ਲੋਕਾਈ ਵਿਚ ਸੱਚ-ਧਰਮ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਹਿੱਤ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨੇ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਲੰਮੀਆਂ ਯਾਤਰਾਵਾਂ ਕੀਤੀਆ। ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਚਰਨ ਪਾਏ ਉਹ ਥਾਵਾਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਨਕ ਰਵਾਇਤੀ ਸੰਗਤਾਂ ਫਿਰ ਧਰਮਸ਼ਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਉਪਰੰਤ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਨੇ ਭਾਰਤ ਭੂ-ਖੰਡ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਭਰਮਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਭਾਰਤ ਭਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਥਾਨਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਜੀਵਨਧਾਰਾ ਹਨ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਦੇ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਨੇ ਆਲੀਸ਼ਾਨ ਇਮਾਰਤਾਂ ਉਸਾਰੀਆਂ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ-ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰ, ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀਆਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਦੇ ਪਾਤਰ ਬਣੇ।

1947 ਈ. ਵਿਚ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਸਾਰਾ ਜਾਨੀ ਤੇ ਮਾਲੀ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਜਿੰਦ-ਜਾਨ ਤੋਂ ਪਿਆਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰੇ-ਗੁਰਧਾਮ ਪੰਥ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਗਏ। ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀ ਵੰਡ ਹੋਣ ਨਾਲ 178 ਦੇ ਕਰੀਬ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵਾਲੇ ਭੂ-ਖੰਡ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਏ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਰੋੜਾਂ ਰੁਪਈਆਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ-ਜਾਇਦਾਦਾਂ ਲਵਾਰਿਸ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਬਜ਼ੇ ਕਰ ਲਏ। ਇਮਾਰਤਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਨਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਹ ਵੀ ਜ਼ਰਜ਼ਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ।

1971 ਈ. ਦੀ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਜੰਗ ਸਮੇਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਦੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਭਿਆਨਕ ਨਤੀਜੇ ਨਿਕਲੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਤੇ ਸੇਵਾ- ਸੰਭਾਲ ਤੋਂ ਵਾਝਿਆਂ ਕਰਨਾ ਸਭ ਤੋਂ ਦੁਖਦਾਈ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਦੀ ਤਾਂਘ ਸਵੇਰੇ-ਸ਼ਾਮ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਅਰਦਾਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਬਣ ਗਈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਫਿਰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ (35 ਦੇ ਕਰੀਬ) ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਵਿਚ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਅਸੀਂ ਵਿਚਾਰ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

ਢਾਕਾ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ। ਢਾਕੇ ਨੂੰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 1507-08 ਈ. ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ 1666-68 ਈ. ਵਿਚ ਢਾਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤ ਸੁਹਾਵੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ- ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਢਾਕਾ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਹੀ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀ ਜ਼ਮੀਨ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਕੈਂਪਸ ’ਚ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਕੇਵਲ 1.40 ਏਕੜ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਨਾਂ ਚਰਣ ਪਾਦੁਕਾ ਸੀ। ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਮਹਾਰਾਜ ਤੇ ਭਾਈ ਮਰਦਾਨਾ ਜੀ ਦੀ ਢਾਕਾ ਫੇਰੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤ ਸੁਹਾਵੀ ’ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਉਦਾਸੀ ਭਾਈ ਨੱਥਾ ਨੇ ਬੰਗਾਲੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਯਾਦਗਾਰੀ ਅਸਥਾਨ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਸਥਾਨ ਦੇ ਪੱਛਮ ਵਾਲੇ ਪਾਸੇ ਇਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਸਰੋਵਰ ਤੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਇਕ ਬਾਉਲੀ ਵੀ ਸੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਢਾਕਾ ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਪਲੈੱਕਸ ਵਿਚ ਬਾਅਦ ਵਿਚ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ, ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ, ਨਿਵਾਸਾਂ, ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਤੇ ਮਰਯਾਦਾ ਦੇ ਪੱਖੋਂ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਹੈ।

ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਸਰਲ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਹਰਿਗੋਬਿੰਦ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਜਹਾਂਗੀਰਬਾਦ (ਨੇੜੇ ਢਾਕਾ) ਦੇ ਵਸਨੀਕ ਭਾਈ ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਨੂੰ ਬੰਗਾਲ, ਬਿਹਾਰ ਤੇ ਉੜੀਸਾ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਮਸੰਦ ਥਾਪਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਚਰਨ-ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਧਰਤ ਸੁਹਾਵੀ ਦੀ ਭਾਲ ਕਰ ਕੇ ਭਾਈ ਅਲਮਸਤ ਜੀ ਨੇ ਅਖਾੜਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਨਾਮ ਦੀ ਮੰਜੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜੋ ‘ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ’ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰ- ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੀ। ਮੁਗ਼ਲ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਇਹ ਇਲਾਕਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਕਸਿਤ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।

1971 ਈ. ਨੂੰ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਸੁਤੰਤਰ ਰਾਜ ਬਣਨ ਉਪਰੰਤ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ਭੇਜੇ ਗਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਦਾ ਮੈਨੂੰ (ਲੇਖਕ ਨੂੰ) ਹਿੱਸਾ ਬਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਿਲਆ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਾਹਿਬ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਗਈ ਸਬ-ਕਮੇਟੀ, ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਆਰਡਰ ਨੰ: 5959, 15 ਮਾਰਚ, 2016 ਈ. ਨੂੰ ਸ. ਰਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮਹਿਤਾ, ਸ. ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਬੰਗੀ, ਸ. ਨਿਰਵੈਲ ਸਿੰਘ ਜੀ ਜੌਹਲਾਂ (ਤਿੰਨੇ ਅੰਤ੍ਰਿੰਗ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ) ਸ. ਸਤਨਾਮ ਸਿੰਘ ਜੀ ਧਨੋਆ ਅਤੇ ਮੈਂ (ਲੇਖਕ) ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਥਿਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੰਬੰਧੀ ਜਾਇਜ਼ਾ ਲੈਣ ਲਈ ਗਏ ਸੀ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਹੀ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।
1. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਢਾਕਾ।
2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਗਤ ਟੋਲਾ, ਬੰਗਲਾ ਬਜ਼ਾਰ, ਢਾਕਾ। 3.ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਅਸਟੇਟ ਟੈਂਪਲ ਚੌਂਕ ਬਜ਼ਾਰ, ਚਿੱਟਾਗਾਂਗ।
4. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮੈਂਮਨ ਸਿੰਘ।

ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਅਖਾੜੇ ਤੋਂ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਢਾਕਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਸਮੇਂ (1947-1971 ਈ.) ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਜ਼ਬਰਨ ਕਬਜ਼ੇ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਇਸ ਪਾਵਨ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਕਾਬਜ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਯਤਨ ਕੀਤੇ ਪਰ ਗੁਰੂ-ਕਿਰਪਾ ਸਦਕਾ ਸਭ ਬੇਕਾਰ ਗਏ। ਮਹੰਤ ਤ੍ਰੈਵੇਣੀ ਦਾਸ ਦੇਸ਼ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ’ਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੈਰ ਹਾਜ਼ਰੀ ’ਚ ਬਾਬਾ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਉਰਫ ਸੁਰੈਣ ਸਿੰਘ ਨੇ ਸੇਵਾ ਸੰਭਾਲ ਲਈ। ਫਿਰ ਇਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਲਈ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਪਾਸ ਦਰਖਾਸਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਅਗਸਤ 1956 ਈ. ਨੂੰ ਮਾਸਟਰ ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਧਾਨ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਨੇ ਇਕ ਮੁਖਤਿਆਰਨਾਮਾ ਦੋ ਸ਼ਰਧਾਲੂਆਂ ਹੱਥ ਭੇਜਿਆ। ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਤਿਹਾਸਕਾਰ ਡਾ. ਤਿਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਖੂਹ, ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਸਾਲਾਨਾ ਮੇਲਾ 1959 ਈ. ਤੀਕ ਜਾਰੀ ਸੀ, ਪਰ 1960 ਈ. ਵਿਚ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿਚ ਲੈ ਲਿਆ। 1960-61 ਈ. ਵਿਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਢਾਕਾ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਬਾਬਾ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਸ ਹੁਕਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਢਾਕਾ ਦੀ ਅਦਾਲਤ ’ਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਪਰ ਅਦਾਲਤ ਨੇ ਮੁਕੱਦਮਾ ਖਾਰਜ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਬਾਬਾ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਨੇ ਉਪਰਲੀ ਅਦਾਲਤ ’ਚ ਮੁਕੱਦਮਾ ਦਾਇਰ ਕੀਤਾ। 16 ਮਈ, 1966 ਈ. ਨੂੰ ਅਪੀਲ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਈ। 14 ਦਸੰਬਰ, 1971 ਈ. ਨੂੰ ਬਿਰਧ ਬਾਬੇ ਸਵਰਨ ਸਿੰਘ ਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਗੋਲੀ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹੀਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਉਮਰ ਭਰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨ-ਜਾਇਦਾਦ ਲਈ ਲੜਦੇ ਰਹੇ ਸਨ।

ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਣਨ ਉਪਰੰਤ 31 ਦਸੰਬਰ, 1971 ਈ. ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ, ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ। 2 ਜਨਵਰੀ, 1972 ਈ. ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਢਾਕਾ ਵਿਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਏ। ਨਿਸ਼ਾਨ ਸਾਹਿਬ ਝੁਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਸਵੇਰੇ 9 ਵਜੇ ਸੱਯਦ ਨਜ਼ਾਰੁਲ ਇਸਲਾਮ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਖ਼ੁਦ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਭਰੋਸਾ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਗੇ। ਸਰਕਾਰ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਵੇਗੀ। ਪਾਕਿਸਤਾਨ, ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਵੰਡ ਉਪਰੰਤ ਉਦੋਂ ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ 2 ਜਨਵਰੀ, 1972 ਈ. ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਖੋਲਿਆ ਗਿਆ ਜਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨ ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ, ਸੰਪਾਦਕ ‘ਸਿੱਖ ਰੀਵਿਊ’ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਪਹੁੰਚਿਆ।

ਵਫ਼ਦ ਦੀ ਕਾਰਵਾਈ ਨੂੰ ਅਮਲੀ ਰੂਪ ਦੇਣ ਲਈ 13 ਸਤੰਬਰ, 1973 ਈ. ਨੂੰ ਦਿੱਲੀ ਵਿਖੇ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ ਸਿੱਖ ਪ੍ਰਤੀਨਿਧਾਂ ਦੀ ਮੀਟਿੰਗ ਬੁਲਾਈ ਗਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਗੀ ਜਥੇਦਾਰ ਗੁਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਟੌਹੜਾ ਨੇ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿਚ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਬੋਰਡ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਸੋਹਨ ਪਾਲ ਜੋ ਪੱਛਮੀ ਬੰਗਾਲ ਦੇ ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਮੰਤਰੀ ਤੇ ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ (ਕੈਪਟਨ) ਸਿੱਖ ਕਲਚਰਲ ਸੈਂਟਰ ਕਲਕੱਤਾ ਨੂੰ ਜਰਨਲ ਸਕੱਤਰ ਚੁਣਿਆ ਗਿਆ। ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਵੱਲੋਂ 25 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਸਾਲਾਨਾ ਸਹਾਇਤਾ ਭੇਜੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ 30×30 ਫੁੱਟ ਦੀ ਹੈ। ਬਾਹਰ ਬਰਾਂਡਾ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। 1988-1989 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਹਿਫ਼ਾਜ਼ਤ ਵਾਸਤੇ ਬਾਹਰੀ ਬਰਾਂਡਾ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਸ. ਹਰਬੇਅੰਤ ਸਿੰਘ ਆਈ. ਏ. ਐਸ. ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਤੇ ਅਗਵਾਈ ’ਚ ਕੀਤੀ। ਗੁੰਬਦ ’ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੰਗ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਪੱਛਮੀ ਪਾਸੇ ਨੀਲਖੇੜਾ ਸੜਕ ’ਤੇ ਹੈ। ਪਾਰਕ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਸੋਹਣੇ ਫੁੱਲ-ਬੂਟੇ ਹਨ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬੋਰਡ ਬਣਨ ’ਤੇ ਭਾਈ ਕਰਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ- ਸੰਭਾਲੀ। ਹੁਣ ਭਾਈ ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਮੁੱਖ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਸਿੰਘਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਰਹਾਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਤੇ ਲੰਗਰ ਹਾਲ ਤਾਮੀਰ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਕ ਖੋਜ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਢਾਕੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪੁਰਾਤਨ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਬੀੜ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ। ਲੰਗਰ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਬਹੁਤ ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਹੈ। ਕੇਵਲ ਕਾਰੋਬਾਰ-ਵਪਾਰ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਿੱਖ ਉੱਥੇ ਵਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੇਵਾ- ਸੰਭਾਲ ਵਿਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹਨ। ਹਰ ਸਾਲ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਤੇ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਦੇ ਸਾਜਨਾ ਦਿਵਸ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗੁਰਮਤਿ ਸਮਾਗਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਸ਼-ਵਿਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਸੰਗਤ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸ਼ੁੱਕਰਵਾਰ ਛੁੱਟੀ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੀਵਾਨ ਸਜਦਾ ਹੈ। ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੈਨਜਮੈਂਟ ਬੋਰਡ ਦਾ ਦਫ਼ਤਰ ਵੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਢਾਕਾ ਵਿਚ ਹੀ ਹੈ।