ਝੰਡੇ, ਧੁਜਾ, ਪਰਚਮ) ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਦੇਖੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੀਰੀ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪੀਰੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਦਾ ਸੀ। ਭੱਟ ਕਲਸਹਾਰ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਸਾਹਿਬ ਵਿਖੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਮਰਦਾਸ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿਚ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪਰਚਮ ਝੁਲਦਾ ਸੀ:

ਜਿਸੁ ਧੀਰਜੁ ਧੁਰਿ ਧਵਲੁ ਧੁਜਾ ਸੇਤਿ ਬੈਕੁੰਠ ਬੀਣਾ॥ (ਪੰਨਾ 1393)

ਇਹ ਧੁਜਾ (ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ)ਜੋ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਰਾਜ ਚਲਾਇਆ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਸੀ:

ਨਾਨਕਿ ਰਾਜੁ ਚਲਾਇਆ ਸਚੁ ਕੋਟੁ ਸਤਾਣੀ ਨੀਵ ਦੈ॥ (ਪੰਨਾ 966)

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਰਾਮਦਾਸ ਜੀ ਤੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ ਬਾਣੀ ਦੇ ਬੋਹਿਥ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ’ਚ ਵੀ ਧਰਮ ਧੁਜਾ ਝੁਲਦਾ ਰਿਹਾ:

ਕੁਲਿ ਸੋਢੀ ਗੁਰ ਰਾਮਦਾਸ ਤਨੁ ਧਰਮ ਧੁਜਾ ਅਰਜੁਨੁ ਹਰਿ ਭਗਤਾ॥ (ਪੰਨਾ 1407)

ਭੱਟ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਪਾਵਨ ਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦਾ ਝੰਡਾ ਪਾਪ ਨਾਸ਼ਕ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੰਗ ਇਸ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਤੇ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ:

ਫੁਨਿ ਧ੍ਰੰਮ ਧੁਜਾ ਫਹਰੰਤਿ ਸਦਾ ਅਘ ਪੁੰਜ ਤਰੰਗ ਨਿਵਾਰਨ ਕਉ॥ (ਪੰਨਾ1404)

ਭਾਈ ਨੰਦ ਲਾਲ ਜੀ ‘ਜੋਤਿ ਬਿਗਾਸ’ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ:

ਹਮਾ ਖ਼ਾਸਗਾਂ ਰਾ ਬਪਾਇਸ਼ ਫ਼ਗੰਦ। ਮੁਜ਼ੱਫ਼ਰ ਲਵਾ ਆਮਦਾ ਦੇਵ ਬੰਦ॥

ਭਾਵ, ਕਿ ਸਾਰੇ ਪੀਰ, ਪੈਗ਼ੰਬਰ, ਨਬੀ ਅਤੇ ਅਉਲੀਏ ਆਦਿ ਉਨ੍ਹਾਂ (ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ) ਦੇ ਚਰਨੀਂ ਪਏ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਵਿਜਈ ਝੰਡਾ ਹੀ ਜਗਤ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਧਰਮ ਧੁਜਾ ਬਾਰੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦਾ ਮਹਾਂਵਾਕ ਹੈ:

ਜਹ ਤਹ ਧਰਮ ਧੁਜਾ ਫਹਰਾਈ ॥ ਚੋਰ ਜਾਰ ਨਹ ਦੇਤ ਦਿਖਾਈ ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ)

ਭਾਵ, ਜਿੱਥੇ ਧਰਮ ਦਾ ਝੰਡਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੂਲਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਚੋਰ ਕਿਤੇ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦੇ, ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਧਰਮੀ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਹੀ ਵਾਸਾ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਸੱਚ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਜਮ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਹੋਣਗੇ।

ਨਿਸ਼ਾਨ, ਝੰਡੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੌਮਾਂ, ਰਾਜਸੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਚਾਣ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਧਰਮ ਦੀ ਅਲੱਗ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੋਂ ਕੌਮੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ, ਰਾਜਾਂ, ਕੌਮਾਂ, ਧਰਮਾਂ, ਰਿਆਸਤਾਂ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਝੰਡਿਆਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਜੀ ਦੇ ਝੰਡੇ ਉੱਤੇ ਗਰੁੜ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੇ ਝੰਡੇ ਉੱਤੇ ਤਿਰਸ਼ੂਲ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ ਜੋ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿਹਨਕ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ’ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਦਾ ਝੰਡਾ ਯੂਨੀਅਨ ਜੈਕ ਝੂਲਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਹੋਣ ’ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਭਾਗ ’ਚ ਤਿਰੰਗਾ ਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ’ਤੇ ਚੰਨ- ਤਾਰੇ ਵਾਲਾ ਝੰਡਾ ਝੂੂਲਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਵਿਚ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੂਲਦਾ ਫੁਰਮਾਉਂਦੇ ਹਨ:

ਸ੍ਰੀ ਅਸਿ ਕੇਤ ਜਗਤ ਕੇ ਈਸਾ॥ (ਸ੍ਰੀ ਦਸਮ ਗ੍ਰੰਥ)

ਭਾਵ, ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦੇ ਝੰਡੇ ਉੱਪਰ ਕਿਰਪਾਨ ਤਲਵਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਅੱਗੇ ਸੈਨਿਕ ਦਲਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਸਮਾਗਮਾਂ, ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਿਖਲਾਈ ਕੈਂਪਾਂ ਸਮੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਨੌਜੁਆਨੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਤੋਂ ਜਾਣੂ ਹੋ ਸਕੇ।

ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸੁਤੰਤਰ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੂੰ ਧਰਮ ਧੁਜਾ ਅਰਜਨ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਅਰਜਨ ਦੇਵ ਜੀ) ਪ੍ਰਵਾਨ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਯਾਸਾ ਕਨੂੰਨ ਤਹਿਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜਦ ਗੁਰਤਾਗੱਦੀ ’ਤੇ ਬਿਰਾਜਮਾਨ ਹੋਏ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ ਦੀਆਂ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀਆਂ, ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰ, ਸਰੀਰ ਨਾਲੋਂ ਇਸ ਰੂਹਾਨੀ ਸੰਸਥਾ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਸਤਿਕਾਰ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ।

ਗਿਆਨੀ ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ, ਸਾਬਕਾ ਜਥੇਦਾਰ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਅਨੁਸਾਰ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਇਮਾਰਤ ਤਿਆਰ ਹੋਈ ਤਾਂ ਤਦ ਤੋਂ ਇਸ ’ਤੇ ਬਾਂਸ ਦਾ ਝੰਡਾ ਖੜਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਝੂਲਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਬਾਰੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਹਵਾਲੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਂਸ ਦੇ ਸਨ ਤੇ ਫਿਰ ਸੰਮਤ 1840 (1783 ਈ.) ਮਹੰਤ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦਾਸ ਤੇ ਮਹੰਤ ਸੰਤੋਖ ਦਾਸ ਨੇ ਦੇਹਰਾਦੂਨ ਤੋਂ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਲੰਬੀ ਪੌਰੀ (ਵਲ੍ਹਾ), ਝੰਡੇ ਵਾਸਤੇ ਬੜੇ ਤਰੱਦਦ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਇਆ।

ਸੰਮਤ 1877 (1820 ਈ.) ਸ. ਦੇਸਾ ਸਿੰਘ ਮਜੀਠੀਏ ਨੇ ਲੋਹੇ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾ ਕੇ ਤਾਂਬੇ ’ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵਰਕ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤੇ। ਸੰਮਤ 1897 (1840 ਈ.) ਵਿਚ ਆਏ ਤੂਫਾਨ ਕਾਰਨ ਇਸ ਝੰਡੇ-ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਮਹਾਰਾਜਾ ਸ਼ੇਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਵਾਈ ਤੇ ਦੂਸਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਚੜ੍ਹਾ ਦਿੱਤਾ। 1962 ਈ. ਵਿਚ ਦੋਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਖਸਤਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਨਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਏ।

ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਸਮੇਂ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਸੀ ਤੇ ਆਰਥਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਬਾਅ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਘੋੜੇ ਦੀ ਸਵਾਰੀ, ਮੰਦਰਾਂ ’ਚ ਟੱਲ ਖੜਕਾਉਣ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੰਡਾ ਝੁਲਾਉਣ, ਦਸਤਾਰ ਸਜਾਉਣ ਤੇ ਦਾੜੀ-ਕੇਸ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਖ਼ਤ ਪਾਬੰਦੀ ਸੀ। ਭਾਰਤ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਹਿੰਦੂ ਅਬਾਦੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਫੈਸ਼ਨ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ। ਮੁਗ਼ਲ ਹਕੂਮਤ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਮਰਪਣ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਦੂਸਰੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਮੰਨਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਹੋਵੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਨਾ ਸਮੇਂ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਚੈਲੰਜ ਸੀ ਜਾਂ ਕਹੋ ਕਿ ਸਰਾਸਰ ਬਗਾਵਤ, ਰਾਜ ਵਿਚ ਰਾਜ ਦੀ ਸਥਾਪਤੀ ਸੀ। ਕੇਸਰੀ ਪਰਚਮ ਧਰਮ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੋਈ ਬਖਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਖੰਡਾ, ਬਸੰਤੀ ਸੁਰਮਈ ਰੰਗ, ਫਰਹੇ ’ਤੇ ਦੋ ਕਿਰਪਾਨਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਖੰਡਾਂ ਤੇ ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਵਿਚਕਾਰ ਝੂਲਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੂਰੋਂ ਦੇਖ ਕੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਆਸਥਾ ਦੇ ਨਾਲ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਇਸ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਮਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਕੌਮ ਦਾ ਇਹ ਝੰਡਾ ਹੈ ਉਹ ਸ਼ਸਤਰਧਾਰੀ ਅਕਾਲ ਦੀ ਪੁਜਾਰੀ ਹੈ।

ਸਰਬ ਲੋਹ ਦਾ ਖੰਡਾ ਜਾਂ ਭਾਲਾ ਅਕਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਅਕਾਲੀ ਧੁਜਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭੰਗਾਣੀ ਦੇ ਯੁੱਧ ਉਪਰੰਤ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਇਆ। ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਨੂੰ ਥਾਪੜਾ ਦੇ ਕੇ ਜ਼ਬਰ-ਜ਼ੁਲਮ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪੁੱਟਣ ਦਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੰਜ ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ, ਪੰਜ ਤੀਰ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤਾ। ਫ਼ਤਿਹ ਦੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬਹਾਦਰ ਨੇ ਸਰਹਿੰਦ ਨੂੰ ਫ਼ਤਿਹ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਫ਼ਤਿਹਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਫ਼ਤਿਹ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਇਆ। ਬਾਬਾ ਬੰਦਾ ਸਿੰਘ ਬਹਾਦਰ ਅਤੇ ਸਾਥੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਇਸ ਕੌਮੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਝੁਲਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਗੁਰਦਾਸ ਨੰਗਲ ਦੀ ਗੜ੍ਹੀ ’ਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤੇ ਖਾਧੇ ਤੇ ਕਈਆਂ ਨੇ ਪੱਟਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਚੀਰ ਕੇ ਖਾਧਾ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸੇ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਦਾ ਦਿਲ ਜਿੱਤਣ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਕਿ ਮੇਰੀ ਕੌਮ ਦਾ ਕੌਮੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਝੁਲਦਾ ਰਹਿ ਸਕੇ। ਸਿੱਖ ਬਾਦਸ਼ਾਹੀ ਕਾਇਮ ਕਰ ਕੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੁੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਸਿੱਕਾ ਚਲਾਇਆ। ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਣਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸਿੱਖ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੰਗਠਿਤ ਕਰ ਕੇ ਲਾਹੌਰ ਦੇ ਸ਼ਾਹੀ ਕਿਲ੍ਹੇ ’ਤੇ 50 ਸਾਲ ਕੇਸਰੀ ਪਰਚਮ ਝੁਲਾਇਆ।

ਸ. ਹਰੀ ਸਿੰਘ ਨਲਵਾ ਦੁਆਰਾ ਜਮਰੌਦ ਦੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸਮੇਂ ਝੰਡੇ ਦੀ ਗੈਰਤ ਬਾਰੇ ਕਹੇ ਸ਼ਬਦ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਝੂੂਲਦੇ ਝੰਡੇ ਹੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਅਣਖੀ ਕੌਮਾਂ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲ੍ਹਾ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ:

ਰਹੇ ਸਿੱਖੀ ਝੰਡਾ ਝੂਲਦਾ ਉੱਚਾ ਅਸਮਾਨੀ।…
ਇਹ ਝੰਡਾ ਗੈਰਾਂ ਸਾਮ੍ਹਣੇ ਨਹੀਂ ਕਦੇ ਝੁਕਾਉਣਾ।

ਇਤਿਹਾਸ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਵੀ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਖਾਲਸਾ-ਪੰਥ ਨੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹੀ ਇਸ ਝੰਡੇ (ਕੇਸਰੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ) ਹੇਠਾਂ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਪੰਥਕ ਏਕਤਾ ਦਾ ਸਬੂਤ ਦਿੰਦਿਆਂ ਕੌਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਟੀਚੇ ਸਰ ਕੀਤੇ ਹਨ। ਵਿਧਾਤਾ ਸਿੰਘ ਤੀਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ’ਚ ਇਸ ਝੰਡੇ ਹੇਠ ਹੀ ਖ਼ਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਵਿਕਾਸ ਹੋਇਆ ਹੈ:

ਇਸ ਝੰਡੇ ਹੇਠਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਫਲਿਆ ਤੇ ਫੁਲਿਆ।
ਇਸ ਝੰਡੇ ਹੇਠਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਤੇਗਾਂ ਤੇ ਤੁਲਿਆ।
ਇਸ ਝੰਡੇ ਹੇਠਾਂ ਖ਼ਾਲਸਾ ਰਾਹ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲਿਆ।
ਇਸ ਝੰਡੇ ਹੇਠਾਂ ਪੰਥ ਦਾ ਰਲ ਕੇ ਲਹੂ ਡੁੱਲਿਆ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਜਦ ਕਿਸੇ ਸਿੱਖ ਨੂੰ ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਥਾਪਦੇ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਵੀ ਕਰਦੇ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਫੇਰੂ ਮਸੰਦ ਨੂੰ ਸੱਚੀ ਪ੍ਰੇਮ ਭਾਵਨਾ ਦੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸਤਾਰ, ਨਗਾਰਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਬਖ਼ਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਨਿਵਾਜਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਧਰਮ ਧੁਜਾ ਕਹਿ ਇਕ ਅਕਾਲੀ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ। ਜਿਸ ਤੋਂ ਭਾਵ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖ ਕੇਵਲ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ ਹੈ। ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਵਿਚ ਰਵਾਇਤ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ‘ਸ਼ਬਦ ਗੁਰੂ’ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਿਰ ਝੁਕਾਅ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਾਂ-ਯੁੱਧਾਂ ਸਮੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਬਣ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘ- ਗੁਰੂ ਕੇ ਲਾਡਲੇ ਸਿੰਘ ਆਪਣੀਆਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਖੰਡੇ ’ਤੇ ਫਰਹੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ, ਸੁਤੰਤਰ ਸੋਚ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਮਿਸਲਾਂ ਸਮੇਂ ਇਕ ਮਿਸਲ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲੀ (ਨਿਸ਼ਾਨਚੀ ਵਾਲੀ) ਮਿਸਲ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਝੰਡਾ-ਬਰਦਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਹਰ ਸਮੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਮੋਢੇ ਚੁੱਕ ਕੇ ਚੱਲਦੇ ਸਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਵੀ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ ਚੱਲ ਸਕਦਾ। ਚੌਂਕੀਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਵਾਲਾ ਸਿੰਘ ਹੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦੇਣਾ, ਸਿਰ ਝੁਕਾਣਾ ਦਿਖਾਵਾ ਨਹੀਂ, ਇਸ ਪਿੱਛੇ ਅਮੀਰ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਲਾਸਾਨੀ ਸਿਧਾਂਤ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਾਡੀ ਬਲਵਾਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਅਜ਼ਾਦ ਸਿੱਖ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕੌਮੀ ਪਹਿਚਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਲਾਮੀ ਦੇਣਾ, ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣਾ, ਪੰਥਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਿਰ ਝੁਕਾਉਣਾ ਹੈ। ਕੌਮੀ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਬਾਰੇ ਜੰਗ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਝੰਡਾ-ਬਰਦਾਰ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਡਾ. ਜਸਵੰਤ ਸਿੰਘ ਨੇਕੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਦੂਸਰੀ ਲੜਾਈ ਸਮੇਂ ਭਾਈ ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਝੰਡਾ- ਬਰਦਾਰ ਸਨ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਲੰਘ ਗਏ ਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿਚ ਆ ਗਏ। ਮੁਗ਼ਲ ਫ਼ੌਜਦਾਰਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, “ਇਹ ਝੰਡਾ ਸੁੱਟ ਦੇ” ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ, “ਇਹ ਝੰਡਾ ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹੈ, ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਕਦਾਚਿਤ ਨਹੀਂ ਸੁੱਟ ਸਕਦਾ।” ਅੱਗੋਂ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਕੜਕ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, “ਤੇਰੇ ਹੱਥ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ।” ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਅੱਗੋਂ ਜਵਾਬ ਸੀ ਕਿ “ਹੱਥ ਕੱਟੇ ਗਏ ਤਾਂ ਮੈਂ ਇਹ ਝੰਡਾ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਫੜ ਲਵਾਂਗਾ।”, ਫੌਜਦਾਰ ਨੇ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਤੇਰੇ ਪੈਰ ਵੀ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ,“ਅੱਗੋਂ ਭਾਈ ਜੀ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੀ, “ਫਿਰ ਮੈਂ ਇਸ ਝੰਡੇ ਨੂੰ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਪਕੜ ਲਵਾਂਗਾ।”, “ਇਹ ਮੇਰੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਡਿੱਗਣ ਨਹੀਂ ਦਿਆਂਗਾ।”, ਫੌਜਦਾਰ ਨੇ ਦੁਬਾਰਾ ਉਸ ਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ, “ਤੇਰਾ ਸਿਰ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇਗਾ।” ਪਰ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਡੋਲੇ ਨਹੀਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰਾ ਫਰਜ਼ ਤਾਂ ਉਦੋਂ ਤਕ ਹੈ ਜਦੋਂ ਤਕ ਸੁਆਸ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਸਿਰ ਉਡਾ ਦਿਓਗੇ ਤਾਂ ਜਿਸ ਦਾ ਝੰਡਾ ਹੈ, ਆਪੇ ਸੰਭਾਲ ਲਵੇਗਾ।” ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਨੇ ਜੰਗੀ ਰਵਾਇਤ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਦਿਆਂ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਭਾਈ ਆਲਮ ਸਿੰਘ ਦਾ ਸੀਸ ਉਡਾ ਦਿੱਤਾ, ਝੰਡਾ ਡਿੱਗਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਾਬਾ ਅਜੀਤ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਸੰਭਾਲ ਲਿਆ ਤੇ ਫ਼ੌਜਦਾਰ ਦਾ ਸਿਰ ਕਲਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤ, ਇਤਿਹਾਸ ਪਰੰਪਰਾ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਆਤਮਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਜੁੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ।
ਸਰਕਾਰੀ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਸਰਕਾਰੀ ਦਫ਼ਤਰਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਫ਼ਾਰਤਖਾਨਿਆਂ ਤੇ, ਸਰਕਾਰੀ ਗੱਡੀਆਂ ’ਤੇ ਲੱਗੇ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਝੰਡੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਝੰਡਾ ਚੜ੍ਹਾਉਣ ਤੇ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਬਕਾਇਦਾ ਮਰਯਾਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਟਾਰੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਝੰਡਾ ਉਤਾਰਨ ਦੀ ਰਸਮ ਦੇਖਣ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦਰਸ਼ਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੌਮੀ ਗਿਰਾਵਟ ਕਾਰਨ ਝੰਡਿਆਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਤੇ ਰੰਗ ਵੀ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਝੰਡੇ ਦਾ ਲਾਉਣਾ, ਅੱਧਾ ਝੁਲਾਉਣਾ, ਨੀਵਾਂ ਕਰਨਾ, ਝੰਡਾ ਖੋਲ੍ਹਣਾ, ਜਾਤੀ ਦੇਸ਼ ਖਿੱਤੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿੱਧਤਾ ਕਰਦਿਆਂ ਦੁੱਖ, ਸ਼ੋਕ, ਹਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ ਜੋ ਸੰਸਾਰਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਕੌਮੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਵਾਂਗ ਹਰਖ-ਸੋਗ ਤੋਂ ਨਿਆਰਾ ਹੈ, ਇਹ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹੈ ਤੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਲਾਤਾਂ ਵਿਚ ਉੱਚਾ ਝੂਲਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਝੂਲਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੇਗ-ਤੇਗ਼, ਮੀਰੀ-ਪੀਰੀ, ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਸਿੱਖ ਕੌਮ ਦੀ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ, ਜੋ ਅੱਜ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਲੇਵਾ ਸਿੱਖ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੌਕਤ ਨਾਲ ਝੂਲ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰ੍ਰ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ 20 ਅਗਸਤ, 2009 ਈ. ਤੋਂ ਆਦੇਸ਼ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਕਿ ਪਾਵਨ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਿਰਫ ਉੱਥੇ ਹੀ ਝੁਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਵੇ, ਪਰੰਤੂ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਵਿਖੇ ਨਿਰੰਤਰ ਸ਼ਿਕਾਇਤਾਂ ਪੁੱਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਅਜਿਹੀਆਂ ਨਿਵੇਕਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਾਰਨ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਨਾ ਤਾਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ। ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ ਪਵਿੱਤਰ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬੇਅਦਬੀ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਮੂਹ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਦਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਅਯੋਗ ਕਾਰਵਾਈਆਂ ਫੌਰੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੰਦ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਕੇਵਲ ਤੇ ਕੇਵਲ ਯੋਗ ਅਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਝੁਲਾਏ ਜਾਣ। ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ਼ ਗੁਰਮਤਿ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇਗੀ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਕੌਮੀ ਮਾਣ-ਸ਼ਾਨ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਖ਼ੁਦਗਰਜ਼ੀ ਵਾਸਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਸਿੱਖੀ ਦਾ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੰਡਾ ਝਗੜਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਸਾਨੂੰ ਖੁਦਗਰਜ਼ੀ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਕੌਮੀ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਵਾਰੀ, ਮਹੱਲੇ, ਖ਼ਾਲਸਾ ਦਲ, ਜਥੇ, ਸਿੱਖ ਸੰਗਤ ਦੇ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ, ਨਿਹੰਗ ਸਿੰਘਾਂ ਦੇ ਦਲ ਦੀ ਰਵਾਨਗੀ ਸਮੇਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ:

ਗਾਦੀਆ ਅਟੱਲ ਰਹੇਂ ਚੌਂਕੀਆਂ ਅਚੱਲ ਰਹੇਂ, ਬੁੰਗੇ ਝਲਾ ਝੱਲ ਰਹੇ ਪੂਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਕੇ।

ਲਾਗਤੇ ਦੀਵਾਨ ਰਹੇ ਗਾਵਤੇ ਸੁਜਾਨ ਰਹੇ, ਝੂਲਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹੇਂ ਸਾਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਕੇ।

ਕਵਿਰਾਜ ਸੰਤ ਨਿਹਾਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਉਕਤ ਕਾਵਿ ਰਚਨਾ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ ਸਿੱਖ ਸੋਚ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਗੁਰਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦਿਲ੍ਹੀ ਵੇਦਨਾ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੇ ਪਾਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਦੀਵਾਨ ਲੱਗਦੇ ਰਹਿਣ, ਸੂਝਵਾਨ ਗਵੱਈਏ ਸਤਿਗੁਰੂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ-ਸਲਾਹ ਗਾਇਨ ਕਰਨ, ਤਾਂ ਜੋ ਝੰਡੇ ਬੁੰਗੇ ਜੁਗੋ ਜੁਗ ਅਟੱਲ ਰਹਿਣ। ਤੇਜ਼ਧਾਰ ਸਿੱਖੀ ਅਕਾਲ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀ ਨਿਰਮਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਨਿਰਮਲ ਨੀਰ ਵਾਗੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਵਹਿ ਰਹੀ ਹੈ। ਅਕਾਲੀ ਫ਼ੌਜ ਦਾ ਇਹ ਅਕਾਲੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਸਦਾ-ਸਦ ਝੁਲਦਾ ਰਹੇ, ਪੰਥ ਦੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਦੀ ਖ਼ੁਸ਼ਬੋਈ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਿਖੇਰਦਾ ਰਹੇ। ਇਹੀ ਸਾਡੀ ਕਾਮਨਾ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਹੈ। ਤੁਰਦਿਆਂ-ਫਿਰਦਿਆਂ, ਸਫ਼ਰ ਕਰਦਿਆਂ ਜਦ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਸਿੱਖ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ-ਸ਼ਾਨ ‘ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ’ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਸਾਡਾ ਸਿਰ ਆਪ ਮੁਹਾਰੇ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।