ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਗਤ ਟੋਲਾ ਸਾਹਿਬ: ਇਹ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਅਸਾਮ, ਬੰਗਾਲ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਯਾਤਰਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਾਵਨ-ਪਵਿੱਤਰ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨ ਢਾਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਰਮਿਆਨ, ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਕਮੇਟੀ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੰਗਲਾ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿਚ 14 ਸੋਰਸ ਦਾਸ ਲੇਨ ’ਚ ਸੁਭਾਇਮਾਨ ਹੈ। ਹਿੰਦ ਦੀ ਚਾਦਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਬੁਲਾਕੀ ਦਾਸ ਦੇ ਘਰ ਠਹਿਰੇ ਸਨ। ਭਾਈ ਬੁਲਾਕੀ ਦਾਸ ਜੋ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦਾ ਮਸੰਦ ਸੀ, ਦੀ ਬਜ਼ੁਰਗ ਮਾਤਾ ਦੁਆਰਾ ਹੱਥੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਚੋਲਾ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਯਾਦ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਘਰ ਨੂੰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਗੁਰੂ- ਘਰ ’ਚ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਦੀਆਂ ਪੁਰਾਤਨ ਪਾਵਨ ਬੀੜਾਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਜੀ ਦਾ ਪੁਰਾਣਾ ਚਿੱਤਰ, ਕੁਝ ਹੁਕਮਨਾਮੇ, ਸੰਭਾਲੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ’ਤੇ (1666-68 ਈ.) ਦੋ ਸਾਲ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਨਿਵਾਸ ਕੀਤਾ। ਇੱਥੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਬਾਲ ਗੋਬਿੰਦ ਰਾਏ, (ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ) ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਮਿਲੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਸਮੇਂ ਇਸ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਹਜ਼ੂੂਰੀ ਸੰਗਤ ਜਾਂ ਹਰੀ ਘਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਜਗ੍ਹਾ ਕੇਵਲ ਦਸ ਮਰਲੇ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਦੋ ਮੰਜਲਾ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਢੱਠੇ ਹੋਏ ਹਿੱਸੇ ਦੀਆਂ ਨੀਂਹਾਂ ਬਹੁਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਇੱਥੇ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰੇ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਸੰਗਤਾਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾਂ ਜੁੜਦੀਆਂ ਕਥਾ-ਕੀਰਤਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਚੱਲਦਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਂ ਹੀ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਗਤ ਟੋਲਾ ਹੋ ਗਿਆ।

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ’ਚ ਕੁਝ ਹੱਥ-ਲਿਖਤ ਪਾਵਨ ਬੀੜਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ’ਤੇ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੇ ਦਸਤਖ਼ਤ ਸਨ। ਮਸੰਦ ਬੁਲਾਕੀ ਦਾਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਸੇ ਮੁਸਲਮਾਨ ਮੁਸੱਵਰ ਪਾਸੋਂ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਤੇਗ ਬਹਾਦਰ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ, ਜੋ ਜ਼ਰਜ਼ਰੀ ਹਾਲਤ ’ਚ ਹੁਣ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਢਾਕਾ ’ਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਕੁਝ ਪੁਰਾਤਨ ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਇਕ ਡਾ. ਗੰਡਾ ਸਿੰਘ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਹੁਕਮਨਾਮੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ’ ’ਚ ਅੰਕਿਤ ਕੀਤਾ।

ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਨਾਲ ਕੁਝ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਮਕਾਨ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਪੁਰਾਣੇ ਕਿਰਾਏਦਾਰ ਕਾਬਜ਼ ਹਨ। ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਕੁਝ ਮਕਾਨਾਂ ਵਿਚ ਹਿੰਦੂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦਾ ਕਬਜ਼ਾ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਨੂੰ ਦੋ ਪਾਸੇ ਗਲੀ ਲੱਗਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਬਾਹਰੋਂ ਇਮਾਰਤ ਛੋਟੀ, ਸੋਹਣੀ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ ਦੀ ਹਾਲਤ ਖਸਤਾ ਹੈ। 1895 ਈ. ਤੋਂ 1939 ਈ. ਤਕ ਭਾਈ ਰਾਮ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੋਤਰੇ ਡਾ. ਕਿਰਪਾਲ ਸਿੰਘ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਉਸ ਦੀ ਗ਼ੈਰ-ਹਾਜ਼ਰੀ ’ਚ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਕੰਚਨ ਦੇਵੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਸਿਖੇਰ ਮਾਂ’ (ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਹਾਲਾਤ ਵੱਸ ਮਾਤਾ ਕੰਚਨ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਇਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾਣਾ ਪਿਆ। 24 ਦਸੰਬਰ, 1971 ਈ. ਨੂੰ ਈ. ਐਮ. ਏ. ਦੇ ਸਿਪਾਹੀ ਰਾਜਿੰਦਰ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਇਸ ਗੁਰੂ- ਘਰ ਬਾਰੇ ਪਤਾ ਚੱਲਿਆ ਤਾਂ ਯੂਨਿਟ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਡਿਊਟੀ, ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਵਾਸਤੇ ਲਗਾ ਦਿੱਤੀ। ਯੂਨਿਟ ਤਬਦੀਲ ਹੋਣ ਤੀਕ ਉਹ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਪਰੰਤ ਤਖ਼ਤ ਸ੍ਰੀ ਹਰਿਮੰਦਰ ਜੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਤੋਂ ਡੈਪੂਟੇਸ਼ਨ ’ਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਸੰਘਣੀ ਮੁਸਲਿਮ ਅਬਾਦੀ ’ਚ ਸਥਿਤ ਇਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਖਸਤਾ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਹੈ, ਜਿਸ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਛੱਤ ਤੋਂ ਬਾਲੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਰਜ਼ਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਹੁਣ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਬੋਰਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਕੁਝ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਸੇਵਾਦਾਰ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਬਾਬਾ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਸਰਹਾਲੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਇਸ ਵਿਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹਨ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਗਤ ਟੋਲਾ ਢਾਕਾ ਸ਼ਹਿਰ ’ਚ ਦੂਸਰਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਹੈ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਿੱਖ ਅਸਟੇਟ ਟੈਂਪਲ, ਚੌਂਕ ਬਜ਼ਾਰ, ਚਿੱਟਾਗਾਉ (Chitagong)): ਢਾਕਾ ਤੋਂ ਕੋਈ ਸਾਢੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਚਿੱਟਾਗਾਉ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਅਸਟੇਟ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਸਥਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਪੁਰਾਤਨ ਸਿੱਖ ਭਵਨ ਕਲਾ ਨਿਰਮਾਣ ਅਨੁਸਾਰ ਬਣੀ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੈ। ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬੰਦਰਗਾਹ ਕਰਨਾਪਾਲੀ ਤੋਂ 20 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੀ ਦੂਰੀ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ‘ਪੁਰਾਤਨ ਜਨਮ ਸਾਖੀ’ ਦੇ ਇਕ ਹਵਾਲੇ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਚਿੱਟਾਗਉ (ਬੰਗਲਾ ਦੇਸ਼) ਜਗਤ ਉੱਧਾਰਣ ਹਿੱਤ 1508 ਈ. ’ਚ ਚੌਂਕ ਬਜ਼ਾਰ ਦੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚੇ ਸਨ। ਤਰਖਾਣਾ ਕਾਰਜ-ਭਾਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਝੰਡੇ ਨਾਂ ਦੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਮਿਲੇ। ਉਸ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਸਰਦੀ-ਬਣਦੀ ਟਹਿਲ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ।

ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਮਨੋ-ਕਾਮਨਾਵਾਂ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲਿਆ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਜੀਵਨ ਜੀਅ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਨਿਰੰਕਾਰ ਦੀ ਹੋਂਦ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਜੀ ਨੂੰ ਇਲਾਕੇ ਦਾ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਥਾਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਰਾਜਾ ਸੁਧਰ ਸੇਨ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਵੀ ਗੁਰੂ-ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨੂੰ ਆਇਆ ਤੇ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤਾਂ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੂੰ ਭੇਟ ਕੀਤੀਆਂ ਜੋ ਗੁਰੂ ਜੀ ਨੇ ਭਾਈ ਝੰਡਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਵੰਡ-ਵਰਤਾ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੇ ਗੁਰੂ ਜੀ ਦੇ ਚਰਨ ਪਰਸਨ ਦੇ ਸਥਾਨ ’ਤੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਾਰਜ ਕਰਵਾਇਆ। ਇਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਚੌਂਕ ਬਜ਼ਾਰ ਚਿੱਟਾਗਾਉ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ।

ਮੁੱਖ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੜਦਿਆਂ ਖੁੱਲਾ ਵਿਹੜਾ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਖਜੂਰਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ। ਇਕ ਪਾਸੇ 50×35 ਫੁੱਟ ਦੇ ਲੱਗਭਗ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਹੈ। ਇਮਾਰਤ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ। ਪਰਕਰਮਾ ’ਚ ਡਾਟਾਂ ਵਾਲਾ ਬਰਾਂਡਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਸਥਾਨ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪੁਰਾਤਨ ਖੂਹ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਖੁਦਵਾਇਆ ਸੀ। ਨਾਲ ਕੁਝ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਕਮਰੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ’ਤੇ ਕੁਝ ਪਰਵਾਰ ਕਾਬਜ਼ ਹਨ। ਇਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੇ ਨਾਮ ਕਾਫੀ ਜ਼ਮੀਨ ਜਾਇਦਾਦ ਸੀ ਜੋ ਭਾਈ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ ਦੀਵਾਨ ਚਿੱਟਾਗਾਉਂ, ਨਿਵਾਸੀ ਪਟਨਾ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਲਗਵਾਈ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਸਭ ਖੇਰੂੰ-ਖੇਰੂੰ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। 1920 ਈ. ਤਕ ਕਾਲੀ ਦਾਸ ਮਹੰਤ ਕਾਬਜ਼ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਿਲ੍ਹਾ ਜੱਜ ਨੇ 11 ਮੈਂਬਰੀ ਕਮੇਟੀ ਬਣਾ ਦਿੱਤੀ।

1939 ਈ. ਵਿਚ ਇਸ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਬੰਧਕ ਕਮੇਟੀ ਬਣੀ ਤਾਂ ਸਕੱਤਰ ਸ. ਗੁਰਬਖ਼ਸ਼ ਸਿੰਘ ਨੇ ਇਕ ਫ਼ੌਜੀ ਸਰਦਾਰ, ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ। 1951 ਈ. ਨੂੰ ਕਮੇਟੀ ਬਦਲੀ ਤਾਂ ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੂੰ ਕਮੇਟੀ ਮੈਂਬਰ ਬਣਾ ਲਿਆ ਗਿਆ। 1961 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਜੀ ਅਕਾਲ ਚਲਾਣਾ ਕਰ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਈ ਗਿਆਸਰੀ ਦੇਵੀ ਵਿਧਵਾ ਭਾਈ ਸੁੰਦਰ ਸਿੰਘ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਪਰ 1971 ਈ. ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਬਣਨ ’ਤੇ ਇਹ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਵੀ ਨਿਵੇਕਲਾ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਅਣਗੋਲਿਆ ਗਿਆ। ਜਨਵਰੀ, 1972 ਈ. ਤੋਂ ਇਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੈਨਜਮੈਂਟ ਬੋਰਡ ਬਾਬਾ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਸਰਹਾਲੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਏ. ਬੀ. ਐਮ. ਮੁਹਉਦੀਨ ਚੌਧਰੀ ਜੋ ਚਿੱਟਾਗਾਉ ਦੇ 17 ਸਾਲ ਮੇਅਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਨੇ ਬਹੁਤ ਰੁਚੀ ਨਾਲ ਚਿੱਟਾਗਾਉ ਵਿਚ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਕਮੇਟੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਸਤੇ ਗ੍ਰੰਥੀ ਸਿੰਘ ਤੇ ਰਾਗੀ ਸਿੰਘ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੈਮਨ ਸਿੰਘ ਢਾਕਾ ਤੋਂ ਲੱਗਭਗ 160 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਮੈਮਨ ਸਿੰਘ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਸਾਹਿਬ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਇਕ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਗੁਰੂ-ਘਰ ਦੀ ਇਮਾਰਤ 1945 ਈ. ’ਚ ਕਾਲੀ ਮੰਦਰ ਦੇ ਨਜ਼ਦੀਕ ਸ. ਮੈਮਨ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਦੇ ਸਿੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਤਾਮੀਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤੇ ਭਾਈ ਹੀਰਾ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸੇਵਾਦਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਸੌਂਪੀ। ਪਰ 1947 ਈ. ਵਿਚ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਵੰਡ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਸਾਰੇ ਸਿੱਖ ਪਰਵਾਰ ਮੈਮਨ ਸਿੰਘ ਨਗਰ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਛੱਡ ਆਏ। ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਸੇਵਾ ਤਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਮਾਤਰ ਦਾ ਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਮਕਾਨਾਂ ’ਤੇ ਹਿੰਦੂ ਪਰਵਾਰਾਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਹਨ। ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਵੱਸੋਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਪ੍ਰਬੰਧ ਤਸੱਲੀਬਖਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਗ੍ਰੰਥੀ ਹੈ।

ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਕਾਰ- ਸੇਵਾ ਵਾਲੇ ਬਾਬਾ ਸੁੱਖਾ ਸਿੰਘ ਜੀ (ਸਰਹਾਲੀ ਸਾਹਿਬ) ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਮੈਨੇਜਮੈਂਟ ਬੋਰਡ ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਮੁੱਖ ਦਫ਼ਤਰ, ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਢਾਕਾ ਵਿਚ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਕਮੇਟੀ ਦਾ ਮੁਖੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਬੁੱਧ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅਤੇ ਜਨਰਲ ਸਕੱਤਰ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

ਚਾਰ ਗੁਰੂ-ਘਰਾਂ ਵਿਚ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਨਾਨਕਸ਼ਾਹੀ ਢਾਕਾ ’ਚ ਕਾਫੀ ਕੰਮ ਵੀ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸੰਗਤ ਟੋਲਾ ਦੀ ਇਮਾਰਤ ਇਤਨੀ ਖਸਤਾ ਹੈ ਕਿ ਢਾਕਾ ਦੀ ਮਿਊਂਸੀਪਲ ਕਾਰਪੋਰੇਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਨੂੰ ਢਾਹੁਣ ਦੇ ਨੋਟਿਸ ਮਿਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਥਾਨ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰ-ਸੇਵਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀਆਂ ਸਿੱਖ ਸੰਗਤਾਂ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਥਾਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਦਾ ਲਾਹਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਵਧੇਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈਣ ਲਈ ਸ. ਭਾਗ ਸਿੰਘ (ਸੰਪਾਦਕ, ਸਿੱਖ ਰੀਵਿਊ) ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਤੇ ਸ. ਬਚਨ ਸਿੰਘ ਸਰਲ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਬੰਗਲਾਦੇਸ਼ ’ਚ ਸਥਿਤ ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਗੁਰਦੁਆਰਿਆਂ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਇਤਿਹਾਸ’ ਲਾਹੇਵੰਦ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਮੁਢਲੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਡਾ. ਤਰਲੋਚਨ ਸਿੰਘ ਜੀ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿੱਚੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ 1956 ਈ. ’ਚ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਲਿਖੀ ਸੀ।