ਮੇਰੈ ਹਾਥਿ ਪਦਮੁ ਆਗਨਿ ਸੁਖ ਬਾਸਨਾ॥ ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਇਹ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀ ਪਦਮ ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥ ਭਾਵ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੇ ਮੇਰੀ ਸਖੀ-ਸਹੇਲੜੀਓ, ਮੇਰੇ ਸੱਜਣੋ-ਮਿੱਤਰੋ! ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਨੇ ਭਾਗਾਂ ਦੀ ਰੇਖਾ ਚਮਕਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ; ਸੁਗੰਧੀ, ਖੁਸ਼ੀ ਬਿਖਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪਦਮ’ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ‘ਪਦਮ’ ਰੇਖਾ ਸੀ। ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ ਜੋ ਕਲਮ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਹਿੱਤ ਕਰਦੀ ਰਹੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਦਮ ਜੀ ਨੇ ‘ਪਦਮ’ ਤਖੱਲਸ / ਸ਼ਬਦ ਦੇ ਅਰਥਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਥਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਬਾਦੁ ਬਿਬਾਦੁ ਕਾਹੂ ਸਿਉ ਨ ਕੀਜੈ॥ ਦੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਧਾਰਨੀ ਰਹੇ। ਸੰਤੁ ਮਿਲੈ ਕਿਛੁ ਸੁਨੀਐ ਕਹੀਐ॥ ਮਿਲੈ ਅਸੰਤੁ ਮਸਟਿ ਕਰਿ ਰਹੀਐ॥ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਧਾਰਾ ਵਜੋਂ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਅਪਣਾਈ ਰੱਖਿਆ। 28 ਦਸੰਬਰ, 1921 ਈ. ਨੂੰ ਪਿੰਡ ਘੁੰਗਰਾਣਾ, ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪਦਮ’ 1 ਮਈ, 2007 ਈ. ਤੀਕ ਨਿਰੰਤਰ ਸੰਘਰਸ਼ੀਲ ਰਹਿ ਕੇ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਸਿੱਖ ਦਰਸ਼ਨ ਸ਼ਾਸਤਰੀ ਪ੍ਰਿੰ. ਗੰਗਾ ਸਿੰਘ, ਸਿਰਦਾਰ ਕਪੂਰ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰ. ਤੇਜਾ ਸਿੰਘ, ਪ੍ਰਿੰ. ਭਾਈ ਜੋਧ ਸਿੰਘ, ਡਾ. ਜੀਤ ਸਿੰਘ ਸੀਤਲ, ਡਾ. ਹਰੀ ਰਾਮ ਗੁਪਤਾ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੇ ਜਾਣਨ ਦੀ ਅਮੁੱਕ ਜਗਿਆਸਾ ਨੇ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸੰਵਾਰਿਆ- ਸ਼ਿੰਗਾਰਿਆ। ਸੰਗਤ ਦੀ ਰੰਗਤ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਦਾ ਸਹਿਜ- ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਿਰੰਤਰ ਵਗਦਾ ਦਰਿਆ ਬਣ ਗਏ ਸਨ— ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ।

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ‘ਨਾਨਕ ਨਿਰਮਲ ਪੰਥ’ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਭਰ ਬਿਖੇਰਦੇ ਰਹੇ। ਸਤਿ, ਸੰਤੋਖ, ਸੰਜਮ, ਸਹਿਜ, ਸਾਦਗੀ ਆਦਿ ਸਦਗੁਣਾਂ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ‘ਪਦਮ’ ਸਾਹਿਬ ਜੀਵਣ-ਜੀਉਣ ਦੀ ਦਸ਼ਾ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਮਿਸਾਲ ਆਪ ਸਨ। ਜੀਵਨ ਜੀਉਣ, ਲਿਖਣ ਤੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਬਾਕਮਾਲ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਝੋਲੇ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਸਾਦਾ ਲਿਬਾਸ, ਪੈਦਲ ਚੱਲਦੇ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ, ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਸਮੇਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਂਦੇ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੀ ਲਿਖਣ ਸ਼ੈਲੀ, ਸੰਜਮੀ, ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦਾ ਵਿਖਿਆਨ ਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਸਮੇਂ ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਦਾ ਧਾਰਨੀ ਰਹੇ। ‘ਸਾਡੇ ਗੁਰਦੇਵ’ ਪੁਸਤਕ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਹਰ ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਤੇ ਪ੍ਰਚਾਰਕ ਦੀ ਮੁੱਢਲੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਬਹੁਤ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਕੇਵਲ ਤਾਰੀਖ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ-ਮਿਣਤੀ ਨਹੀਂ ਇਤਿਹਾਸ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖਤਾ ਹੈ। ਹਰ ਨੁਕਤੇ ਨੂੰ ਮਿਸਾਲ ਰਾਹੀਂ ਸਪੱਸ਼ਟ ਕਰਨ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਨੀ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਲਿਖਤ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਰਥ-ਭਰਪੂਰ ਤੇ ਅਨੋਖੀ ਹੈ। ਮਿਸਾਲ ਵਜੋਂ ਇਸ ਸੰਖੇਪ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ‘ਗੁਰੂ-ਗ੍ਰੰਥ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ’ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਇ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ।

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪਦਮ’ ਚਿੱਠੀ-ਪੱਤਰ ਕਰਨ ਦੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜੁਗਤਿ ਆਮ ਕਰਕੇ ਕਾਰਡ ਲਿਖਦੇ। ਕਾਰਡ ਉੱਪਰ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਸੂਖ਼ਮਤਾ ਨੂੰ ਸੰਜੀਦਗੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਨਿਭਾਉਂਦੇ, ਜੋ ਵਿਰਲੇ ਲੇਖਕਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਜਿਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਅਧਿਐਨ ਕੀਤਾ ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਜਿਸ ਸਰਲਤਾ, ਸੰਖੇਪਤਾ ਤੇ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਨਾਲ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਕਲਮਬੰਦ ਕੀਤਾ ਉਸ ਨਾਲ ਉਹ ਧਨੁ ਲੇਖਾਰੀ ਨਾਨਕਾ ਜਿਨਿ ਨਾਮੁ ਲਿਖਾਇਆ ਸਚੁ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਗਏ।

ਭਾਉ ਕਲਮ ਕਰਿ ਚਿਤੁ ਲੇਖਾਰੀ ਗੁਰ ਪੁਛਿ ਲਿਖੁ ਬੀਚਾਰੁ॥ ਪ੍ਰੇਮ ਨੂੰ ਕਲਮ, ਮਨ ਨੂੰ ਲਿਖਾਰੀ ਬਣਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਾਲਾਹ ਲਿਖਣ ਵਾਲੇ ਸਨ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ। ਧਨੁ ਲੇਖਾਰੀ ਨਾਨਕਾ ਪਿਆਰੇ ਸਾਚੁ ਲਿਖੈ ਉਰਿ ਧਾਰਿ॥ ਉਹ ਲਿਖਾਰੀ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਿਖਤ ਨੇ ਲੋਕਾਈ ਨੂੰ ਸੱਚ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਪੋ੍ਰ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਚੇਤਨ ਸਿੱਖ ਚਿੰਤਕ ਸਨ ਜੋ ਉਮਰ ਭਰ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਚੇਤਹਿ ਏਕੁ ਤਹੀ ਸੁਖੁ ਹੋਇ॥ ਚੰਚਲ ਚਿੰਤਕ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹਰ ਸਮੇਂ ਚੇਤੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਚਿੰਤਨ ’ਚ ਮਗਨ ਰਹਿੰਦੇ। ਗਿਆਨੀ ਹੋਇ ਸੁ ਚੇਤੰਨੁ ਹੋਇ ਅਗਿਆਨੀ ਅੰਧੁ ਕਮਾਇ॥ ਗਿਆਨੀ ਦਾ ਕਾਰਜ-ਖੇਤਰ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ ਬਣ ਧਰਮ ਸਮਾਜ ਲਈ ਕਲਿਆਣਕਾਰੀ ਹੋਣਾ ਹੈ ਨਾ ਕਿ ਅਗਿਆਨੀ ਵਜੋਂ ਦੂਈ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਦੁਬਿਧਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨੀ। ਧੁੰਦ ਖਿਲਾਰਨ ਤੇ ਦੁਬਿਧਾ ਬਿਖੇਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਸਨ ਪੋ੍ਰਫ਼ੈਸਰ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ।

ਗੁਰਮਤਿ ਕਾਲਜ, ਪਟਿਆਲਾ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ
‘ਪਦਮ’ ਨੂੰ ਮੂਲ ਰੂਪ ’ਚ ਪੜ੍ਹਨ-ਸੁਣਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ‘ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼’ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕ ਦੀ ਸੇਵਾ ਦੌਰਾਨ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਮਾਣਨ ਦਾ ਸੁਭਾਗਾ ਸਮਾਂ ਮਿਲਿਆ। ਕਲਮ ਮੰਦਰ ਦੀ ਹਰ ਜ਼ਿਆਰਤ ਸਮੇਂ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਨਾਲ ਝੋਲੀ ਭਰ ਦਿੰਦੇ। ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਹਰ ਮਿਲਣੀ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰੇਰਣਾਮਈ ਉਤਸ਼ਾਹ-ਉਮਾਹ ਦਿੰਦੇ ਕਿ ਹਰ ਸਮੇਂ ਕੁਝ ਪੜ੍ਹਦੇ-ਸੁਣਦੇ ਤੇ ਲਿਖਦੇ ਰਹੋ! ਕਹਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰ ਸੁਣਤੇ ਸਭਿ ਧੰਨੁ ਲਿਖਂਤੀ ਕੁਲੁ ਤਾਰਿਆ ਜੀਉ॥ ਦੀ ਪਾਵਨ ਪੰਕਤੀ ਜੀਵਨ ਭਰ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ’ਤੇ ਮੁਕੰਮਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਢੁਕਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨੇ ਹੀ ਗੁਣ ਭਰਪੂਰ ਸਨ। ਸਹਿਜ ਨਾਲ ਦੂਸਰੇ ਨੂੰ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ, ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਸਫ਼ਲ ਸਿੱਖ ਬੁਲਾਰੇ, ਪ੍ਰਵਾਨਿਤ-ਪ੍ਰਬੀਨ ਸਿੱਖ ਲੇਖਕ ਸਨ-ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਦੀਵੀ ਕਲਮੀ ਕਿਰਤਾਂ ਨੂੰ, ਕਰਤਾ ਪੁਰਖ ਨਾਲ ਜੁੜਨ, ਉਸ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਸਲਾਹ ਕਰਨ ਤੇ ਲਿਖਣ ਵਾਸਤੇ ਸਿੱਖ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ।

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ-ਪ੍ਰਯੋਗਸ਼ਾਲਾ ‘ਕਲਮ ਮੰਦਰ’ ਵਿਚ ਜੀਵਨ ਭਰ ਨਿਰੰਤਰ ਗੁਰਮਤਿ ਚਿੰਤਨ ਹੁੰਦਾ ਰਿਹਾ। ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਸਿੱਖ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਿੱਖ ਸਾਹਿਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਹਿਤ ਬਾਰੇ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਨਾ-ਸੁਣਨਾ ਤੇ ਲਿਖਣਾ ਇਸ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਦਾ ਪਾਠ-ਕਰਮ ਸੀ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਇਸ ਪਾਠਸ਼ਾਲਾ ਵਿਚ ਖ਼ੁਦ ਵਿਦਿਆਰਥੀ-ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਬਣ ਨਿਰੰਤਰ ਨਿਰਮਲ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ, ਸਿਦਕ-ਸਿਰੜ ਨਾਲ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਮਾਂ- ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਬਣ ਕੇ, ਪੰਜਾਬੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣ ਗਏ। ‘ਕਲਮ ਮੰਦਰ’ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਸਥਾਨ ਨਾ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਟਕਸਾਲ ਧਰਮਸ਼ਾਲ ਬਣ ਗਿਆ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਗੁਰੂ ਦੇ ‘ਲਾਲੇ-ਗੋਲੇ’ ਸਨ, ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਕੁਰਬਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਹ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਤੋਂ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਨ। ਭਾਈ ਸਾਹਿਬ ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ ਅਜਿਹੇ ਵਿਰਲੇ ਸਿੱਖਾਂ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਬਾਖੂਬੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ:

ਗੁਰੁ ਸਿਖ ਰੋਮ ਨ ਪੁਜਨੀ ਗੁਰ ਹਟਿ ਵਿਕਾਣੇ ॥ (ਵਾਰਾਂ 38:11)

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਜਨਮੇ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪਦਮ’ ਜੀ ਨੇ 1939 ਈ. ਸਮੇਂ ਦੀ ਮਿਆਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ‘ਗਿਆਨੀ’ ਦੀ ਡਿਗਰੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। 1942 ਈ. ’ਚ ਸਿੱਖੀ ਦੀ ਟਕਸਾਲ, ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ, ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਤੋਂ ਅੱਵਲ ਰਹਿ ਕੇ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਹੋਣ ਦਾ ਮਾਣ- ਸਤਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ। ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਨੂੰ ਸ਼ਹੀਦ ਸਿੱਖ ਮਿਸ਼ਨਰੀ ਕਾਲਜ ਵਿਚ 1943 ਈ. ਤੋਂ 1950 ਈ. ਤੀਕ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਸੁਭਾਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਸਿੱਖ ਵਿਿਦਆਰਥੀਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਾਡੇ ਗੁਰਦੇਵ’ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਲਿਖੀ ਤੇ 1946 ਈ. ਵਿਚ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈ। ‘ਗੁਰਦੁਆਰਾ ਗਜ਼ਟ’ ਦੇ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਕੁਝ ਸਾਲ ਸੰਪਾਦਕ ਵੀ ਰਹੇ। ਭਾਸ਼ਾ ਵਿਭਾਗ, ਪੰਜਾਬ, ਪਟਿਆਲਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ’ਚ ਲੰਮਾਂ ਸਮਾਂ ਪ੍ਰੋਫ਼ੈਸਰ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਪੜ੍ਹਨ-ਪੜ੍ਹਾਉਣ, ਲਿਖਣ ਕਾਰਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵੀ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਸਮੱੁਚੇ ਕਾਰਜ-ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਈ ਨਵੇਂ ਕੀਰਤੀਮਾਨ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ। ਪੰਜਾਬੀ ’ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ 100 ਦੇ ਕਰੀਬ ਪੁਸਤਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਵਾਈਆਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਮੌਲਿਕ ਕਿਰਤਾਂ ਹਨ ਤੇ ਬਾਕੀ ਅਨੋਖੀ ਸੰਪਾਦਨ ਕਲਾ ਨਾਲ ਸ਼ਿੰਗਾਰੀਆਂ-ਸੰਵਾਰੀਆਂ ਸੰਪਾਦਿਤ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਤੇ ਗੁਰਮਤਿ ਸਹਿਤ ਦੇ ਰਹੱਸਵਾਦ ਤੇ ਰਹੱਸ ਦੀਆਂ ਗੁਹਝ ਰਮਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਸਾਹਿਜ-ਸੁਭਾ-ਸੁਖੈਨ ਸਰਲ ਸਪੱਸ਼ਟ ਭਾਸ਼ਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਸੰਖੇਪਤਾ ਨਾਲ ਦਰਸਾਇਆ।

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੀ ਕਲਮੀ ਕਿਰਤ ਸੱਚ-ਅਚਾਰ, ਵਿਚਾਰ- ਵਿਵਹਾਰ ਦੀ ਧਾਰਨੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ ਦੇ ਸਮਕਾਲੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਤੋਂ ਸੁਤੰਤਰ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਮੌਲਿਕਾਂ, ਕਲਮੀ ਕਿਰਤਾਂ, ਸੰਪਾਦਿਤ ਪੁਸਤਕਾਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕੋਸ਼ਕਾਰੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਸੰਦਰਭ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਜੋਂ ਸਦੀਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਗੁਰਮਤਿ ਗੁਹਝ-ਰਹੱਸਾਂ ਦੀ ਸਮਝ ਵਾਸਤੇ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪਦਮ’ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨਾ ਹੀ ਪਵੇਗਾ।

ਮੈਂ ਇਸ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਧਾਰਨੀ ਹਾਂ ਕਿ ਸਿੱਖ ਸਿਧਾਂਤਾਂ ਦੀ ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਿੱਖ-ਸਰੂਪ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝਿਆ, ਸੰਵਾਰਿਆ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਸੰਭਾਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਤੇ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਵਿਚ ਭਰਪੂਰ ਸਰਲਤਾ-ਸਪੱਸ਼ਟਤਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਮਰ ਭਰ ਸਾਝ ਕਰੀਜੈ ਗੁਣਹ ਕੇਰੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਗੁਣਾਤਮਕ ਸਾਹਿਤ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ। ਗਿਣਤੀ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਰ ਕਲਮੀ ਕਿਰਤ ਪੁਸਤਕ ਵਿਲੱਖਣ-ਅਨੋਖੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਨੂੰ ਤਿਲਾਂਜਲੀ ਦੇ ਕੇ ਵਰਤਮਾਨ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਧਰਮ, ਸਮਾਜ, ਰਾਜਨੀਤੀ ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿਚ ਪਿਤਾ, ਪੁਰਖੀ, ਪਰਵਾਰ-ਪ੍ਰਸਤੀ ਦੇ ਧਾਰਨੀ ਬਣ ਗਏ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਗੁਣੀ ਪੁਰਸ਼ ਪੱਛੜ ਗਏ ਹਨ।

ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਗੁਹਝ ਭਰਪੂਰ, ਰਹੱਸਮਈ ਲਿਖਤਾਂ ਨੂੰ ਬੋਲਾਂ ਤੇ ਲਿਖਤਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਰਲ-ਸਪੱਸ਼ਟ, ਸੰਖੇਪ ਭਾਸ਼ਾ-ਸ਼ੈਲੀ ਵਿਚ ਸਮਝਾਉਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ- ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਕਮਾਲ ਕਰਾਮਾਤੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪਦਮ’ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਸੀ। ਹਉਮੈਂ, ਹੰਕਾਰ ਤੇ ਵਿਖਾਵੇ ਤੋਂ ਕੋਹਾਂ ਦੂਰ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪਦਮ’ ਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਵੀ ਚਲਾਉਣਾ ਨਹੀਂ ਸੀ ਆਉਂਦਾ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਪੈਦਲ ਪਹੁੰਚਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਪੈਦਲ ਚੱਲ ਕੇ ਪਹੁੰਚਦੇ। ਸਾਦਾ ਲਿਬਾਸ, ਗਲ਼ੇ ਵਿਚ ਪੁਸਤਕਾਂ ਵਾਲਾ ਝੋਲਾ ਪਾ ਮੰਜ਼ਲਾਂ ਨੂੰ ਸਰ ਕਰਦੇ ਸਦੀਵੀ ਪਹਿਚਾਣ ਬਣਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪਦਮ’ ਨੂੰ ਮਿਲਣ-ਸੁਣਨ ਦਾ ਭਰਪੂਰ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਸ੍ਰੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ ਆਉਣ ਸਮੇਂ ਗੁਰਮਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੇ ਦਫ਼ਤਰ ਵਿਚ ਆ ਜਾਂਦੇ। ‘ਸੇ ਭਗਤ ਸਤਿਗੁਰ ਮਨਿ ਭਾਇ’ ਮੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਪੰਦਰਾਂ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਪੁਸਤਕ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇਕ ਨਸੀਹਤ ਮੈਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰਹੇਗੀ ਕਿ ਪੁਸਤਕਾਂ, ਲੇਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਲੇਖ ਸੰਖੇਪ-ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੂਹ ਲਿਖਤਾਂ ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨਯੋਗ ਹਨ।

ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਪੁਸਤਕਾਂ ਨੂੰ ਘਰ-ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਬਸ ਇਕ ਹੀ ਚਾਓ ਸੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿ ਸਿੱਖ-ਸਿੱਖੀ ਸਿੱਖ ਜਾਣ!! ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਜੀ ‘ਪਦਮ’ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਲਿਖਿਆ- ਬੋਲਿਆ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਚ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਚੇਤੰਨ-ਚਿੰਤਕ ਗਿਆਨੀ ਸਨ। ਆਪ ਪੰਜਾਬੀ, ਹਿੰਦੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ, ਬ੍ਰਿਜ, ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਤੇ ਸਪੈਨਿਸ਼ ਫ਼ਾਰਸੀ ਤੇ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਗਿਆਤਾ ਸਨ। ਵਿਵਾਦ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਖੌਤੀ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪਦਮ’ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਵਾਦਾਂ ਨੂੰ ਸੁਲਝਾ ਕੇ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਦੇ ਰਾਹ-ਦਸੇਰੇ ਬਣੇ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਨ ਭਰ ਸਮੇਂ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਸਾਧਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਥਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗੁਰਮਤਿ ਸਾਹਿਤ ਦੀ ਸਿਰਜਣਾ ਵਾਸਤੇ ਵਰਤਿਆ। ਦਰਵੇਸ਼ ਸਾਹਿਤਕਾਰ, ਸੰਪਾਦਕ, ਕੋਸ਼ਕਾਰ ਸੰਗ੍ਰਹਿ-ਕਰਤਾ, ਅਨੁਵਾਦਕ, ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪਦਮ’ ਸਮੁੱਚੀ ਜੀਵਨ- ਸ਼ੈਲੀ ਸਾਹਿਤਕ ਕਿਰਤਾਂ ਬਾਰੇ ਲਿਖਣਾ ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਕਾਰਨ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਜੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਲਿਖਤ ਬਾਰੇ ਇਕ-ਇਕ ਲਾਈਨ ਵੀ ਲਿਖੀ ਜਾਵੇ ਤੇ ਲੇਖ ਬਹੁਤ ਲੰਬਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਇਸ ਲੇਖ ਦਾ ਮਨੋਰਥ ਜੀਵਨ-ਲਿਖਤਾਂ ਤੋਂ ਮਿਲੀ ਪ੍ਰੇਰਨਾ-ਉਤਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ-ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕਿ ਪਾਠਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਆਪਣੀ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਸੁਧਾਰ-ਸੰਵਾਰ ਸਕਣ।

ਪਰ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪਦਮ’ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪੁਸਤਕਾਂ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੇਰੀ ਭਾਵਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਵੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਹਿਲੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਸਾਡੇ ਗੁਰਦੇਵ’ ਜੋ ਪਦਮ ਸਾਹਿਬ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਪੁਸਤਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰਲੇਖ ਸਪੱਸ਼ਟ ਹੈ ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੈ, ‘ਸਾਡੇ’ ਸ਼ਬਦ ਕੌਮੀ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਿਲੱਖਣ ਹੋਂਦ-ਹਸਤੀ ਤੇ ਪਹਿਚਾਣ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਆਕਾਰ ਦੀ ਪੁਸਤਕ ਵਿਚ ਕੁੱਲ ਗਿਆਰ੍ਹਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹਨ। ਦਸ ਅਧਿਆਇ ਦਸ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਜੀਵਨ-ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਇਤਿਹਾਸਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਸੰਖੇਪ ਸਰਲ ਭਾਸ਼ਾ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਤੇ ਸ਼ੈਲੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ‘ਗੁਰੂ-ਗ੍ਰੰਥ’ ‘ਗੁਰੂ-ਪੰਥ’ ਬਾਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਗੁਰਬਾਣੀ, ਗੁਰਮਤਿ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ-ਗ੍ਰੰਥ ਸਾਹਿਬ ਤੇ ਗੁਰੂ-ਪੰਥ ਦੀ ਗੁਰੂ ਪਦਵੀ, ਸਿਧਾਂਤ, ਸਥਾਨ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ, ਵਿਵਹਾਰਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸ਼ਰਧਾ- ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਭਾਵਨਾ ਨੂੰ ਸਿਧਾਂਤਕ ਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਰੂਪਮਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿਚ ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਸਿੱਖ ਗੁਰੂ ਸਾਹਿਬਾਨ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਰੂਪਮਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਖੇਪਤਾ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਦੂਸਰੀ ਪੁਸਤਕ ‘ਜਫ਼ਰਨਾਮਾ’ ਹੈ। ਇਹ ਪੁਸਤਕ ਵੀ ‘ਸਾਡੇ ਗੁਰਦੇਵ’ ਵਾਂਗ ਸੰਖੇਪ ਪਰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਦੇ ਪੱਖ ਤੋਂ ਬਾ-ਕਮਾਲ ਹੈ। ਸਾਹਿਬ-ਏ-ਕਮਾਲ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਦੀ ਪਾਵਨ ਰਚਨਾ ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਨੂੰ ਵਿਚਾਰਧਾਰਕ, ਇਤਿਹਾਸਿਕ ਤੇ ਵਿਵਹਾਰਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਸਮਝਣ ਲਈ ਇਸ ਤੋਂ ਸਰਲ, ਸਪੱਸ਼ਟ ਤੇ ਸੰਖੇਪ ਰਚਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ।

ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਦੇ ਆਦੀ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ ਦੇ ਸ੍ਵੈਮਾਣ ਨੂੰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰ ਢੰਗਾਂ ਦੁਆਰਾ ਦਸਮੇਸ਼ ਪਿਤਾ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਗੋਬਿੰਦ ਸਿੰਘ ਜੀ ਨੇ ਜਗਾਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਸਦੀਵੀ ਸਦ-ਜਾਗਤ ਮਿਸਾਲ ਹੈ— ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ। ਧਾਰਮਿਕ, ਸਮਾਜਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਰੂਪ ਵਿਚ ਗ਼ੁਲਾਮੀ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਦੇਸ਼-ਵਾਸੀਆਂ, ਜ਼ਮੀਰ, ਅਣਖ, ਗ਼ੈਰਤ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਵਾਸਤੇ ਰਣਜੀਤ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਗੁੰਜਾਰ ਹੈ। ਬਾਬਰ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰ, ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਪਾਈ ਸੀ ਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਜ਼ਾਬਰ ਹਾਕਮ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੂੰ ਵੰਗਾਰਦਾ ਤੇ ਦੁਰਕਾਰਦਾ ਹੈ— ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ।

ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ‘ਪਦਮ’ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿਚ ਭਗਤੀ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਸੰਗਮ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਆਪ ਨੇ ਜੰਗੀ ਦਾਸਤਾਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਲਾਹੀ ਈਮਾਨ ਦਾ ਸਿਧਾਂਤ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਾਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ‘ਕੌਲ ਕੁਰਾ’ ਵਾਲੇ ਬੇਈਮਾਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਬਚਨ-ਭੰਗੀਆਂ ਦੀ ਚੰਗੀ ਛਿੱਲ ਲਾਹੀ ਹੈ। ਸਾਮਰਾਜ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੋਂ ਪਰਦਾ ਉਠਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੂੜਿਆਰਾਂ ਦੇ ਛਲ-ਫਰੇਬ ਤੇ ਕੁਟਿਲ ਚਾਲ ਨੂੰ ਨੰਗਿਆਂ ਕਰਨਾ ਇਸ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਨਿਰਭੈ ਯੋਧੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਹੀ ਕੰਮ ਸੀ; ਉਦੋਂ ਹੋਰ ਕੌਣ ਸੀ, ਜੋ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਵਰਗੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਨੂੰ ਇਉਂ ਵੰਗਾਰਦਾ।”

ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮੇ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮੀ ਹੋਇਆ ਪਸ਼ਚਾਤਾਪ ਦੇ ਪਲੰਘ ’ਤੇ ਪਿਆ- ਪਿਆ ਪਰਲੋਕ ਪਿਆਨਾ ਕਰ ਗਿਆ…। ਜ਼ਫ਼ਰਨਾਮਾ ਚੜ੍ਹਦੀ ਕਲਾ ਦਾ ਸਿਖ਼ਰ ਹੈ। ਇਹ ਸ਼ੇਰ ਦੀ ਉਹ ਭਬਕ ਹੈ, ਜੋ ਖੁਦਾ-ਪ੍ਰਸਤੀ, ਖੁਦਦਾਰੀ ਤੇ ਈਮਾਨਦਾਰੀ ਦਾ ਸਬਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਪ੍ਰੋ. ਪਿਆਰਾ ਸਿੰਘ ਪਦਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਰਤਾਂ ਨਹੀਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਪਰ ਕੁਝ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਿਰਮਲ ਕਲਮ ਤੇ ‘ਕਲਮ ਮੰਦਰ’ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ-ਸਤਿਕਾਰ ਭੇਂਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।