1.ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਕਸੁਮੋ (ਕੀਨੀਆ): ਕਸੁਮੋ (ਕੀਨੀਆ) ’ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਪੱਕਾ ਵਾਸਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਸਮੇਂ 1901 ਈ. ਵਿਚ ਯੁਗਾਂਡਾ ਤੋਂ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਕਸੁਮੋ ਪਹੁੰਚੀ। ਜਦ ਸਿੱਖ 1890 ਈ. ਵਿਚ ਆਣ ਕੇ ਵੱਸੇ, ਕੀਨੀਆ ਉਸ ਸਮੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਇਕ ਬਸਤੀ ਸੀ। ਅੰਗਰੇਜ਼ ਜਦ ਯੁਗਾਂਡਾ ਤੋਂ ਕਸੁਮੋ ਤੀਕ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਵਿਛਾਉਣ ਲੱਗੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਕਾਮੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਗਏ। ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 5 ਅਗਸਤ, 1896 ਈ. ਨੂੰ ਮੁਬਾਸਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ ਤੇ ਦਸੰਬਰ 1901 ਈ. ਨੂੰ ਕਸੁਮੋ ਤੀਕ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ।

19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਹਾਕੇ ’ਚ ਸਿੱਖ ਕੀਨੀਆ ਜਾ ਕੇ ਵੱਸੇ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਕੀਨੀਆ ’ਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਰਾਜ ਦੀ ਕੀਨੀਆ ’ਚ ਪਹਿਲੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਵਿਛਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਕਾਰੀਗਰ ਮਜ਼ਦੂਰ ਤੇ ਕਾਮੇ ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਗਏ। ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੇ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਵਿਛਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਚੱਟਾਨਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਿਆ, ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਵਿਛਾਉਣ ਵਿਚ ਸਫਲ ਤਾਂ ਹੋ ਗਏ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀਆਂ ਕੀਮਤੀ ਜਾਨਾਂ ਤੋਂ ਹੱਥ ਧੋ ਬੈਠੇ। ਦੋ ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ ਵਧੇਰੇ ਲੋਕ ਕੰਮ ’ਤੇ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ ਤੇ 28 ਬੰਦਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਇਲਾਕਾ ਜੰਗਲੀ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਵਿਚਾਰੇ ਇਹ ਗੁਰੂ-ਪਿਆਰੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪੜੇ੍ਹ-ਲਿਖੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਲਿਖਣ ਤੇ ਮਨੀਆਰਡਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਇਹ ਦੂਸਰਿਆਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਗੁਰਸਿੱਖ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਨੌਕਰੀ ਪੇਸ਼ੇ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਕਸੁਮੋ ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੇ ਪਿਤਾ ਜੀ ਸ. ਗੁਰਬਚਨ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ ਪੋਸਟ ਮਾਸਟਰ ਸਨ। ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲ਼ 1956 ਈ. ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦੇ ਰਹੇ।

ਸ਼ਾਇਦ ਪਹਿਲਾ ਸਿੱਖ ਕਾਲਾ ਸਿੰਘ ਕੀਨੀਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਕਾਲਾਸਿੰਘਾ ਕਰਕੇ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਨੀਆ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੇਵਲ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਵਿਛਾਉਣ ਵਿਚ ਹੀ ਯੋਗਦਾਨ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਮਿਹਨਤ, ਸਿਰੜ-ਸਿਦਕ ਤੇ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਹਰ ਖੇਤਰ ’ਚ ਵਿਲੱਖਣ ਘਾਲਣਾ ਘਾਲੀ। ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਕੀਨੀਆ ਦੀ ਸਿਹਤ-ਸੰਭਾਲ, ਖੇਡਾਂ, ਵਿੱਦਿਆ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਵਿਚ ਨਵੇਂ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਕੀਨੀਆ ’ਚ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਖਾਨਾਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਮਿਹਨਤ-ਮੁਸ਼ੱਕਤ ਕਰ ਕੇ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ। ਕੀਨੀਆ ’ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣ, ਸਫ਼ਲਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰਨਾ ਜੇ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਚ ਸਥਾਪਤੀ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਵਿਲੱਖਣ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ।

584 ਮੀਲ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਅਤੇ 1280 ਦੇ ਕਰੀਬ ਹੱਥੀਂ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਪੁਲ਼ ਬਣਾਉਣੇ ਪਏ। ਆਵਾਜਾਈ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਆਧੁਨਿਕ ਸਾਧਨ ਬਣਿਆ। ਯੁਗਾਂਡਾ ’ਚ ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਰੇਲਵੇ ਰਾਹੀਂ ਇਸ ਦਾ ਵਿਤਰਣ ਪੂਰੇ ਕੀਨੀਆ ’ਚ ਹੋ ਸਕਿਆ। ਬਹੁਤ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ ਦੂਸਰੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਾਂ ਵਿਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋਣਾ, ਜਦ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰਤਾਰੇ ਵਿਚ ਭਾਸ਼ਾ, ਖਾਣ-ਪੀਣ, ਰਹਿਣ-ਸਹਿਣ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਇਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ’ਚੋਂ ਏਕਤਾ ਦਾ ਰਾਹ ਢੂੰਡ ਲਿਆ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਬੋਲੀ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਸਮਝਦਿਆਂ ਆਪਣੀ ਵਿਲੱਖਣਤਾ, ਭਾਸ਼ਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਗੁਰਸਿੱਖ ਕਿਰਤੀ, ਮਿਹਨਤੀ ਸੁਭਾਅ ਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਭੈ-ਭਾਵਨੀ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ’ਤੇ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਹਨ। ਕੀਨੀਆ ’ਚ ਸਿੱਖ ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਹਾਕੀ-ਕ੍ਰਿਕਟ, ਵਪਾਰ, ਨੌਕਰੀ ਤੇ ਠੇਕੇਦਾਰੀ ’ਚ ਝੰਡਾ-ਬਰਦਾਰ ਸਿੱਖ ਸਰਦਾਰ ਬਣੇ। ਕੀਨੀਆ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਪਹੀਆ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹੀ ਘੁਮਾਇਆ। ਸ. ਗਿਆਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 1922 ਈ. ਰੇਲਵੇ ’ਚ ਸੁਪਰਵਾਈਜ਼ਰ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਾਈਕਲਾਂ ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਖੋਲ੍ਹ ਲਈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੁਕਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਹੇਠਾਂ ਖੋਲਣੀ ਪਈ, ਪਰ ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਵਾਰ ਇਕ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਪਾਰਕ ਘਰਾਣਾ ਹੈ। ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਪਹਿਲੇ ਸੰਸਾਰ ਯੁੱਧ ਤੇ ਫਿਰ ਕੀਨੀਆ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲੜਾਈ ’ਚ ਆਖਰੀ ਸਾਹਾਂ ਤਕ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਕੀਨੀਆ ਦੀ ਪੁਲਿਸ ਵਿਚ ਵੀ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਦਵੀਆਂ ’ਤੇ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨਾਮਣਾ ਖੱਟਿਆ।
ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਏਕੜ ਗੰਨੇ ਦੇ ਫਾਰਮ ਹਨ। ਆਪਣੀਆਂ ਖੰਡ ਮਿੱਲਾਂ, ਟਰਾਂਸਪੋਰਟ ਅਤੇ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਬੇਹਤਰੀਨ ਆਵਾਜਾਈ ਦੇ ਸਾਧਨ ਹਨ। ਸਬਰ-ਸਤ- ਸੰਤੋਖ ਤੇ ਸੰਜਮ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਗੁਰਸਿੱਖ ਨਾਨਕ ਨਾਮ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦੀ ਸਵੇਰੇ- ਸ਼ਾਮ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ ਦੀ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਵੰਡ ਰਹੇ ਹਨ।

ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਕਸੁਮੋ ਕੀਨੀਆ ਦਾ ਤੀਸਰਾ ਵੱਡਾ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਂਹ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ 1901 ਈ. ਵਿਚ ਰੱਖੀ। ਕੀਨੀਆ ਵਿਚ ਸਹੇਲੀ ਭਾਸ਼ਾ ਬੋਲੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਲਿਪੀ ਨਹੀਂ। ਲਿਪੀ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਹੀ ਵਰਤ ਰਹੇ ਹਨ। ਜਦ 1901 ਈ. ਵਿਚ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਵਿਛਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਕਸੁਮੋ ਤੀਕ ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਾਰਤੀ ਕਾਮਿਆਂ ਨੂੰ ਛੋਟ ਦਿੱਤੀ, ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਭਾਰਤ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਜਾਣ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਪਝੰਤਰ ਸੌ ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ ਕਾਮੇ ਕਸੁਮੋ ਵੱਸ ਗਏ ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਜ਼ਮੀਨ ਖ੍ਰੀਦ ਕਰ ਲਈ। ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਕਾਰੀਗਰਾਂ, ਤਰਖਾਣਾਂ, ਲੁਹਾਰਾਂ ਆਦਿ ਨੇ ਆਪਣਾ ਹੀ ਸਿੱਖ ਸਮਾਜ ਕਸੁਮੋ ’ਚ ਸਿਰਜ ਲਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸਣਾ ਮੌਤ ਨਾਲ ਖੇਡਣ ਬਰਾਬਰ ਸੀ। 

ਇੱਥੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਮੱਛਰ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ, ਰਹਿਣ ਲਈ ਕੋਈ ਸਹੂਲਤ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਪੁਰਖਿਆਂ ਸਿੱਖ-ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੇ ਸਿੱਖੀ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ਪ੍ਰਫੁਲਿਤ ਕੀਤਾ। ਕਸੁਮੋ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਇਸ ਸਮੇਂ 112 ਦੇ ਕਰੀਬ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੀਨੀਆ ’ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ (ਲਡਾਈਜ਼) ਨਰੂਬੀ, 1901 ਈ., ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਨਰੂਬੀ 1911 ਈ., ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਕਸੁਮੋ 1913 ਈ., ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮਕਿੰਡੋ ਸਾਹਿਬ 1926 ਈ., ਸਿੱਖ ਟੈਂਪਲ ਕਰੀਚੋ 1930 ਈ. ਅਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਬਾਜ਼ਾਰ ਨਰੂਬੀ 1940 ਈ. ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 16 ਜੂਨ ਤੋਂ 28 ਜੂਨ 2017 ਈ. ਤੀਕ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਰਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਦੇ ਸਾਥ ਦਸਮੇਸ਼ ਸਮਾਗਮ 350 ਨਰੂਬੀ, ਕੀਨੀਆ (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ 350 ਸਾਲਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਪੁਰਬ) ’ਚ ਹਾਜ਼ਰੀ ਭਰਨ ਲਈ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਕੀਨੀਆ ਯਾਤਰਾ ਸਮੇਂ ਮੈਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਤਿੰਨ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਸੰਖੇਪ ਵਿਚ ਪਾਠਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇਣ ਦਾ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
18 ਦਸੰਬਰ, 1912 ਈ. ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਿੰਘਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਉਸਾਰਨ ਦਾ ਆਇਦ ਕੀਤਾ। 6 ਜਨਵਰੀ, 1912 ਈ. ਨੂੰ ਉਗਰਾਹੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੇ ਪਹਿਲੇ ਹੀ ਦਿਨ 350 ਰੁਪਏ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਗਏ। ਇੱਕ-ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਤਨਖਾਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਾਸਤੇ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਕੁੱਲ ਲਾਗਤ ਖਰਚ 15 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਸੀ। ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਇਸ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ਇਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਅਮੀਰ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰ- ਮਿਹਨਤਕਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਸੁਕਿਰਤ ਵਿੱਚੋਂ ਉਸਾਰੀ ਗਈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਕਸੁਮੋ ਦਾ ਨੀਂਹ ਪੱਥਰ ਰੱਖਣ ਸਮੇਂ ਜੋ ਪੱਤਰ ਉਸ ਸਮੇਂ 21 ਦਸੰਬਰ, 2013 ਈ. ਨੂੰ ਲਿਿਖਆ ਗਿਆ ਜਿਸ ’ਤੇ ਸ. ਦੀਦਾਰ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਹਨ, ਦੀ ਹੂ-ਬ-ਹੂ ਕਾਪੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਇਹ ਲੋਕ ਕਿਤਨੇ ਚੇਤੰਨ ਸਨ। ਨੀਂਹ-ਪੱਥਰ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਬੇਨਤੀ ਉਪਰੰਤ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸਰਦਾਰ ਅਤਰ ਸਿੰਘ ਪਾਸੋਂ ਰਖਵਾਇਆ, ਜੋ ਕੀਨੀਆ ’ਚ ਹੀ ਰੇਲਵੇ ’ਚ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਨੀਂਹ ’ਚ ਇਕ ਗੁਰਮੁਖੀ ’ਚ ਲਿਿਖਆ ਅਰਦਾਸ ਰੂਪੀ ਪੱਤਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਕਾਪੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਪਾਸ ਮੌਜੂਦ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸੌ ਸਾਲ ਤੋਂ ਬਣੀ ਇਮਾਰਤ ਅਦੁੱਤੀ ਸਿੱਖ ਭਵਨ ਕਲ੍ਹਾ ਦੇ ਨਮੂਨੇ ਨੂੰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਇਮਾਰਤ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਿਆਂ ਹੋਇਆਂ, ਆਧੁਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਨਾਲ ਸਰਸ਼ਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਪਾਲਕੀ ਸਾਹਿਬ ਵੀ ਲੱਕੜ ਦੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੀ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਪਰ ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੀਨ ਤੇ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਮੂਹ ’ਚ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦਰੱਖਤ ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰੂ- ਕੇ-ਲੰਗਰ ਤੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਦਾ ਸੁਚੱਜਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਬਾਥਰੂਮ ਇਤਨੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹਨ, ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਕੀ! ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਹਸਪਤਾਲ, ਸਕੂਲ ਤੇ ਲਾਇਬ੍ਰੇਰੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਕਸੁਮੋ ਅਤੇ ਇਸਤਰੀ ਸਭਾ ਕਸੁਮੋ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਗੁਰਪੁਰਬ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਖਾਲਸਾ ਪੰਥ ਦਾ ਸਾਜਨਾ ਦਿਵਸ, ਖਾਲਸਾਈ ਸ਼ਾਨ-ਓ-ਸ਼ੋਕਤ ਤੇ ਪੰਥਕ ਜਾਹ-ਓ-ਜਲਾਲ ਨਾਲ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਸਾਡੇ ਅਮੀਰ ਵਿਰਸੇ ਤੇ ਵਿਰਾਸਤ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਹਨ।

ਸ. ਚਰਨਜੀਤ ਸਿੰਘ ਦੇ ਦੱਸਣ ਅਨੁਸਾਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ, ਹਿੰਦੂਆਂ ਤੇ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਹੀ ਧਿਰਾਂ ਨੇ 5-5 ਹਜ਼ਾਰ ਬਰਾਬਰ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ 15 ਹਜ਼ਾਰ ਰੁਪਏ ਖਰਚ ਹੋਏ ਸਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਵੱਲੋਂ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਨੂੰ ਲੰਗਰ, ਪੁਸਤਕਾਂ, ਵੀਹਲ ਚੇਅਰ, ਕੰਬਲ ਆਦਿ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਵੰਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਪਹਿਲੀ ਸੰਸਾਰ ਜੰਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਸੁਮੋ ’ਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਅਧਿਆਤਮਕ ਖੁਰਾਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਤੇ ਸੰਗਤੀ ਜੁਗਤ ਨੂੰ ਅਮਲ ’ਚ ਲਿਆਂਦਾ। ਇਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਨਰੂਬੀ-ਕਰੀਚੋ ਮੁੱਖ ਸੜਕੀ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਹੈ। 1956 ਈ. ਵਿਚ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ ਜੋ ਅੱਜ ਤੀਕ ਸਫਲਤਾ-ਪੂਰਵਰਕ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਡਿਸਪੈਂਸਰੀ ਕਸੁਮੋ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ। ਕਸੁਮੋ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਲੇਕ ਵਿਕਟੋਰੀਅ ਹੈ ਜੋ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਇਕ ਵਿਲੱਖਣ ਝੀਲ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਫਰੈਸ਼ ਵਾਟਰ ਲੇਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਕਸੁਮੋ ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਨੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ 100 ਸਾਲਾ ਦਿਵਸ ਫਰਵਰੀ, 2014 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੁਖੀ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਸਦਕਾ, ਖ਼ਾਲਸਾਈ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਮਨਾਇਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਆਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਉਸ ਸਮੇਂ ਰੱਖੀ ਗਈ ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਨਿੱਧ ਸੰਸਥਾ, ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਈ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਾਂ ’ਚ ਚੱਲੀਆਂ ਜਾਗਰਤੀ ਲਹਿਰਾਂ ’ਚ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਲਹਿਰ (1873 ਈ.) ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਦੀ ਹੋਂਦ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕੇਸਰੀ ਪਰਚਮ ਦੂਰ ਤੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕਾਂ ਦੇ ਚੀਫ਼ ਖ਼ਾਲਸਾ ਦੀਵਾਨ ਪਾਸੋਂ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਮੰਗ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਮਰਯਾਦਾ ਚਲਾ ਸਕੇ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮੁਖੀ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਸਕੇ।

2. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥਾ ਕਰੀਚੋ: ਬਾਬਾ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਭਰ ਜਵਾਨੀ ’ਚ ਗੁੜੇ (ਨੇੜੇ ਗੁਰਾਇਆ, ਪੰਜਾਬ) ਤੋਂ 1916-17 ਈ. ’ਚ ਕੀਨੀਆ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ। ਕਸੁਮੋ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਹੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਪਹਾੜੀ ’ਤੇ ਕਰੀਚੋ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ‘ਕਰੀਚੋ ਵੈਗਨ ਵਰਕਸ’ ਦੀ ਅਰੰਭਤਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਰੀਚੋ ਦੀ ਜ਼ਰਖੇਜ਼ ਧਰਤੀ, ਕੁਦਰਤੀ ਵਾਤਾਵਰਨ, ਕੁਦਰਤੀ ਖੇਤੀ, ਗਊਆਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬਰੁਕ ਬਾਂਡ ਟੀ (ਚਾਹ) ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਕਰ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਕਰੀਚੋ ਕਸੁਮੋ ਤੋਂ ਸੜਕੀ ਮਾਰਗ ’ਤੇ 90 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਹਿਣ-ਬਹਿਣ ਬਹੁਤ ਸਧਾਰਨ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਫ਼ਲ ਤੇ ਸਬਜ਼ੀਆਂ ਵੇਚਦੀਆਂ ਲੜਕੀਆਂ, ਮੋਟਰ ਸਾਈਕਲ ਤੇ ਸਾਈਕਲ ਦੀ ਟੈਕਸੀ ਵਜੋਂ ਵਰਤੋਂ ਵਿਲੱਖਣ ਤੇ ਅਦਭੁੱਤ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਵਾਂਗ ਹੀ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਟਰੈਫਿਕ ਤੇ ਥ੍ਰੀਵੀਲਰਾਂ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਹੈ। ਕਰੀਚੋ ਪਹਾੜੀ ਅਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਵਰਖਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਟੀ ਸਟੇਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰੀਚੋ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸਿੱਖ ਟੈਂਪਲ 1930 ਈ. ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਹਿਰ ਵੀ ਨਹੀਂ, ਅੱਜ ਵੀ ਛੋਟਾ ਕਸਬਾ ਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਕਰੀਚੋ ’ਚ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਚਾਹ ਪੱਤੀ ਦੀ ਬਹੁਤ ਪੈਦਾਵਾਰ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਚਾਹ ਪੱਤੀ ਨੂੰ ਇਕ ਅਸਥਾਨ ਤੋਂ ਦੂਸਰੇ ਜਗ੍ਹਾ ’ਤੇ ਬੈਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬੈਲ-ਗੱਡੀਆਂ, ਗੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਖਾਨਾ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਹੀ ਲਗਾਇਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਕਰੀਚੋ ਵੈਗਨ-ਵਰਕਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਾਬਾ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਰੀਚੋ ’ਚ ਕਰੀਚੋ ਵੈਗਨ ਵਰਕਸ ’ਚ ਬੈਲ-ਗੱਡੀਆਂ ਤੇ ਗੱਡੇ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਜ 1927 ਈ. ਤੋਂ 1974 ਈ. ਤੀਕ ਸਫਲਤਾ-ਪੂਰਵਕ ਕੀਤਾ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਵਿਚ ਵੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਨੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ। ਆਧੁਨਿਕ ਕਲੋਨੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਾਹ ਪੱਤੀ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ’ਚ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਵਾਸਤੇ ਵੀ ਘਰਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਬਾਬਾ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਨ ਉਪਰੰਤ ਕਰੀਚੋ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਜਿਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਸਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਰਮਣੀਕ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ 1950 ਈ. ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥੇ ਦੀ ਅਧਾਰਸ਼ਿਲ੍ਹਾ ਕਰੀਚੋ ਵਿਚ ਰੱਖੀ, ਜੋ ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਹੀ ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਵੱਲੋਂ ਅਰੰਭ ਕੀਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥੇ ਦੇ ਸ. ਹਰਚਰਨ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ, ਸ. ਜਗਜੀਤ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸ. ਤਾਰਾ ਸਿੰਘ ਜੱਬਲ ਪਹਿਲੇ ਤਿੰਨ ਮੈਂਬਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਰਵਾਰ ਅੱਜ ਵੀ ਜਥੇ ਨਾਲ ਸਮਰਪਿਤ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹਨ।

ਹੁਣ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥੇ ਦਾ ਮੁੱਖ ਅਸਥਾਨ ਬਰਮਿੰਘਮ ’ਚ ਤੇ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਭਾਰਤ ਤੇ ਕੀਨੀਆ ਵਿਚ ਹਨ। ਕਰੀਚੋ ਵਿਚ ਬਾਬਾ ਜੀ, ਬਾਬਾ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਘਰ ਤੇ ਕਾਰਖਾਨੇ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਦਿਆਂ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਬਾਬਾ ਜੀ ਦੇ ਘਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪਿੱਲਰਾਂ ’ਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਬਹੁਮੰਜ਼ਲੀ ਇਮਾਰਤ ਤਾਮੀਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਰੀਚੋ ਦੀ ਅੱਜ ਸ਼ਾਨ ਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਸੰਗਤ-ਪੰਗਤ ਵਾਸਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹਾਲ ਬਣਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਅਸਥਾਨ ਹਨ। ਇਕ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਾਸਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਨਿਵਾਸ ਤੇ ਲੰਗਰ-ਪਰਸ਼ਾਦੇ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਦਰਬਾਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਪਾਰਕ ਤੇ ਫੁਹਾਰੇ ਹਨ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਾਸਤੇ 100 ਦੇ ਕਰੀਬ ਆਧੁਨਿਕ ਸਹੂਲਤਾਂ ਭਰਪੂਰ ਕਮਰੇ ਹਨ। ਮੌਜੂਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ 2000 ਈ. ’ਚ ਸੰਪੂਰਨ ਹੋਈ। ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ 55 ਮੁਲਕਾਂ ’ਚ ਇਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਤੇ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਹੈ। ਕਰੀਚੋ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈੱਡ ਕੁਆਟਰ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਉਚਾਈ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਲ ਤੋਂ ਕੇਵਲ 2000 ਮੀਟਰ ਹੈ। ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਨਾਂਮਾਤਰ ਹੈ, ਪਰ ਕਰੀਚੋ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ’ਚ ਵਿੱਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਬਾਬਾ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਬਿਜ਼ਨਸ ਕਾਲਜ ਸਫਲਤਾ-ਪੂਰਵਕ ਚਲਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਬਾਬਾ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬਾਬਾ ਨੌਰੰਗ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਾਬਾ ਨੌਰੰਗ ਸਿੰਘ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਮੁਖੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥੇ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਬਹੁਤ ਪੜ੍ਹੇ- ਲਿਖੇ ਹਨ। ਇਹ ਜ਼ਾਂਬੀਆ ’ਚ ਚੀਫ਼ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਸਨ, ਪਰ 50 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ’ਚ ਸਰਵਿਸ ਛੱਡ ਕੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥੇ ਨੂੰ ਸਮੁੱਚਾ ਜੀਵਨ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥੇ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਬਣੀ। ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਸਾਹਿਬ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ’ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਸੇਵਾ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਕੇਸਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ, ਅਨੰਦਪੁਰ ਸਾਹਿਬ, ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਦਮਦਮਾ ਸਾਹਿਬ, ਤਲਵੰਡੀ ਸਾਬੋ (ਬਠਿੰਡਾ) ਤਖ਼ਤ ਸੱਚਖੰਡ ਸ੍ਰੀ ਹਜ਼ੂਰ ਸਾਹਿਬ, ਨਾਂਦੇੜ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਫਤਹਿਗੜ੍ਹ ਸਾਹਿਬ (ਪੰਜਾਬ) ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਸ ਜਥੇ ਨੇ ਬਿਨ੍ਹਾਂ ਕਿਸੇ ਉਗਰਾਹੀ ਦੇ ਤਖ਼ਤ, ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਸੇਵਾ ਜੋ ਕੀਤੀ ਹੈ ਉਹ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਹੈ। ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀਆਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਸੇਵਾਵਾਂ ਸਦਕਾ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਅਕਾਲ ਤਖ਼ਤ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੋਮਣੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਵਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ‘ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ’ ਦੀ ਉਪਾਧੀ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਿੱਖ ਧਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਚਾਰ-ਪ੍ਰਸਾਰ ਤੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਭਰਮਣ ਕੀਤਾ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਰਬ ਧਰਮ ਸੰਮੇਲਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੀਟਿੰਗਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿੰਗਾਰ ਬਣੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਦਾਹੜਾ, ਚਿੱਟੀ ਦਸਤਾਰ ਤੇ ਪੁਸ਼ਾਕ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਲ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸਨਮਾਨਾਂ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਇਹ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਨਿਮਰਤਾ ਦੀ ਸਾਕਾਰ ਮੂਰਤ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥਾ ਕਰੀਚੋ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਤੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਦੀ ਨਿਗਰਾਨੀ, ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਵਾਸਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ, ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਪੱਕੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸੇਵਾ ’ਚ ਰੱਖੇ ਹਨ।

3. ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮਾਕਿੰਡੋ (ਕੀਨੀਆ): ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮਾਕਿੰਡੋ ਦੀ ਮੌਜੂਦਾ ਇਮਾਰਤ 1926 ਈ. ਵਿਚ ਬਣਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਹਾਕੇ ਵਿਚ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਈ ਸੀ ਜਦ ਮੁਬਾਸਾ-ਕਸੁਮੋ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ਲੱਗਭਗ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋ ਗਈ। ਮਾਕਿੰਡੋ ਕੀਨੀਆ ਦਾ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਹੈ ਜੋ ਕਸੁਮੋ ਤੋਂ ਮੁਬਾਸਾ ਹਾਈਵੇ ’ਤੇ 190 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਵਰਕਸ਼ਾਪ ਬਣਨ ਨਾਲ ਦਰਜਨਾਂ ਸਿੱਖ ਰੇਲਵੇ ਡਰਾਈਵਰ, ਗਾਰਡ, ਸਟੇਸ਼ਨ ਮਾਸਟਰ, ਠੇਕੇਦਾਰ ਤੇ ਤਕਨੀਕੀ ਸੇਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਕੰਮਾਂ ’ਚ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਇਹ ਸਟੇਸ਼ਨ ਧਾਰਮਿਕ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣ ਗਿਆ। 1901 ਈ. ਦੇ ਅਰੰਭ ’ਚ ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਛਾਉਰੇ ’ਚ ਸਿੱਖ-ਹਿੰਦੂ ਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਇਕੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਰੱਬੀ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਗਾਇਨ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਇਸ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਫਿਰ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟੀਨਾਂ ਤੇ ਲੱਕੜ ਦਾ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ 1926 ਈ. ’ਚ ਤਾਮੀਰ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖਣ ਵਿਚ ਭਾਈ ਭਾਗ ਸਿੰਘ ਆਹਲੂਵਾਲੀਆ (ਹੈੱਡ ਮਾਸਟਰ), ਭਾਈ ਲਛਮਣ ਦਾਸ ਅਤੇ ਸ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ ਗਾਰਡ ਨੇ ਅਹਿਮ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ। ਬਾਬਾ ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ ਜੀ, ਮੁਖੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥਾ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਸਾਥ ਕਰੀਚੋ ਤੋਂ ਨਰੂਬੀ ਰਸਤੇ ਮਾਕਿੰਡੋ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਦੀਵਾਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਫ਼ਰ ਬੈਲ-ਗੱਡਿਆਂ ’ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਜਗਿਆਸੂਆਂ ਦੀ ਜਗਿਆਸਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਫ਼ਰ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ ਵੀ ਸੰਗਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੁਖ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਦੂਸਰੀ ਜੰਗ ਸਮੇਂ 1940 ਈ. ਵਿਚ ਮਾਕਿੰਡੋ ਤੋਂ ਰੇਲਵੇ ਦਾ ਹੈੱਡ ਕੁਆਟਰ ਤਬਦੀਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਸਿੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਇੱਥੋਂ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਬਦਲਣੀ ਪਈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਿਆ, ਪਰ ਇਕ ਗਵਾਲੋ ਨਾਂ ਦਾ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਸੇਵਾਦਾਰ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਸਤੇ ਇੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ। 1950 ਈ. ਬੰਦ ਪਏ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ, ਪਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਰੂਪ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪਾਵਨ ਬੀੜਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਰੂਬੀ ਗੁਰੂ-ਘਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ ਵਿਖੇ ਸੰਭਾਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਇਕ ਵੱਡ-ਅਕਾਰੀ ਬੀੜ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਪੰਜਾਬ ਤੋਂ 1892 ਈ. ਵਿਚ ਲਿਆਂਦੀ ਗਈ। ਇਸ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਵਾਲਾ ਸਰੂਪ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਸਿੰਘ ਸਭਾ, ਨਰੂਬੀ ਤੋਂ ਇਹ ਪਾਵਨ ਪੁਰਾਤਨ ਬੀੜ 1998 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਹੇਠ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਸਤੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥਾ ਕਰੀਚੋ ਦੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਲੱਗਭਗ 12 ਸਾਲ ਇਹ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਕਰੀਚੋ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ’ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਦਰਸ਼ਨ-ਦੀਦਾਰ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਬਖਸ਼ਦੇ ਰਹੇ। 2010 ਈ. ਵਿਚ ਇਹ ਪਾਵਨ ਸਰੂਪ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਗਰ ਕੀਰਤਨ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਕਰੀਚੋ ਤੋਂ ਕਸੁਮੋ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੋਂ ਪੁਰਾਣੀ ਰੇਲਵੇ ਲਾਈਨ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਟ੍ਰੇਨ ‘ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਐਕਸਪ੍ਰੈਸ’ ਰਾਹੀਂ 7 ਫਰਵਰੀ, 2010 ਈ. ਮਾਕਿੰਡੋ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਅਸਥਾਨ ’ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਗਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਵਾਸਤੇ ਇਸੇ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮਾਕਿੰਡੋ ਤੋਂ ਹੈਲੀਕਾਪਟਰ ਰਾਹੀਂ ‘350ਵੇਂ ਦਸਮੇਸ਼ ਸਮਾਗਮ’ (22 ਤੋਂ 26 ਜੂਨ, 2017) ਸਮੇਂ ਨਰੂਬੀ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ।

28 ਜੂਨ, 2017 ਈ. ਨੂੰ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ’ਚ ਪਾਵਨ ਬੀੜ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪਾਵਨ ਬੀੜ ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਸੇਵਕ ਕੰਪਨੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰਮਤ ਪ੍ਰੈਸ ਵਿਚ ਸੰਮਤ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ 457 (ਬਿ: 1982-83, 1926 ਈ.) ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੋਈ। ਕਿਨਾਰੇ ’ਤੇ ਇੱਕ-ਰੰਗੀ ਵੇਲ ਹੈ। ਛਪਾਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹੈ।

ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸਮੁੱਚੇ ਦੱਖਣੀ-ਅਫਰੀਕਾ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਮਾਨਤਾ ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਹੈ। ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਤਿੰਨ-ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦਰਬਾਰ ਹਾਲ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਬਾਖੂਬੀ ਨਿਭਾਈ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਸੇਵਾ ਵਾਸਤੇ ਪੰਜ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ, ਦੋ ਰਾਗੀ ਜਥੇ, ਕੁੱਲ 20 ਸੇਵਾਦਾਰ ਹਨ। ਦਿਨ-ਰਾਤ ਲੰਗਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਹੈ। ਰਿਹਾਇਸ਼ ਵਾਸਤੇ ਬਹੁਤ ਸ਼ਾਨਦਾਰ 100 ਕਮਰਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ’ਚ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸਾਫ਼-ਸਫ਼ਾਈ, ਸੰਭਾਲ, ਹਰਿਆ- ਭਰਿਆ ਇਕਾਂਤ ਵਾਤਾਵਰਨ, ਖ਼ੂਬਸੂਰਤ ਨਿਵਾਸ ਲਈ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਮਰੇ ਮੈਂ ਹੋਰ ਕਿਧਰੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖੇ! 80 ਦੇ ਕਰੀਬ ਕੀਨੀਆ-ਨਿਵਾਸੀ ਇਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵਿਚ ਸਾਫ਼- ਸਫਾਈ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਦਸਤਾਰਧਾਰੀ ਲੰਗਰ ਤਿਆਰ ਕਰਦੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਤੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਮੁਲਾਜ਼ਮ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਪਾਸੇ ਨਿਵਾਸ ਬਣਾ ਕੇ ਦਿੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ- ਸੜਕ ਦੇ ਦੂਸਰੇ ਪਾਸੇ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਹਸਪਤਾਲ ਹੈ ਜੋ ਸੇਵਾ ’ਚ ਚੱਲਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ’ਚ ਦੁੱਧ ਦੀ ਲੋੜ ਨੂੰ ਪੂਰਿਆਂ ਕਰਨ ਲਈ ਆਪਣੀ ਗਊਸ਼ਾਲਾ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਮਾਕਿੰਡੋ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਪਿੱਛੇ ਇਕ ਮਿੱਥ ਵੀ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਸਮੇਂ 1950 ਈ. ’ਚ ਬੰਦ ਪਏ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲੱਗ ਗਈ ਤਾਂ ਸਫ਼ਾਈ ਆਦਿ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਕਿੰਡੋ ਨਿਵਾਸੀ ਅਫ਼ਰੀਕੀ ਗਵਾਲੋ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ’ਚ ਸਾਹਿਬ-ਏ- ਕਮਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਸਿੱਖ ਕਿਸਾਨ ਸ. ਧੰਨਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਵਿਚ ਇਕ ਘੋੜ-ਸਵਾਰ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੁਝ ਪਕੜਿਆ ਸੀ ਤੇ ਪੁਸ਼ਾਕ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਸੀ। ਜਦ ਉਸ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਲਗੀਧਰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਦਿਖਾਈ ਗਈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪਹਿਚਾਣ ਕੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਏਹੀ ਸੀ। ਬਸ ਉਸ ਦਿਨ ਤੋਂ ਮਾਨਤਾ ਹੋ ਗਈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਦੇ ਆਪ ਸਹਾਈ ਹੋਣ ਵਾਸਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਆਪ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੱਚ ਹੈ, “ਜਹਾਂ ਜਹਾਂ ਖਾਲਸਾ ਜੀ ਸਾਹਿਬ, ਤਹਾਂ-ਤਹਾਂ ਰਛਿਆ ਰਿਆਇਤ…।”

ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਮਾਕਿੰਡੋ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਸ਼ਹਿਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਛੋਟਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈਰਾਨੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ 100 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤੀਕ ਵੀ ਸਿੱਖ ਅਬਾਦੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਸ਼ਨਿਚਰਵਾਰ ਤੇ ਐਤਵਾਰ ਇਤਨੀ ਸੰਗਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਇਕ ਵੀ ਕਮਰਾ ਖਾਲੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਅਖੰਡ ਪਾਠ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਲੜੀ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤੀਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਮਾਨਤਾ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਵ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਇੰਗਲੈਂਡ, ਅਮਰੀਕਾ, ਦੁਬਈ, ਭਾਰਤ, ਤਨਜਾਨੀਆ, ਯੁਗਾਂਡਾ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੇ ਮੁਬਾਸਾ, ਕਸੁਮੋ, ਕਰੀਚੋ ਆਦਿ ਤੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਸਮੁੱਚੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਇਕ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਅਧੀਨ, ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਸਾਰੇ ਹੀ ਨਰੂਬੀ ਦੇ ਹਨ, ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਾਸਤੇ ਇਕ ਮੈਨੇਜਰ ਹੈ।

4. ਹਾਕੀ ਵਾਲਾ ਸਰਦਾਰ: ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ (ਕੀਨੀਆ): ਬਹੁਤ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਸ. ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਹਾਕੀ ਵਾਲਾ ਸਰਦਾਰ ਪੜ੍ਹੀ ਸੀ, ਸਾਰੰਸ਼ ਏਹੀ ਸੀ ਕਿ ਜਦ ਬਾਕੀ ਵਸੀਲੇ ਜਵਾਬ ਦੇ ਜਾਣ ਤਾਂ ਗਰੀਬਾਂ-ਕਿਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਰਦਾਰੀਆਂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕਲਗੀਧਰ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਬਹੁੜਦੇ ਹਨ ਤੇ ਬਹੁੜੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ‘ਹਾਕੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ’ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਭਾਵਨਾ-ਪ੍ਰੀਤ ਬਣ ਗਈ ਭਾਵੇਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿਚ ‘ਹਾਕੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰ’ ਟਾਂਵੇਂ-ਟਾਂਵੇਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੇ ਹਨ। ਹਾਕੀ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਹਰਮਨ-ਪਿਆਰੀ ਖੇਡ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ’ਚ ਸਿੱਖ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਵੱਸੇ ਹਾਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਗਈ, ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਤੀਕ 88 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ’ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਹਾਕੀ ’ਚ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ। ਭਾਰਤ, ਕੈਨੇਡਾ, ਇੰਗਲੈਂਡ, ਹਾਂਗਕਾਂਗ, ਕੀਨੀਆ, ਮਲੇਸ਼ੀਆ, ਸਿੰਘਾਂਪੁਰ, ਤਨਜ਼ਾਨੀਆ, ਯੁਗਾਂਡਾ ਨੌ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ’ਚ 137 ਸਿੱਖ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੇ ਭਾਗ ਲਿਆ। ਭਾਰਤ ਵੱਲੋਂ ਖੇਡੇ ਗਏ ਹਰੇਕ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡ ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ।

ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀਆਂ 18 ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਸਿੱਖ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਕੀਨੀਆ ਏਸ਼ੀਅਨ ਸਪੋਰਟਸ ਐਸੋਸੀਏਸ਼ਨ ਅਗਸਤ 1912 ਈ. ਨੂੰ ਹੋਂਦ ਵਿਚ ਆਈ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੀਕਾਰਡ ਤੋਂ ਪਤਾ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਕੀਨੀਆ ’ਚ ਸਿੱਖ 1920 ਈ. ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਹਾਕੀ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ। ਖ਼ਾਲਸਾ ਯੂਨੀਅਨ 1920 ਈ. ਇਕ ਕਲੱਬ ਦੇ ਰੂਪ ’ਚ ਹੋਂਦ ’ਚ ਆਈ, ਜੋ 1926 ਈ. ਵਿਚ ਸਿੱਖ ਯੂਨੀਅਨ ਕਲੱਬ (ਫੋਰਸ਼ਟ ਰੋਡ) ਬਣ ਗਈ। ਕੀਨੀਆ ਹਾਕੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇਸ ਕਲੱਬ ਦਾ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਹੱਥ ਰਿਹਾ। 2 ਜੂਨ, 1949 ਈ. ਨੂੰ ‘ਕੀਨੀਆ ਹਾਕੀ ਯੂਨੀਅਨ’ ਨਰੂਬੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਕੀਨੀਆ ’ਚ ਹਾਕੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਸਰਦਾਰੀ ਕਾਇਮ ਰਹੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੇ 350-ਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਗੁਰਪੁਰਬ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਮਾਗਮ ਸਿੱਖ ਯੂਨੀਅਨ ਕਲੱਬ ਦੀ ਗਰਾਊਂਡ ’ਚ (22 ਤੋਂ 26 ਜੂਨ, 2017 ਈ.) ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਭਾਰਤ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਏਨੇ ਵੱਡੇ ਸਮਾਗਮ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਸੁਪਰੀਮ ਸਿੱਖ ਕੌਂਸਲ ਕੀਨੀਆ ਤੇ ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਮਹਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਮੁਖੀ, ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਸੇਵਕ ਜਥੇ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਸ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ, ਮੇਰੀ ਧਰਮ-ਪਤਨੀ ਰਮਨਦੀਪ ਕੌਰ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸਮਾਗਮ ’ਚੋਂ ਹੀ ਮੈਂ ਸਿੱਖ ਯੂਨੀਅਨ ਕਲੱਬ (ਨਰੂਬੀ) ਦੇਖਣ ਗਿਆ। ਸਿੱਖ ਯੂਨੀਅਨ ਕਲੱਬ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣਾ ਹੈ। 1920 ਈ. ਤੋਂ ਹੁਣ ਤੀਕ ਦੇ ਅਹੁਦੇਦਾਰਾਂ, ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸਿੱਖ ਅਜਾਇਬ ਘਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਹਾਕੀ ਤੇ ਕ੍ਰਿਕਟ ਦੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਤਸਵੀਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਰਦਾਰ ਖਿਡਾਰੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰਾਂ ’ਤੇ ਰੁਮਾਲ ਜਾਂ ਦਸਤਾਰਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕੇਸਾਧਾਰੀ ਹਨ। ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖਦਿਆਂ-ਦੇਖਦਿਆਂ ਹਾਕੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਦੇਖ ਕੇ ਮਨ ਚਾਓ-ਖੜਾਓ ’ਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀਆਂ ਨਾਲ ਹਾਕੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇਕ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਇਕ ਹਾਕੀ ਵਾਲਾ ਸਰਦਾਰ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ‘ਦਸਮੇਸ਼ ਸਮਾਗਮ’ ’ਚ ਆਇਆ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਕੀਨੀਆ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੇ ਕੈਪਟਨ ਵਜੋਂ ਤਿੰਨ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਖੇਡੀਆਂ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਮਨ ’ਚ ਉਸ ਸਰਦਾਰ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਦੀ ਤਮੰਨਾ ਜਾਗ ਪਈ ਤੇ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਸਰਦਾਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਗੱਲਬਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਸਵੀਰ ਖਿਚਾਉਣੀ ਚਾਹੀ ਤਾਂ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਸਿੱਖ ਯੂਨੀਅਨ ਕਲੱਬ ਦੀ ਉਸ ਥਾਂ ’ਤੇ ਲੈ ਗਏ ਜਿੱਥੇ ਹਾਕੀ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਸਰਦਾਰਾਂ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸ਼ੋਭਨੀਕ ਸਨ।

ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਸ ਹਾਕੀ ਵਾਲੇ ਸਿਰਦਾਰ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਤਸਵੀਰ ਖਿਚਵਾ ਕੇ ਖੜਾਓ-ਮਾਣ ਤੇ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸਾਂ। ਸੱਚ ਉਹ ਪਲ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਬੜੇ ਅਜ਼ੀਮ ਸਨ, ਜਦ ਇਸ ਹਾਕੀ ਵਾਲੇ ਸਿਰਦਾਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮੋਢੇ ’ਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਕੇ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਚ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਚਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ। ਹਾਕੀ ਵਾਲੇ ਖਿਡਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ, ਰਿਸ਼ਟ-ਪੁਸ਼ਟ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਇਰਾਦੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੇ ਹੀ ਹਨ। ਪਰ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਦੀ ਛੋਹ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਅਲੱਗ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਕਾਰਨ ਉਮਰ ਦਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਖਲਾਅ-ਪਾੜਾ, ਮੇਰੀ ਇਕ ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ’ਚ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ (1964 ਈ.) ਉਲੰਪਿਕ ’ਚ ਕੀਨੀਆ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਸਮੁੱਖ ਸੁਭਾਅ ਦੇ ਇਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਨੌਜਵਾਨ-ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੀ ਸ਼ਖ਼ਸੀਅਤ ਗੁਰੂ ਬਖਸ਼ਿਸ਼ ਸਦਕਾ ਅਲੱਗ ਹੀ ਹੈ।

ਕੀਨੀਆ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ’ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਨੇ ਬਹੁਪੱਖੀ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਹਾਕੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸਿੱਖਾਂ ਜੋ ਯੋਗਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਹੈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਨੋਖਾ, ਅਦਭੁੱਤ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ- ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਜ਼ਿਕਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੱਖ 19ਵੀਂ ਸਦੀ ਦੇ ਆਖਰੀ ਦਹਾਕੇ ’ਚ ਕੀਨੀਆ ’ਚ ਵੱਸੇ। ਕੀਨੀਆ ’ਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਸਿੱਖ ਬੱਚਿਆਂ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ’ਚ ਹੀ ਕੀਨੀਆ ਦੀ ਹਾਕੀ ’ਚ ਉਲੰਪਿਕ ਤੀਕ ਆਪਣੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਦਰਜ ਕਰਾਈ।

ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ ਦਾ ਜਨਮ 22 ਮਾਰਚ, 1938 ਈ. ’ਚ ਹੋਇਆ। ਸਿਟੀ ਪ੍ਰਾਇਮਰੀ ਸਕੂਲ ਨਰੂਬੀ ’ਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ ਸਰਦਾਰ ਜੀ ਨੇ ਹਾਕੀ ਖੇਡਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਡਿਊਕ ਆਫ਼ ਗਤਸੈਂਟਰ ਸਕੂਲ ਨਰੂਬੀ ’ਚ ਪੜ੍ਹਦਿਆਂ 19 ਸਾਲ ਦੀ ਉਮਰ ’ਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖਿਡਾਰੀ ਵਾਂਗ ਉਭਰੇ, ਜਦ ਸਾਊਥ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿਰੱੁਧ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ 1957 ਈ. ’ਚ ਖੇਡੇ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਰਕਲੇ ਬੈਂਕ ’ਚ ਨੌਕਰੀ ਕੀਤੀ ਤੇ ਨੌਕਰੀ ਦੌਰਾਨ ਬਰਕਲੇ ਬੈਂਕ ਵੱਲੋਂ ਖੇਡਦੇ ਰਹੇ। 1959 ਈ. ’ਚ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਐਮ. ਆਰ. ਡੀ ਸਲੂਜਾ ਗੋਲਡ ਕੱਪ ਜਿੱਤਿਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਖੇਡ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ 1960 ਈ. ’ਚ ਰੋਮ ਉਲੰਪਿਕ ਟੀਮ ਵਿਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਚੁਣ ਲਿਆ। 1962 ਈ. ਨਰੂਬੀ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ’ਚ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੈਚ ਖੇਡਿਆ ਗਿਆ। ਲੱਗਭਗ 15 ਸਾਲ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ ਕੀਨੀਆ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਰਹੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੌਰਾਨ ਹੀ ਕੀਨੀਆ ਦੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ’ਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਚਾਰ ਵਾਰ ਕੀਨੀਆ ਵੱਲੋਂ ਹਾਕੀ ਉਲੰਪਿਕ ਟੀਮ ’ਚ ਖੇਡੇ ਇਕ ਵਾਰ ਖਿਡਾਰੀ ਵਜੋਂ 1960 ਈ. ਰੋਮ ਉਲੰਪਿਕ ਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਬਤੌਰ ਕਪਤਾਨ ਹਾਕੀ ਸਰਦਾਰ ਵਜੋਂ ਟੋਕੀਓ 1964 ਈ., ਮੈਕਸੀਕੋ 1968 ਈ., ਮਿਊਨਿਖ 1972 ਈ.। 1971 ਈ. ਬਾਰਸੀਲੋਨਾ ’ਚ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਵ ਹਾਕੀ ਕੱਪ ਸਮੇਂ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕੀਨੀਆ ਟੀਮ ਦੀ ਕਪਤਾਨੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ’ਚ ਕੀਨੀਆ ਚੌਥੇ ਨੰਬਰ ’ਤੇ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਦ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਤੋਂ 2-1 ਦੇ ਫ਼ਰਕ ਨਾਲ ਵਾਧੂ ਸਮੇਂ ’ਚ ਹਾਰਨਾ ਪਿਆ। 1957 ਈ. ਤੋਂ 1972 ਈ. ਤਕ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ ਨੇ ਕੀਨੀਆ ਦੀ ਤਰਫ਼ੋਂ ਹਾਕੀ ਖੇਡਦਿਆਂ 167 ਵਾਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਧਰੀ ਮੈਚਾਂ ’ਚ ਭਾਗ ਲੈਂਦਿਆਂ ਨਵਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਗਿਨੀਜ਼ ਬੁੱਕ ਆਫ਼ ਵਰਲਡ ਰੀਕਾਰਡ ’ਚ 1984 ਈ. ਵਿਚ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸਰਗਰਮ ਟੀਮ ਮੈਂਬਰ ਤੋਂ ਸੇਵਾ-ਮੁਕਤੀ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕੀਨੀਆ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੇ ਕੋਚ ਵਜੋਂ 1978 ਈ. ਤੋਂ 1988 ਈ. ਤੀਕ ਅਗਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚਾਂ ਦੇ ਅੰਪਾਇਰ ਵੀ ਰਹੇ। 1988 ਈ. ’ਚ ਸਿਊਲ ਉਲੰਪਿਕ ਖੇਡਾਂ ਸਮੇਂ ਜੱਜ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾਈ।

ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਕੀਨੀਆ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ਦੇ ਕਪਤਾਨ ਵਜੋਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਚ ਮੈਚ ਖੇਡੇ। ਸੋਹਲ ਸਾਹਿਬ ਸਹਾਇਕ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਤੇ ਚੇਅਰਮੈਨ, ਕੀਨੀਆ ਹਾਕੀ ਕੋਚਿੰਗ ਤੇ ਟ੍ਰੇਨਿੰਗ ਕਮੇਟੀ, ਵਾਈਸ ਚੇਅਰਮੈਨ ਕੀਨੀਆ ਹਾਕੀ ਯੂਨੀਅਨ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ 12 ਮਈ, 1957 ਈ. ਵਿਚ ਸਾਊਥ ਅਫ਼ਰੀਕਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਨਰੂਬੀ ’ਚ ਤੇ ਆਖਰੀ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਮੈਚ 7 ਸਤੰਬਰ, 1972 ਈ. ਅਰਜਨਟੀਨਾ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਿਊਨਿਖ ਉਲੰਪਿਕ ’ਚ ਖੇਡਿਆ।

ਕੀਨੀਆ ਦੀ ਹਾਕੀ ਟੀਮ ’ਚ 5 ਸਿੱਖ ਖਿਡਾਰੀ ਉਲੰਪਿਕ ’ਚ ਕਪਤਾਨ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਕੱਪ ਸਮੇਂ 5 ਹੀ ਸਿੱਖ ਖਿਡਾਰੀ ਇਸ ਖੇਡ ਵਿਚ ਕੋਚ ਰਹੇ। ਸ. ਸੁਰਜੀਤ ਸਿੰਘ ਨੇ ਵੀ ਚਾਰ ਉਲੰਪਿਕ ਗੇਮਾਂ ਸਮੇਂ ਹਾਕੀ ਖੇਡੀ, ਕੁੱਲ ਅੱਠ ਗੋਲ ਕੀਤੇ। ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ ਨੇ ਚਾਰ ਉਲੰਪਿਕ ’ਚ 7 ਗੋਲ ਕਰ ਕੇ ਕੀਨੀਆ ਦਾ ਸਿਰ ਉੱਚਾ ਕੀਤਾ। 23 ਨਵੰਬਰ, 2000 ਈ. ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਕੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ‘ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਹਾਕੀ ਫੈਡਰੇਸ਼ਨ ਡਿਪਲੋਮਾ ਆਫ਼ ਮੈਰਿਟ’ ਭੇਂਟ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਵੀ ਸਰਦਾਰ ਸਾਹਿਬ ਕੀਨੀਆ ਦੀ ਹਾਕੀ ਪਨੀਰੀ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਅਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੀਨੀਆ ਹਾਕੀ ਦੇ ਧ੍ਰੂ ਤਾਰੇ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਸੋਹਲ ਨੂੰ ਚੌਥੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿੱਖ ਸਨਮਾਨ ਸਮਾਗਮ ਸਮੇਂ ਲੰਡਨ ’ਚ 9 ਨਵੰਬਰ, 2013 ਈ, ਖੇਡਾਂ ਦੇ ਖੇਤਰ ’ਚ ਸਤਿਕਾਰਤ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰ ਰਿਣਪੂਰਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ।

ਲੱਗਭਗ 40 ਸਾਲ ਕੀਨੀਆ ਹਾਕੀ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਵੀ ਇਸ ਸਰਦਾਰ ਨੇ ‘ਛੁਪੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਚਾਹ’ ਅਧੀਨ ਜੀਵਨ ਸਫ਼ਲਾ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹਾਕੀ ਸਿਖਾ ਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਖੇਡਾਂ ਵਿਚ ਰਿਸ਼ਵਤਖੋਰੀ ਤੋਂ ਡਾਢੇ ਦੁਖੀ ਹਨ। ਅਫ਼ਸੋਸ ਕਿ ‘ਘਰ ਦੇ ਯੋਗੀ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕੀਨੀਆ ਸਰਕਾਰ ਤੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਜਿਤਨੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਸ. ਅਵਤਾਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਲੋਕ-ਨਾਇਕ ਵਜੋਂ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਸੀ; ਉਹ ਮਿਲੀ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਤੇ ਸਿੱਖ ਹੋਣ ’ਤੇ ਮਾਣ ਹੈ। ਸਾਡੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਕੀ ਵਾਲੇ ਸਰਦਾਰ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿ ਉਹ ਸਿੱਖ-ਸਰਦਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ-ਸਤਿਕਾਰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਣ।